શિવપુરાણમ્

ન સર્વજ્ઞં વિના પુંસામાદિસર્ગઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ વૈદ્યં વિના નિરાનંદાઃ ક્લિશ્યંતે રોગિણો યથા

સર્વજ્ઞ વિના જીવોની પ્રથમ સર્જના શક્ય નથી, જેમ કે વૈદ્ય વિના રોગી દુઃખી રહે છે.

તસ્માદનાદિઃ સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણસ્સદાશિવઃ અસ્તિ નાથઃ પરિત્રાતા પુંસાં સંસારસાગરાત્

આથી અનાદિ, સર્વજ્ઞ અને સંપૂર્ણ એવા સદાશિવ, સંસાર સમુદ્રમાંથી જીવોને ઉગારનાર સ્વામી રૂપે છે.

આદિમધ્યાંતનિર્મુક્તસ્સ્વભાવવિમલઃ પ્રભુઃ સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણશ્ચ શિવો જ્ઞેયશ્શિવાગમે

જેને આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી, જે સ્વભાવથી પવિત્ર છે, સર્વજ્ઞ અને સંપૂર્ણ છે – એવા શિવને શિવગ્રંથોમાં ઓળખવા યોગ્ય છે.

તસ્યાભિધાનમન્ત્રો ઽયમભિધેયશ્ચ સ સ્મૃતઃ અભિધાનાભિધેયત્વાન્મંત્રસ્સિદ્ધઃ પરશ્શિવઃ

એમનું નામ એ મંત્ર છે અને એ મંત્રથી દર્શાવાતા તેઓ છે; નામ અને અર્થનો સંબંધ હોવાથી, મંત્ર પણ પરમ શિવરૂપે માન્ય છે.

એતાવત્તુ શિવજ્ઞાનમેતાવત્પરમં પદમ્ યદોંનમશ્શિવાયેતિ શિવવાક્યં ષડક્ષરમ્

શિવનું જ્ઞાન એટલું જ છે, અને એ જ પરમ અવસ્થા છે – એટલે કે ‘ૐ નમઃ શિવાય’ આ છ અક્ષરનું શિવવાક્ય.

વિધિવાક્યમિદં શૈવં નાર્થવાદં શિવાત્મકમ્ યસ્સર્વજ્ઞસ્સુસંપૂર્ણઃ સ્વભાવવિમલઃ શિવઃ

આ શૈવ વાક્ય આજ્ઞારૂપ છે, માત્ર પ્રશંસા નથી, અને એ શિવસ્વરૂપ છે; કારણ કે શિવ સર્વજ્ઞ, સંપૂર્ણ અને સ્વભાવથી પવિત્ર છે.

લોકાનુગ્રહકર્તા ચ સ મૃષાર્થં કથં વદેત્ યદ્યથાવસ્થિતં વસ્તુ ગુણદોષૈઃ સ્વભાવતઃ

જે જગતનું કલ્યાણ કરે છે, એ કેવી રીતે ખોટું બોલે? જે કંઈ છે, તે ગુણ અને દોષ સાથે પોતાના સ્વભાવથી જ છે.

યાવત્ફલં ચ તત્પૂર્ણં સર્વજ્ઞસ્તુ યથા વદેત્ રાગાજ્ઞાનાદિભિર્દોષૈર્ગ્રસ્તત્વાદનૃતં વદેત્

જે પરિણામ પૂર્ણ હોય છે, સર્વજ્ઞ તે પ્રમાણે જ કહે છે; રાગ, અજ્ઞાન જેવા દોષથી પીડિત જ ખોટું બોલે.

તે ચેશ્વરે ન વિદ્યેતે બ્રૂયાત્સ કથમન્યથા અજ્ઞાતાશેષદોષેણ સર્વજ્ઞેય શિવેન યત્ પ્રણીતમમલં વાક્યં તત્પ્રમાણં ન સંશયઃ

પણ આવા દોષ ભગવાનમાં નથી, તો તેઓ કેમ ખોટું બોલે? સર્વજ્ઞ, સર્વ દોષથી રહિત એવા શિવે જે શુદ્ધ વાક્ય રચ્યું છે, તે નિઃસંદેહ પ્રમાણ છે.

તસ્માદીશ્વરવાક્યાનિ શ્રદ્ધેયાનિ વિપશ્ચિતા યથાર્થપુણ્યપાપેષુ તદશ્રદ્ધો વ્રજત્યધઃ

આથી, ભગવાનના વચનો વિદ્વાનો માટે વિશ્વાસપાત્ર છે; જે પુણ્ય–પાપને સાચા રૂપે સમજ્યા છે, તેમાં અવિશ્વાસ રાખનાર નીચે પડે છે.

સ્વર્ગાપવર્ગસિદ્ધ્યર્થં ભાષિતં યત્સુશોભનમ્ વાક્યં મુનિવરૈઃ શાંતૈસ્તદ્વિજ્ઞેયં સુભાષિતમ્

સ્વર્ગ અને મોક્ષની સિદ્ધિ માટે મહાન, શાંત ઋષિઓએ જે સુંદર વચન કહ્યાં છે, તેને પણ શ્રેષ્ઠ માનવું જોઈએ.

રાગદ્વેષાનૃતક્રોધકામતૃષ્ણાનુસારિ યત્ વાક્યં નિરયહેતુત્વાત્તદ્દુર્ભાષિતમુચ્યતે

જે વાણીમાં મોહ, દ્વેષ, અસત્ય, ક્રોધ, ઇચ્છા કે તૃષ્ણા હોય, એ વાણી દુર્ભાષા કહેવાય છે, કારણ કે એ નરકમાં લઈ જાય છે.

સંસ્કૃતેનાપિ કિં તેન મૃદુના લલિતેન વા અવિદ્યારાગવાક્યેન સંસારક્લેશહેતુના

જ્યારે વાણીમાં અજ્ઞાન અને મોહ હોય, ત્યારે તે ભલે સંસ્કૃતમાં નરમ કે સુંદર હોય, પણ એ સંસારના દુઃખનું કારણ બને છે, તો એનો શું લાભ?

યચ્છ્રુત્વા જાયતે શ્રેયો રાગાદીનાં ચ સંશયઃ વિરૂપમપિ તદ્વાક્યં વિજ્ઞેયમિતિ શોભનમ્

જે વાણી સાંભળતાં કલ્યાણ થાય અને મોહ વગેરેમાં સંશય આવે, એ વાણી ભલે સુંદર ન હોય, પણ તે શુભ માનવી.

બહુત્વેપિ હિ મંત્રાણાં સર્વજ્ઞેન શિવેન યઃ પ્રણીતો વિમલો મન્ત્રો ન તેન સદૃશઃ ક્વચિત્

અનેક મંત્રો હોવા છતાં સર્વજ્ઞ શિવે રચેલો શુદ્ધ મંત્ર જેવો બીજો કોઈયે નથી.

સાંગાનિ વેદશાસ્ત્રાણિ સંસ્થિતાનિ ષડક્ષરે ન તેન સદૃશસ્તસ્માન્મન્ત્રો ઽપ્યસ્ત્યપરઃ ક્વચિત્

વેદ અને તેના બધા અંગો છ અક્ષરનાં મંત્રમાં સ્થિત છે, છતાં એ પણ એ મંત્ર જેટલા નથી; બીજો કોઈ મંત્ર તેની સરખામણી કરી શકે નહીં.

સપ્તકોટિમહામન્ત્રૈરુપમન્ત્રૈરનેકધા મન્ત્રઃ ષડક્ષરો ભિન્નસ્સૂત્રં વૃત્યાત્મના યથા

સત્તર કરોડ મહામંત્રો અને અનેક ઉપમંત્રો હોવા છતાં, છ અક્ષરનો મંત્ર એમાં અનોખો છે, જેમ કે વણાયેલા કપડામાં સૂત્ર અલગ દેખાય છે.

શિવજ્ઞાનાનિ યાવંતિ વિદ્યાસ્થાનાપિ યાનિ ચ ષડક્ષરસ્ય સૂત્રસ્ય તાનિ ભાષ્યં સમાસતઃ

શિવવિષયક જેટલી જ્ઞાનશાખાઓ અને શિક્ષાઓ છે, એ બધું છ અક્ષરનાં મંત્રનું સારરૂપ ભાષ્ય છે.

કિં તસ્ય બહુભિર્મંત્રૈશ્શાસ્ત્રૈર્વા બહુવિસ્તરૈઃ યસ્યોન્નમઃ શિવાયેતિ મન્ત્રો ઽયં હૃદિ સંસ્થિતઃ

જેના હૃદયમાં 'નમઃ શિવાય' મંત્ર સ્થિર છે, તેને અનેક મંત્રો કે વિશદ શાસ્ત્રોનું શું કામ?

તેનાધીતં શ્રુતં તેન કૃતં સર્વમનુષ્ઠિતમ્ યેનોન્નમશ્શિવાયેતિ મંત્રાભ્યાસઃ સ્થિરીકૃતઃ

જે વ્યક્તિએ 'નમઃ શિવાય' મંત્રનો અભ્યાસ દૃઢ કર્યો છે, એના દ્વારા બધું વાંચવું, સાંભળવું અને કરવું પૂર્ણ થઈ જાય છે.

નમસ્કારાદિસંયુક્તં શિવાયેત્યક્ષરત્રયમ્ જિહ્વાગ્રે વર્તતે યસ્ય સફલં તસ્ય જીવિતમ્

જેની જીભ પર હંમેશા 'શિવાય'ના ત્રણ અક્ષરો નમસ્કાર વગેરે સાથે રહે છે, એનું જીવન સફળ છે.

અંત્યજો વાધમો વાપિ મૂર્ખો વા પંડિતો ઽપિ વા પઞ્ચાક્ષરજપે નિષ્ઠો મુચ્યતે પાપપંજરાત્

ચાહે એ અંત્યજ, સૌથી નીચો, મૂર્ખ કે પંડિત હોય, જે પણ પાંચ અક્ષરનાં મંત્રના જપમાં સ્થિર રહે છે, એ પાપના બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

ઇત્યુક્તં પરમેશેન દેવ્યા પૃષ્ટેન શૂલિના હિતાય સર્વમર્ત્યાનાં દ્વિજાનાં તુ વિશેષતઃ

આ બધું પરમેશ્વર શૂલીધરે દેવીના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે કહ્યું છે, બધાં મનુષ્યોના, ખાસ કરીને દ્વિજોના કલ્યાણ માટે.

કલૌ કલુષિતે કાલે દુર્જયે દુરતિક્રમે અપુણ્યતમસાચ્છન્ને લોકે ધર્મપરાઙ્મુખે

કળીયુગમાં, જ્યારે સમય બગડેલો, દુર્જય અને દૂર કરવા મુશ્કેલ હોય, જ્યારે જગત મહાપાપથી ઢંકાયેલું હોય અને ધર્મથી વિમુખ થયું હોય—

ક્ષીણે વર્ણાશ્રમાચારે સંકટે સમુપસ્થિતે સર્વાધિકારે સંદિગ્ધે નિશ્ચિતે વાપિ પર્યયે

જ્યારે વર્ણાશ્રમના આચાર ઘટી ગયા હોય, મુશ્કેલી આવી પડી હોય, બધાં અધિકારો શંકાસ્પદ કે પરિવર્તનશીલ હોય—

તદોપદેશે વિહતે ગુરુશિષ્યક્રમે ગતે કેનોપાયેન મુચ્યંતે ભક્તાસ્તવ મહેશ્વર

જ્યારે ઉપદેશ બંધ થઈ ગયો હોય અને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા તૂટી ગઈ હોય, ત્યારે, મહેશ્વર, તમારા ભક્તો કયા ઉપાયથી મુક્ત થાય છે?

આશ્રિત્ય પરમાં વિદ્યાં હૃદ્યાં પઞ્ચાક્ષરીં મમ ભક્ત્યા ચ ભાવિતાત્માનો મુચ્યંતે કલિજા નરાઃ

જે લોકો મારા પરમ, હૃદયસ્પર્શી પાંચ અક્ષરનાં મંત્રને આશ્રયે લે છે અને ભક્તિપૂર્વક મનથી જોડાય છે, તેઓ કળીયુગમાં મુક્ત થાય છે.

મનોવાક્કાયજૈર્દોષૈર્વક્તું સ્મર્તુમગોચરૈઃ દૂષિતાનાં કૃતઘ્નાનાં નિંદકાનાં છલાત્મનામ્

મન, વાણી અને શરીરથી દોષિત, કૃતઘ્ન, નિંદક અને કપટી, જે બોલી કે સ્મરણ પણ કરી શકતા નથી—

લુબ્ધાનાં વક્રમનસામપિ મત્પ્રવણાત્મનામ્ મમ પઞ્ચાક્ષરી વિદ્યા સંસારભયતારિણી

લોભી અને વાંકાં મનવાળા પણ, જો તેઓનું હૃદય મારી તરફ વળેલું હોય, તો મારું પાંચ અક્ષરનું વિદ્યા મંત્ર તેમને સંસારના ભયમાંથી પાર ઉતારે છે.