શિવપુરાણમ્

યથા શિવસ્તથા વિદ્યા યથા વિદ્યા તથા ગુરુઃ શિવવિદ્યા ગુરૂણાં ચ પૂજયા સદૃશં ફલમ્

જેમ શિવ, તેમ જ્ઞાન; જેમ જ્ઞાન, તેમ ગુરુ; શિવ, જ્ઞાન અને ગુરુની પૂજાનું ફળ એકસરખું છે.

સર્વદેવાત્મકશ્ચાસૌ સર્વમંત્રમયો ગુરુઃ તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન યસ્યાજ્ઞાં શિરસા વહેત્

તે સર્વ દેવોનું સ્વરૂપ છે, ગુરુ સર્વ મંત્રોથી બનેલા છે; તેથી તેની આજ્ઞા સર્વશક્તિથી શિરે ધારવી જોઈએ.

શ્રેયો ઽર્થી યદિ ગુર્વાજ્ઞાં મનસાપિ ન લંઘયેત્ ગુર્વાજ્ઞાપાલકો યસ્માજ્જ્ઞાનસંપત્તિમશ્નુતે

જેને કલ્યાણ જોઈએ છે, તેણે ગુરુની આજ્ઞાને મનથી પણ ઉલ્લંઘન કરવી નહીં; કારણ કે ગુરુની આજ્ઞાનું પાલન કરનારને જ્ઞાનની સંપત્તિ મળે છે.

ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્સ્વપન્ભુંજન્નાન્યત્કર્મ સમાચરેત્ સમક્ષં યદિ કુર્વીત સર્વં ચાનુજ્ઞયા ગુરોઃ

ચાલતા, ઊભા, સુતા કે ખાતા, બીજું કોઈ કાર્ય ન કરવું; ગુરુની હાજરીમાં જે કરવું હોય, તે ગુરુની પરવાનગીથી કરવું.

ગુરોર્ગૃહે સમક્ષં વા ન યથેષ્ટાસનો ભવેત્ ગુરુર્દેવો યતઃ સાક્ષાત્તદ્ગૃહં દેવમન્દિરમ્

ગુરુના ઘરમાં કે તેની હાજરીમાં મનગમતું બેઠક ન રાખવી; કારણ કે ગુરુ સ્વયં દેવ છે, તેમનું ઘર મંદિર સમાન છે.

પાપિનાં ચ યથા સંગાત્તત્પાપાત્પતિતો ભવેત્ યથેહ વહ્નિસંપર્કાન્મલં ત્યજતિ કાંચનમ્

જેમ દુષ્ટોના સંગથી પાપ લાગે છે, તેમ અગ્નિ સાથે સંપર્કથી સોનુ પોતાનું મલિનત્વ છોડે છે.

તથૈવ ગુરુસંપર્કાત્પાપં ત્યજતિ માનવઃ યથા વહ્નિસમીપસ્થો ઘૃતકુમ્ભો વિલીયતે

એ જ રીતે, ગુરુના સંગથી મનુષ્ય પાપ છોડી દે છે; જેમ અગ્નિ પાસે ઘીનું પાત્ર ઓગળી જાય છે.

તથા પાપં વિલીયેત હ્યાચાર્યસ્ય સમીપતઃ યથા પ્રજ્વલિતો વહ્નિઃ શુષ્કમાર્દ્રં ચ નિર્દહેત્

તેમજ, આચાર્યની નજીક પાપ ઓગળી જાય છે; જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ સૂકા અને ભીના બંનેને ભસ્મ કરી નાખે છે.

તથાયમપિ સંતુષ્ટો ગુરુઃ પાપં ક્ષણાદ્દહેત્ મનસા કર્મણા વાચા ગુરોઃ ક્રોધં ન કારયેત્

જ્યારે ગુરુ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે પાપ ક્ષણમાં દહાઈ જાય છે; મન, કાર્ય કે વાણીથી ગુરુને ક્યારેય રોષાવાન ન કરવો.

તસ્ય ક્રોધેન દહ્યંતે હ્યાયુઃશ્રીજ્ઞાનસત્ક્રિયાઃ તત્ક્રોધકારિણો યે સ્યુસ્તેષાં યજ્ઞાશ્ચ નિષ્ફલાઃ

ગુરુના રોષથી આયુષ્ય, સંપત્તિ, જ્ઞાન અને સારા કર્મો નાશ પામે છે; જે ગુરુને રોષાવે છે, તેમના યજ્ઞ નિષ્ફળ જાય છે.

યમશ્ચ નિયમાશ્ચૈવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ગુરોર્વિરુદ્ધં યદ્વાક્યં ન વદેજ્જાતુચિન્નરઃ

અહીં યમ અને નિયમનું વિચારવું જરૂરી નથી; મનુષ્યએ ગુરુના વિરોધમાં ક્યારેય શબ્દ ન બોલવો.

વદેદ્યદિ મહામોહાદ્રૌરવં નરકં વ્રજેત્ મનસા કર્મણા વાચા ગુરુમુદ્દિશ્ય યત્નતઃ

જો કોઈ મહા ભ્રમમાં પડીને મનથી, કર્મથી કે વાણીથી ગુરુ સામે ખોટું બોલે, તો એ રૌરવ નામના નરકમાં જાય છે.

શ્રેયોર્થી ચેન્નરો ધીમાન્ન મિથ્યાચારમાચરેત્ ગુરોર્હિતં પ્રિયં કુર્યાદાદિષ્ટો વા ન વા સદા

જો કોઈ સમજદાર માણસ સારું ઈચ્છે છે, તો એ ક્યારેય ખોટું વર્તન ન કરે; ગુરુને જે લાભદાયક અને પ્રિય લાગે એવું કામ, ભલે ગુરુએ કહેલું હોય કે ન હોય, હંમેશા કરવું જોઈએ.

અસમક્ષં સમક્ષં વા તસ્ય કાર્યં સમાચરેત્ ઇત્થમાચારવાન્ભક્તો નિત્યમુદ્યુક્તમાનસઃ

ગુરુ હાજર હોય કે ન હોય, એના કામો નિષ્ઠાપૂર્વક કરવા જોઈએ; આવું કરનાર ભક્ત અને શિસ્તબદ્ધ માણસ હંમેશા મનથી તૈયાર રહે છે.

ગુરુપ્રિયકરઃ શિષ્યઃ શૈવધર્માંસ્તતો ઽર્હતિ ગુરુશ્ચેદ્ગુણવાન્પ્રાજ્ઞઃ પરમાનંદભાસકઃ

જે શિષ્ય ગુરુને પ્રસન્ન કરે છે, એ શૈવ ધર્મ માટે યોગ્ય બને છે; અને જો ગુરુ ગુણવાન અને વિદ્વાન હોય, તો એ પરમ આનંદ આપનાર છે.

તત્ત્વવિચ્છિવસંસક્તો મુક્તિદો ન તુ ચાપરઃ સંવિત્સંજનનં તત્ત્વં પરમાનંદસંભવમ્

જે તત્વને જાણે છે અને શિવમાં લાગણી ધરાવે છે, એ મુક્તિ આપનાર છે, બીજું કોઈ નહિ; જ્ઞાનનું મૂળ તત્વ પરમ આનંદનું સ્ત્રોત છે.

તત્તત્ત્વં વિદિતં યેન સ એવાનંદદર્શકઃ ન પુનર્નામમાત્રેણ સંવિદારહિતસ્તુ યઃ

જે તત્વને સાચે ઓળખે છે, એ જ આનંદ દર્શાવે છે; પણ જે માત્ર નામથી ઓળખાય છે અને જ્ઞાન વિના છે, એ નહિ.

અન્યોન્યં તારયેન્નૌકા કિં શિલા તારયેચ્છિલામ્ એતસ્યા નામમાત્રેણ મુક્તિર્વૈ નામમાત્રિકા

પથ્થર પથ્થરને પાર લઈ જઈ શકે નહીં, જેમ નૌકા લઈ જાય છે; એ જ રીતે માત્ર નામથી મુક્તિ મળતી નથી.

યૈઃ પુનર્વિદિતં તત્ત્વં તે મુક્તા મોચયન્ત્યપિ તત્ત્વહીને કુતો બોધઃ કુતો હ્યાત્મપરિગ્રહઃ

જે લોકોએ તત્વ જાણ્યું છે, એ પોતે મુક્ત થાય છે અને બીજાને પણ મુક્ત કરે છે; તત્વ વિના જ્ઞાન કે આત્મસ્વરૂપની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે શક્ય છે?

પરિગ્રહવિનિર્મુક્તઃ પશુરિત્યભિધીયતે પશુભિઃ પ્રેરિતશ્ચાપિ પશુત્વં નાતિવર્તતે

જે બધાં આસક્તિમાંથી મુક્ત છે, એને 'પશુ' કહે છે; પણ જે બીજાની પ્રેરણાથી ચાલે છે, એ ક્યારેય પશુપણાની અવસ્થા પાર કરી શકતો નથી.

તસ્માત્તત્ત્વવિદેવેહ મુક્તો મોચક ઇષ્યતે સર્વલક્ષણસંયુક્તઃ સર્વશાસ્ત્રવિદપ્યયમ્

એથી અહીં તત્વજ્ઞાનીને જ મુક્ત અને મુક્તિ આપનાર માનવામાં આવે છે, ભલે એમાં બધાં ગુણ હોય અને બધાં શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન હોય.

સર્વોપાયવિધિજ્ઞો ઽપિ તત્ત્વહીનસ્તુ નિષ્ફલઃ યસ્યાનુભવપર્યંતા બુદ્ધિસ્તત્ત્વે પ્રવર્તતે

ભલે કોઈ બધાં ઉપાયો અને વિધિઓ જાણતો હોય, પણ તત્વ વિના એનું કંઈ ફળ નથી; જેનું બુદ્ધિ અનુભવ સુધી તત્વમાં જ કાર્ય કરે છે.

તસ્યાવલોકનાદ્યૈશ્ચ પરાનન્દો ઽભિજાયતે તસ્માદ્યસ્યૈવ સંપર્કાત્પ્રબોધાનંદસંભવઃ

એના દર્શન અને અન્ય ઉપાયો દ્વારા પરમ આનંદ મળે છે; એથી એના સંપર્કથી જાગૃતિ અને આનંદ જન્મે છે.

ગુરું તમેવ વૃણુયાન્નાપરં મતિમાન્નરઃ સ શિષ્યૈર્વિનયાચારચતુરૈરુચિતો ગુરુઃ

સમજદાર માણસે એ જ ગુરુ પસંદ કરવો જોઈએ, બીજું નહિ; એવો ગુરુ એ શિષ્યોને યોગ્ય છે, જે વિનય અને સારા વર્તનવાળા હોય.

યાવદ્વિજ્ઞાયતે તાવત્સેવનીયો મુમુક્ષુભિઃ જ્ઞાતે તસ્મિન્સ્થિરા ભક્તિર્યાવત્તત્ત્વં સમાશ્રયેત્

જ્યાં સુધી જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી મુક્તિ ઈચ્છનારોએ સેવા કરવી જોઈએ; અને જ્યારે જ્ઞાન મળી જાય, ત્યાં સુધી તત્વમાં સ્થિર ભક્તિ રાખવી જોઈએ.

ન તુ તત્ત્વં ત્યજેજ્જાતુ નોપેક્ષેત કથંચન યત્રાનંદઃ પ્રબોધો વા નાલ્પમપ્યુપલભ્યતે

ક્યારેય તત્વને છોડવું નહિ કે ક્યારેય અવગણવું નહિ, જ્યાં આનંદ કે જાગૃતિનો અંશ પણ ન મળે.

વત્સરાદપિ શિષ્યેણ સો ઽન્યં ગુરુમુપાશ્રયેત્ ગુરુમન્યં પ્રપન્ને ઽપિ નાવમન્યેત પૌર્વિકમ્ ગુરોર્ભ્રાત્ઃંસ્તથા પુત્રાન્બોધકાન્પ્રેરકાનપિ

શિષ્ય વર્ષ પછી પણ બીજાં ગુરુને મળી શકે છે; પણ બીજાં ગુરુને સ્વીકારી લીધા પછી, પહેલાના ગુરુને કે એના ભાઈઓ, પુત્રો, શિક્ષકો કે માર્ગદર્શકોને ક્યારેય અવમાન ન કરવું.

તત્રાદાવુપસંગમ્ય બ્રાહ્મણં વેદપારગમ્ ગુરુમારાધયેત્પ્રાજ્ઞં શુભગં પ્રિયદર્શનમ્

ત્યાં પહેલા વેદોમાં પારંગત બ્રાહ્મણને મળવું, અને પછી વિદ્વાન, શુભ અને સૌમ્ય ગુરુની પૂજા કરવી.

સર્વાભયપ્રદાતારં કરુણાક્રાંતમાનસમ્ તોષયેત્તં પ્રયત્નેન મનસા કર્મણા ગિરા

જે સર્વેને નિર્ભયતા આપે છે અને દયાથી ભરેલો છે, એ ગુરુને મન, કર્મ અને વાણીથી શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.