શિવપુરાણમ્

યમશ્ચ નિયમાશ્ચૈવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ગુરોર્વિરુદ્ધં યદ્વાક્યં ન વદેજ્જાતુચિન્નરઃ

અહીં યમ અને નિયમનું વિચારવું જરૂરી નથી; મનુષ્યએ ગુરુના વિરોધમાં ક્યારેય શબ્દ ન બોલવો.

વદેદ્યદિ મહામોહાદ્રૌરવં નરકં વ્રજેત્ મનસા કર્મણા વાચા ગુરુમુદ્દિશ્ય યત્નતઃ

જો કોઈ મહા ભ્રમમાં પડીને મનથી, કર્મથી કે વાણીથી ગુરુ સામે ખોટું બોલે, તો એ રૌરવ નામના નરકમાં જાય છે.

શ્રેયોર્થી ચેન્નરો ધીમાન્ન મિથ્યાચારમાચરેત્ ગુરોર્હિતં પ્રિયં કુર્યાદાદિષ્ટો વા ન વા સદા

જો કોઈ સમજદાર માણસ સારું ઈચ્છે છે, તો એ ક્યારેય ખોટું વર્તન ન કરે; ગુરુને જે લાભદાયક અને પ્રિય લાગે એવું કામ, ભલે ગુરુએ કહેલું હોય કે ન હોય, હંમેશા કરવું જોઈએ.

અસમક્ષં સમક્ષં વા તસ્ય કાર્યં સમાચરેત્ ઇત્થમાચારવાન્ભક્તો નિત્યમુદ્યુક્તમાનસઃ

ગુરુ હાજર હોય કે ન હોય, એના કામો નિષ્ઠાપૂર્વક કરવા જોઈએ; આવું કરનાર ભક્ત અને શિસ્તબદ્ધ માણસ હંમેશા મનથી તૈયાર રહે છે.

ગુરુપ્રિયકરઃ શિષ્યઃ શૈવધર્માંસ્તતો ઽર્હતિ ગુરુશ્ચેદ્ગુણવાન્પ્રાજ્ઞઃ પરમાનંદભાસકઃ

જે શિષ્ય ગુરુને પ્રસન્ન કરે છે, એ શૈવ ધર્મ માટે યોગ્ય બને છે; અને જો ગુરુ ગુણવાન અને વિદ્વાન હોય, તો એ પરમ આનંદ આપનાર છે.

તત્ત્વવિચ્છિવસંસક્તો મુક્તિદો ન તુ ચાપરઃ સંવિત્સંજનનં તત્ત્વં પરમાનંદસંભવમ્

જે તત્વને જાણે છે અને શિવમાં લાગણી ધરાવે છે, એ મુક્તિ આપનાર છે, બીજું કોઈ નહિ; જ્ઞાનનું મૂળ તત્વ પરમ આનંદનું સ્ત્રોત છે.

તત્તત્ત્વં વિદિતં યેન સ એવાનંદદર્શકઃ ન પુનર્નામમાત્રેણ સંવિદારહિતસ્તુ યઃ

જે તત્વને સાચે ઓળખે છે, એ જ આનંદ દર્શાવે છે; પણ જે માત્ર નામથી ઓળખાય છે અને જ્ઞાન વિના છે, એ નહિ.

અન્યોન્યં તારયેન્નૌકા કિં શિલા તારયેચ્છિલામ્ એતસ્યા નામમાત્રેણ મુક્તિર્વૈ નામમાત્રિકા

પથ્થર પથ્થરને પાર લઈ જઈ શકે નહીં, જેમ નૌકા લઈ જાય છે; એ જ રીતે માત્ર નામથી મુક્તિ મળતી નથી.

યૈઃ પુનર્વિદિતં તત્ત્વં તે મુક્તા મોચયન્ત્યપિ તત્ત્વહીને કુતો બોધઃ કુતો હ્યાત્મપરિગ્રહઃ

જે લોકોએ તત્વ જાણ્યું છે, એ પોતે મુક્ત થાય છે અને બીજાને પણ મુક્ત કરે છે; તત્વ વિના જ્ઞાન કે આત્મસ્વરૂપની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે શક્ય છે?

પરિગ્રહવિનિર્મુક્તઃ પશુરિત્યભિધીયતે પશુભિઃ પ્રેરિતશ્ચાપિ પશુત્વં નાતિવર્તતે

જે બધાં આસક્તિમાંથી મુક્ત છે, એને 'પશુ' કહે છે; પણ જે બીજાની પ્રેરણાથી ચાલે છે, એ ક્યારેય પશુપણાની અવસ્થા પાર કરી શકતો નથી.

તસ્માત્તત્ત્વવિદેવેહ મુક્તો મોચક ઇષ્યતે સર્વલક્ષણસંયુક્તઃ સર્વશાસ્ત્રવિદપ્યયમ્

એથી અહીં તત્વજ્ઞાનીને જ મુક્ત અને મુક્તિ આપનાર માનવામાં આવે છે, ભલે એમાં બધાં ગુણ હોય અને બધાં શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન હોય.

સર્વોપાયવિધિજ્ઞો ઽપિ તત્ત્વહીનસ્તુ નિષ્ફલઃ યસ્યાનુભવપર્યંતા બુદ્ધિસ્તત્ત્વે પ્રવર્તતે

ભલે કોઈ બધાં ઉપાયો અને વિધિઓ જાણતો હોય, પણ તત્વ વિના એનું કંઈ ફળ નથી; જેનું બુદ્ધિ અનુભવ સુધી તત્વમાં જ કાર્ય કરે છે.

તસ્યાવલોકનાદ્યૈશ્ચ પરાનન્દો ઽભિજાયતે તસ્માદ્યસ્યૈવ સંપર્કાત્પ્રબોધાનંદસંભવઃ

એના દર્શન અને અન્ય ઉપાયો દ્વારા પરમ આનંદ મળે છે; એથી એના સંપર્કથી જાગૃતિ અને આનંદ જન્મે છે.

ગુરું તમેવ વૃણુયાન્નાપરં મતિમાન્નરઃ સ શિષ્યૈર્વિનયાચારચતુરૈરુચિતો ગુરુઃ

સમજદાર માણસે એ જ ગુરુ પસંદ કરવો જોઈએ, બીજું નહિ; એવો ગુરુ એ શિષ્યોને યોગ્ય છે, જે વિનય અને સારા વર્તનવાળા હોય.

યાવદ્વિજ્ઞાયતે તાવત્સેવનીયો મુમુક્ષુભિઃ જ્ઞાતે તસ્મિન્સ્થિરા ભક્તિર્યાવત્તત્ત્વં સમાશ્રયેત્

જ્યાં સુધી જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી મુક્તિ ઈચ્છનારોએ સેવા કરવી જોઈએ; અને જ્યારે જ્ઞાન મળી જાય, ત્યાં સુધી તત્વમાં સ્થિર ભક્તિ રાખવી જોઈએ.

ન તુ તત્ત્વં ત્યજેજ્જાતુ નોપેક્ષેત કથંચન યત્રાનંદઃ પ્રબોધો વા નાલ્પમપ્યુપલભ્યતે

ક્યારેય તત્વને છોડવું નહિ કે ક્યારેય અવગણવું નહિ, જ્યાં આનંદ કે જાગૃતિનો અંશ પણ ન મળે.

વત્સરાદપિ શિષ્યેણ સો ઽન્યં ગુરુમુપાશ્રયેત્ ગુરુમન્યં પ્રપન્ને ઽપિ નાવમન્યેત પૌર્વિકમ્ ગુરોર્ભ્રાત્ઃંસ્તથા પુત્રાન્બોધકાન્પ્રેરકાનપિ

શિષ્ય વર્ષ પછી પણ બીજાં ગુરુને મળી શકે છે; પણ બીજાં ગુરુને સ્વીકારી લીધા પછી, પહેલાના ગુરુને કે એના ભાઈઓ, પુત્રો, શિક્ષકો કે માર્ગદર્શકોને ક્યારેય અવમાન ન કરવું.

તત્રાદાવુપસંગમ્ય બ્રાહ્મણં વેદપારગમ્ ગુરુમારાધયેત્પ્રાજ્ઞં શુભગં પ્રિયદર્શનમ્

ત્યાં પહેલા વેદોમાં પારંગત બ્રાહ્મણને મળવું, અને પછી વિદ્વાન, શુભ અને સૌમ્ય ગુરુની પૂજા કરવી.

સર્વાભયપ્રદાતારં કરુણાક્રાંતમાનસમ્ તોષયેત્તં પ્રયત્નેન મનસા કર્મણા ગિરા

જે સર્વેને નિર્ભયતા આપે છે અને દયાથી ભરેલો છે, એ ગુરુને મન, કર્મ અને વાણીથી શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

તાવદારાધયેચ્છિષ્યઃ પ્રસન્નોસૌ ભવેદ્યથા તસ્મિન્પ્રસન્ને શિષ્યસ્ય સદ્યઃ પાપક્ષયો ભવેત્

શિષ્યએ ગુરુ પ્રસન્ન થાય ત્યાં સુધી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ; ગુરુ પ્રસન્ન થાય ત્યારે શિષ્યના બધા પાપો તરત જ નાશ પામે છે.

તસ્માદ્ધનાનિ રત્નાનિ ક્ષેત્રાણિ ચ ગૃહાણિ ચ ભૂષણાનિ ચ વાસાંસિ યાનશય્યાસનાનિ ચ

આથી, ધન, રત્નો, ખેતરો, ઘરો, આભૂષણો, વસ્ત્રો, વાહનો, પથારી અને બેઠકો—

એતાનિ ગુરવે દદ્યાદ્ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ વિત્તશાઠ્યં ન કુર્વીત યદીચ્છેત્પરમાં ગતિમ્

આ બધું ગુરુને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અને ભક્તિથી આપવું જોઈએ; જો કોઈને સર્વોચ્ચ માર્ગ ઈચ્છવો હોય તો ધનમાં કપટ કરવું નહીં.

સ એવ જનકો માતા ભર્તા બન્ધુર્ધનં સુખમ્ સખા મિત્રં ચ યત્તસ્માત્સર્વં તસ્મૈ નિવેદયેત્

એજ પિતા, માતા, પતિ, સંબંધ, ધન, સુખ, મિત્ર અને સાથી છે; તેથી બધું જ એને અર્પણ કરવું જોઈએ.

નિવેદ્ય પશ્ચાત્સ્વાત્માનં સાન્વયં સપરિગ્રહમ્ સમર્પ્ય સોદકં તસ્મૈ નિત્યં તદ્વશગો ભવેત્

બધું અર્પણ કર્યા પછી, પોતાને પરિવાર અને સંપત્તિ સહિત પાણી સાથે ગુરુને સમર્પિત કરી, હંમેશા એની આજ્ઞામાં રહેવું જોઈએ.

યદા શિવાય સ્વાત્માનં દત્તવાન્ દેશિકાત્મને તદા શૈવો ભવેદ્દેહી ન તતો ઽસ્તિ પુનર્ભવઃ

જ્યારે કોઈ પોતાને શિવને, ગુરુના સ્વરૂપે, અર્પણ કરે છે ત્યારે એ શૈવ બની જાય છે; પછી ફરી જન્મ નથી આવતો.

ગુરુશ્ચ સ્વાશ્રિતં શિષ્યં વર્ષમેકં પરીક્ષયેત્ બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં દ્વિવર્ષં ચ ત્રિવર્ષકમ્

ગુરુએ આશ્રય લીધેલા શિષ્યની એક વર્ષ સુધી પરીક્ષા લેવી જોઈએ; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્યની બે કે ત્રણ વર્ષ સુધી પરીક્ષા લેવી.

પ્રાણદ્રવ્યપ્રદાનાદ્યૈરાદેશૈશ્ચ સમાસમૈઃ ઉત્તમાંશ્ચાધમે કૃત્વા નીચાનુત્તમકર્મણિ

પ્રાણ અને ધન દાન જેવી આજ્ઞાઓ અને સંક્ષિપ્ત હુકમો દ્વારા શ્રેષ્ઠ અને નીચા કર્મોવાળા શિષ્યોને ઓળખી શકાય છે.

આક્રુષ્ટાસ્તાડિતા વાપિ યે વિષાદં ન યાન્ત્યપિ તે યોગ્યાઃ સંયતાઃ શુદ્ધાઃ શિવસંસ્કારકર્મણિ

જે લોકો અપમાન કે માર ખાય છતાં દુઃખી નથી થતા, એ જ શિવના સંસ્કારો માટે યોગ્ય, સંયમી અને શુદ્ધ છે.

અહિંસકા દયાવંતો નિત્યમુદ્યુક્તચેતસઃ અમાનિનો બુદ્ધિમંતસ્ત્યક્તસ્પર્ધાઃ પ્રિયંવદાઃ

અહિંસક, દયાળુ, હંમેશા ચિંતનશીલ, વિનમ્ર, બુદ્ધિશાળી, ઈર્ષ્યા રહિત અને મીઠું બોલનારા—