શિવપુરાણમ્

જપેદક્ષરલક્ષં વૈ ચતુર્ગુણિતમાદરાત્ નક્તાશી સંયમી યસ્સ પૌરશ્ચરણિકઃ સ્મૃતઃ

એક લાખ અક્ષરનો જપ, અને એના ચારગણ જેટલો શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવો; જે રાત્રે જ ખાય છે અને સંયમ રાખે છે, એ પુરશ્ચરણ કરનાર કહેવાય છે.

યઃ પુરશ્ચરણં કૃત્વા નિત્યજાપી ભવેત્પુનઃ તસ્ય નાસ્તિ સમો લોકે સ સિદ્ધઃ સિદ્ધદો ભવેત્

જે મનુષ્યે પૂર્વવિધિ કરી, પછી રોજ મંત્રજાપ કરે છે, એના સમાન દુનિયામાં બીજું કોઈ નથી; એ પૂર્ણ થયો છે અને બીજાને પણ સિદ્ધિ આપી શકે છે.

સ્નાનં કૃત્વા શુચૌ દેશે બદ્ધ્વા રુચિરમાનસમ્ ત્વયા માં હૃદિ સંચિંત્ય સંચિંત્ય સ્વગુરું તતઃ

સ્નાન કરીને શુદ્ધ જગ્યાએ, મનને પ્રસન્ન કરીને, તું મને પોતાના હૃદયમાં ધ્યાનપૂર્વક સ્મરે, અને પછી પોતાના ગુરુનું પણ સ્મરણ કર.

ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા મૌની ચૈકાગ્રમાનસઃ વિશોધ્ય પઞ્ચતત્ત્વાનિ દહનપ્લાવનાદિભિઃ

ઉત્તર કે પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, મૌન રહી, એકાગ્ર મનથી, અગ્નિ અને પાણી વગેરેથી પાંચ તત્વોને શુદ્ધ કરીને,

મન્ત્રન્યાસાદિકં કૃત્વા સફલીકૃતવિગ્રહઃ આવયોર્વિગ્રહૌ ધ્યાયન્પ્રાણાપાનૌ નિયમ્ય ચ

મંત્રન્યાસ અને સંબંધિત વિધિઓ કરીને, શરીરને પવિત્ર બનાવી, અમારા બંને સ્વરૂપનું ધ્યાન કરીને, શ્વાસપ્રશ્વાસને નિયંત્રિત કરવું.

વિદ્યાસ્થાનં સ્વકં રૂપમૃષિઞ્છન્દો ઽધિદૈવતમ્ બીજં શક્તિં તથા વાક્યં સ્મૃત્વા પઞ્ચાક્ષરીં જપેત્

મંત્રનું સ્થાન, સ્વરૂપ, ઋષિ, છંદ, દેવતા, બીજ, શક્તિ અને વાક્યનું સ્મરણ કરીને, પાંચ અક્ષરવાળો મંત્ર જાપ કરવો.

ઉત્તમં માનસં જાપ્યમુપાંશું ચૈવમધ્યમમ્ અધમં વાચિકં પ્રાહુરાગમાર્થવિશારદાઃ

માનસિક જાપ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, ધીમી અવાજે કરેલો મધ્યમ છે અને ખુલ્લા અવાજે કરેલો જાપ નીચો ગણાય છે, એવું શાસ્ત્રજ્ઞ લોકો કહે છે.

ઉત્તમં રુદ્રદૈવત્યં મધ્યમં વિષ્ણુદૈવતમ્ અધમં બ્રહ્મદૈવત્યમિત્યાહુરનુપૂર્વશઃ

શ્રેષ્ઠ જાપનું દેવતા રુદ્ર છે, મધ્યમનું દેવતા વિષ્ણુ છે અને નીચા જાપનું દેવતા બ્રહ્મા છે, આવું ક્રમશઃ કહેવાયું છે.

યદુચ્ચનીચસ્વરિતૈઃસ્પષ્ટાસ્પષ્ટપદાક્ષરૈઃ મંત્રમુચ્ચારયેદ્વાચા વાચિકો ઽયં જપસ્સ્મૃતઃ

જ્યારે મંત્રને ઉંચા-નીચા સ્વરથી, સ્પષ્ટ કે અસ્ફૂટ શબ્દો અને અક્ષરો સાથે બોલવામાં આવે છે, ત્યારે એ જાપ વાચિક કહેવાય છે.

જિહ્વામાત્રપરિસ્પંદાદીષદુચ્ચારિતો ઽપિ વા અપરૈરશ્રુતઃ કિંચિચ્છ્રુતો વોપાંશુરુચ્યતે

જ્યારે માત્ર જીભના હલનચલનથી, અથવા ધીમા અવાજે, જેથી બીજાને સાંભળાતું નથી અથવા થોડું જ સાંભળાય, ત્યારે એ ઉપાંશુ જાપ કહેવાય છે.

ધિયા યદક્ષરશ્રેણ્યા વર્ણાદ્વર્ણં પદાત્પદમ્ શબ્દાર્થચિંતનં ભૂયઃ કથ્યતે માનસો જપઃ

જ્યારે મનથી અક્ષર પછી અક્ષર, શબ્દ પછી શબ્દ અને અર્થનું ધ્યાન કરીને જાપ કરવામાં આવે છે, ત્યારે એ માનસ જાપ કહેવાય છે.

વાચિકસ્ત્વેક એવ સ્યાદુપાંશુઃ શતમુચ્યતે સાહસ્રં માનસઃ પ્રોક્તઃ સગર્ભસ્તુ શતાધિકઃ

વાચિક જાપ એક ગણાય છે, ઉપાંશુ જાપને સો ગણાય છે, માનસ જાપને હજાર ગણાય છે અને ગર્ભવાળો જાપ એ કરતાં સો વધારે ગણાય છે.

પ્રાણાયામસમાયુક્તસ્સગર્ભો જપ ઉચ્યતે આદ્યંતયોરગર્ભો ઽપિ પ્રાણાયામઃ પ્રશસ્યતે

પ્રાણાયામ સાથે કરેલો જાપ 'ગર્ભવાળો' કહેવાય છે; શરૂઆત અને અંતે ગર્ભ વગર પણ, પ્રાણાયામ કરવો શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ચત્વારિંશત્સમાવૃત્તીઃ પ્રાણાનાયમ્ય સંસ્મરેત્ મંત્રં મંત્રાર્થવિદ્ધીમાનશક્તઃ શક્તિતો જપેત્

ચાલીસ વખત શ્વાસ રોકીને, મંત્રનું સ્મરણ કરવું; મંત્રનો અર્થ જાણીને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જાપ કરવો.

પઞ્ચકં ત્રિકમેકં વા પ્રાણાયામં સમાચરેત્ અગર્ભં વા સગર્ભં વા સગર્ભસ્તત્ર શસ્યતે

પાંચ, ત્રણ અથવા એક વખત પ્રાણાયામ કરવું, ગર્ભવાળો હોય કે વિના ગર્ભવાળો; એમાં ગર્ભવાળો શ્રેષ્ઠ માનાય છે.

સગર્ભાદપિ સાહસ્રં સધ્યાનો જપ ઉચ્યતે એષુ પઞ્ચવિધેષ્વેકઃ કર્તવ્યઃ શક્તિતો જપઃ

ગર્ભવાળા જાપને, ભલે હજાર ગણો હોય, સિદ્ધ માનવામાં આવે છે; આ પાંચ પ્રકારના જાપમાં, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જાપ કરવો.

અઙ્ગુલ્યા જપસંખ્યાનમેકમેવમુદાહૃતમ્ રેખયાષ્ટગુણં વિદ્યાત્પુત્રજીવૈર્દશાધિકમ્

આંગળીથી જાપ ગણવું એક ગણાય છે; હથેળીની રેખાથી આઠ ગણું, પુત્રજીવના બીજથી દસ ગણું ગણાય છે.

શતં સ્યાચ્છંખમણિભિઃ પ્રવાલૈસ્તુ સહસ્રકમ્ સ્ફટિકૈર્દશસાહસ્રં મૌક્તિકૈર્લક્ષમુચ્યતે

શંખ કે મણિથી શતક ગણાય છે, પ્રવાલથી હજાર, સ્ફટિકથી દસ હજાર અને મુક્તાથી લાખ ગણાય છે.

પદ્માક્ષૈર્દશલક્ષન્તુ સૌવર્ણૈઃ કોટિરુચ્યતે કુશગ્રંથ્યા ચ રુદ્રાક્ષૈરનંતગુણિતં ભવેત્

કમળના બીજથી દસ લાખ ગણાય છે, સોનાથી કરોડ ગણાય છે અને કુશના ગાંઠ કે રુદ્રાક્ષથી તો અનંત ગણાય છે.

ત્રિંશદક્ષૈઃ કૃતા માલા ધનદા જપકર્મણિ સપ્તવિંશતિસંખ્યાતૈરક્ષૈઃ પુષ્ટિપ્રદા ભવેત્

ત્રીસ દાણાંની માળા જપ માટે ઉપયોગમાં લો તો ધન આપે છે; સત્તાવીસ દાણાંની માળા આરોગ્ય અને પોષણ આપે છે.

પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાતૈઃ કૃતા મુક્તિં પ્રયચ્છતિ અક્ષૈસ્તુ પઞ્ચદશભિરભિચારફલપ્રદા

પચ્ચીસ દાણાંની માળા મોક્ષ આપે છે; પંદર દાણાંની માળા તાંત્રિક વિધિના ફળ આપે છે.

અંગુષ્ઠં મોક્ષદં વિદ્યાત્તર્જનીં શત્રુનાશિનીમ્ મધ્યમાં ધનદાં શાંતિં કરોત્યેષા હ્યનામિકા

અંગૂઠા વડે જપ કરવાથી મોક્ષ મળે છે, તર્જનીથી શત્રુનો નાશ થાય છે, મધ્યમાથી ધન મળે છે અને અનામિકા શાંતિ આપે છે.

અષ્ટોત્તરશતં માલા તત્ર સ્યાદુત્તમોત્તમા શતસંખ્યોત્તમા માલા પઞ્ચાશદ્ભિસ્તુ મધ્યમા

એકસો આઠ દાણાંની માળા સર્વોત્તમ ગણાય છે; સો દાણાંની માળા ઉત્તમ છે અને પચાસ દાણાંની માળા મધ્યમ છે.

ચતુઃ પઞ્ચાશદક્ષૈસ્તુ હૃચ્છ્રેષ્ઠા હિ પ્રકીર્તિતા ઇત્યેવં માલયા કુર્યાજ્જપં કસ્મૈ ન દર્શયેત્

ચોપન દાણાંની માળા હૃદય માટે શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; તેથી માળા વડે જપ કરવો અને તેને બીજાને બતાવવી નહીં.

કનિષ્ઠા ક્ષરિણી પ્રોક્તા જપકર્મણિ શોભના અંગુષ્ઠેન જપેજ્જપ્યમન્યૈરંગુલિભિસ્સહ

કનિષ્ઠા આંગળી 'ક્ષરિણી' કહેવાય છે અને જપ માટે શુભ છે; અંગૂઠા અને બાકીની આંગળીઓ સાથે જપ કરવો.

અંગુષ્ઠેન વિના જપ્યં કૃતં તદફલં યતઃ ગૃહે જપં સમં વિદ્યાદ્ગોષ્ઠે શતગુણં વિદુઃ

અંગૂઠા વિના કરેલો જપ નિષ્ફળ છે; ઘરમાં કરેલો જપ સામાન્ય ગણાય છે, પણ ગૌશાળામાં કરેલો જપ સો ગણી વધારે ફળદાયી છે.

પુણ્યારણ્યે તથારામે સહસ્રગુણમુચ્યતે અયુતં પર્વતે પુણ્યે નદ્યાં લક્ષમુદાહૃતમ્

પવિત્ર વનમાં કે બગીચામાં કરેલો જપ હજાર ગણી વધારે ફળ આપે છે; પવિત્ર પર્વત પર દસ હજાર ગણી અને નદી કિનારે લાખ ગણી વધારે ફળ આપે છે.

કોટિં દેવાલયે પ્રાહુરનન્તં મમ સન્નિધૌ સૂર્યસ્યાગ્નેર્ગુરોરિંદોર્દીપસ્ય ચ જલસ્ય ચ

મંદિરમાં કરેલો જપ કરોડ ગણી વધારે ફળ આપે છે અને મારી હાજરીમાં તો અનંત ફળ મળે છે; તેવી જ રીતે, સૂર્ય, અગ્નિ, ગુરુ, ચંદ્ર, દીવો અને પાણીની હાજરીમાં પણ.

વિપ્રાણાં ચ ગવાં ચૈવ સન્નિધૌ શસ્યતે જપઃ તત્પૂર્વાભિમુખં વશ્યં દક્ષિણં ચાભિચારિકમ્

બ્રાહ્મણો અને ગાયોની હાજરીમાં જપ કરવો શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું રાખીને કરશો તો વશીકરણ થાય છે અને દક્ષિણ તરફ મોઢું રાખીને કરશો તો તાંત્રિક વિધિ માટે છે.