શિવપુરાણમ્

મન્ત્રં સુખમુકોચ્ચાર્યમશેષાર્થપ્રસિદ્ધયે પ્રાહોન્નમઃ શિવાયેતિ સર્વજ્ઞસ્સર્વદેહિનામ્

આ મંત્ર સહેલાઈથી ઉચ્ચારી શકાય છે અને સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે; સર્વજ્ઞ ભગવાન સર્વ જીવ માટે 'ૐ નમઃ શિવાય' મંત્રનું ઉપદેશ આપે છે.

તદ્બીજં સર્વવિદ્યાનાં મંત્રમાદ્યં ષડક્ષરમ્ અતિસૂક્ષ્મં મહાર્થં ચ જ્ઞેયં તદ્વટબીજવત્

આ મંત્ર સર્વ જ્ઞાનનું બીજ છે, મુખ્ય મંત્ર છે, છ અક્ષરનો છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ અને મહાન અર્થ ધરાવે છે; તેને વટના બીજ જેવું જાણવું જોઈએ.

દેવો ગુણત્રયાતીતઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વકૃત્પ્રભુઃ ઓમિત્યેકાક્ષરે મન્ત્રે સ્થિતઃ સર્વગતઃ શિવઃ

દેવ ત્રિગુણથી પર છે, સર્વજ્ઞ છે, સર્વ કર્મોના સ્વામી છે; શિવ 'ૐ' એક અક્ષર મંત્રમાં વ્યાપક રીતે નિવાસ કરે છે.

ઇશાનાદ્યાનિ સૂક્ષ્માણિ બ્રહ્માણ્યેકાક્ષરાણિ તુ મંત્રે નમશ્શિવાયેતિ સંસ્થિતાનિ યથાક્રમમ્ મંત્રે ષડક્ષરે સૂક્ષ્મે પઞ્ચબ્રહ્મતનુઃ શિવઃ

‘ઈશાન’થી શરૂ થતા સૂક્ષ્મ અક્ષરો, જે એકમાત્ર બ્રહ્મરૂપ છે, તે ‘નમઃ શિવાય’ મંત્રમાં યોગ્ય ક્રમથી સ્થિર છે. આ છ અક્ષરનાં સૂક્ષ્મ મંત્રમાં શિવ પાંચ પ્રકારનાં બ્રહ્મરૂપે નિવાસ કરે છે.

વાચ્યવાચકભાવેન સ્થિતઃ સાક્ષાત્સ્વભાવતઃ વાચ્યશ્શિવોપ્રમેયત્વાન્મંત્રસ્તદ્વાચકસ્સ્મૃતઃ

શિવ બંને અર્થ અને શબ્દ રૂપે, પોતાના સ્વરૂપે, સ્પષ્ટ રીતે સ્થિત છે. શિવ અપ્રતિમ હોવાથી અર્થરૂપે ઓળખાય છે અને મંત્ર તેને દર્શાવતો શબ્દરૂપે માનવામાં આવે છે.

વાચ્યવાચકભાવો ઽયમનાદિસંસ્થિતસ્તયોઃ યથા ઽનાદિપ્રવૃત્તોયં ઘોરસંસારસાગરઃ

અર્થ અને શબ્દનો આ સંબંધ બંનેમાં અનાદિકાળથી રહ્યો છે, જેમ કે આ ભયાનક સંસાર સમુદ્ર પણ અનાદિથી વહેતો આવ્યો છે.

શિવો ઽપિ હિ તથાનાદિસંસારાન્મોચકઃ સ્થિતઃ વ્યાધીનાં ભેષજં યદ્વત્પ્રતિપક્ષઃ સ્વભાવતઃ

એ જ રીતે, શિવ પણ અનાદિ સંસારમાંથી મુક્તિ આપનારા તરીકે સ્થિર છે, જેમ કે દવા પોતાના સ્વભાવથી જ રોગોનો વિરોધ કરે છે.

તદ્વત્સંસારદોષાણાં પ્રતિપક્ષઃ શિવસ્સ્મૃતઃ અસત્યસ્મિન્ જગન્નાથે તમોભૂતમિદં ભવેત્

એ જ પ્રમાણે, શિવ સંસારનાં દોષોનો વિરોધી તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે; જગતના સ્વામી વિના આ બધું અંધકારમય બની જાય.

અચેતનત્વાત્પ્રકૃતેરજ્ઞત્વાત્પુરષસ્ય ચ પ્રધાનપરમાણ્વાદિ યાવત્કિંચિદચેતનમ્

પ્રકૃતિનું જડપણ અને પુરુષનું અજ્ઞાન હોવાથી, મુખ્ય તત્વથી લઈને અતિ સૂક્ષ્મ પરમાણુ સુધી બધું જડ છે.

ન તત્કર્તૃ સ્વયં દૃષ્ટં બુદ્ધિમત્કારણં વિના ધર્માધર્મોપદેશશ્ચ બંધમોક્ષૌ વિચારણાત્

આ બધું પોતે કંઈ કરી શકતું નથી, બુદ્ધિશાળી કારણ વિના. ધર્મ–અધર્મની સમજ અને બંધન–મોક્ષનું જ્ઞાન પણ વિવેકથી જ થાય છે.

ન સર્વજ્ઞં વિના પુંસામાદિસર્ગઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ વૈદ્યં વિના નિરાનંદાઃ ક્લિશ્યંતે રોગિણો યથા

સર્વજ્ઞ વિના જીવોની પ્રથમ સર્જના શક્ય નથી, જેમ કે વૈદ્ય વિના રોગી દુઃખી રહે છે.

તસ્માદનાદિઃ સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણસ્સદાશિવઃ અસ્તિ નાથઃ પરિત્રાતા પુંસાં સંસારસાગરાત્

આથી અનાદિ, સર્વજ્ઞ અને સંપૂર્ણ એવા સદાશિવ, સંસાર સમુદ્રમાંથી જીવોને ઉગારનાર સ્વામી રૂપે છે.

આદિમધ્યાંતનિર્મુક્તસ્સ્વભાવવિમલઃ પ્રભુઃ સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણશ્ચ શિવો જ્ઞેયશ્શિવાગમે

જેને આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી, જે સ્વભાવથી પવિત્ર છે, સર્વજ્ઞ અને સંપૂર્ણ છે – એવા શિવને શિવગ્રંથોમાં ઓળખવા યોગ્ય છે.

તસ્યાભિધાનમન્ત્રો ઽયમભિધેયશ્ચ સ સ્મૃતઃ અભિધાનાભિધેયત્વાન્મંત્રસ્સિદ્ધઃ પરશ્શિવઃ

એમનું નામ એ મંત્ર છે અને એ મંત્રથી દર્શાવાતા તેઓ છે; નામ અને અર્થનો સંબંધ હોવાથી, મંત્ર પણ પરમ શિવરૂપે માન્ય છે.

એતાવત્તુ શિવજ્ઞાનમેતાવત્પરમં પદમ્ યદોંનમશ્શિવાયેતિ શિવવાક્યં ષડક્ષરમ્

શિવનું જ્ઞાન એટલું જ છે, અને એ જ પરમ અવસ્થા છે – એટલે કે ‘ૐ નમઃ શિવાય’ આ છ અક્ષરનું શિવવાક્ય.

વિધિવાક્યમિદં શૈવં નાર્થવાદં શિવાત્મકમ્ યસ્સર્વજ્ઞસ્સુસંપૂર્ણઃ સ્વભાવવિમલઃ શિવઃ

આ શૈવ વાક્ય આજ્ઞારૂપ છે, માત્ર પ્રશંસા નથી, અને એ શિવસ્વરૂપ છે; કારણ કે શિવ સર્વજ્ઞ, સંપૂર્ણ અને સ્વભાવથી પવિત્ર છે.

લોકાનુગ્રહકર્તા ચ સ મૃષાર્થં કથં વદેત્ યદ્યથાવસ્થિતં વસ્તુ ગુણદોષૈઃ સ્વભાવતઃ

જે જગતનું કલ્યાણ કરે છે, એ કેવી રીતે ખોટું બોલે? જે કંઈ છે, તે ગુણ અને દોષ સાથે પોતાના સ્વભાવથી જ છે.

યાવત્ફલં ચ તત્પૂર્ણં સર્વજ્ઞસ્તુ યથા વદેત્ રાગાજ્ઞાનાદિભિર્દોષૈર્ગ્રસ્તત્વાદનૃતં વદેત્

જે પરિણામ પૂર્ણ હોય છે, સર્વજ્ઞ તે પ્રમાણે જ કહે છે; રાગ, અજ્ઞાન જેવા દોષથી પીડિત જ ખોટું બોલે.

તે ચેશ્વરે ન વિદ્યેતે બ્રૂયાત્સ કથમન્યથા અજ્ઞાતાશેષદોષેણ સર્વજ્ઞેય શિવેન યત્ પ્રણીતમમલં વાક્યં તત્પ્રમાણં ન સંશયઃ

પણ આવા દોષ ભગવાનમાં નથી, તો તેઓ કેમ ખોટું બોલે? સર્વજ્ઞ, સર્વ દોષથી રહિત એવા શિવે જે શુદ્ધ વાક્ય રચ્યું છે, તે નિઃસંદેહ પ્રમાણ છે.

તસ્માદીશ્વરવાક્યાનિ શ્રદ્ધેયાનિ વિપશ્ચિતા યથાર્થપુણ્યપાપેષુ તદશ્રદ્ધો વ્રજત્યધઃ

આથી, ભગવાનના વચનો વિદ્વાનો માટે વિશ્વાસપાત્ર છે; જે પુણ્ય–પાપને સાચા રૂપે સમજ્યા છે, તેમાં અવિશ્વાસ રાખનાર નીચે પડે છે.

સ્વર્ગાપવર્ગસિદ્ધ્યર્થં ભાષિતં યત્સુશોભનમ્ વાક્યં મુનિવરૈઃ શાંતૈસ્તદ્વિજ્ઞેયં સુભાષિતમ્

સ્વર્ગ અને મોક્ષની સિદ્ધિ માટે મહાન, શાંત ઋષિઓએ જે સુંદર વચન કહ્યાં છે, તેને પણ શ્રેષ્ઠ માનવું જોઈએ.

રાગદ્વેષાનૃતક્રોધકામતૃષ્ણાનુસારિ યત્ વાક્યં નિરયહેતુત્વાત્તદ્દુર્ભાષિતમુચ્યતે

જે વાણીમાં મોહ, દ્વેષ, અસત્ય, ક્રોધ, ઇચ્છા કે તૃષ્ણા હોય, એ વાણી દુર્ભાષા કહેવાય છે, કારણ કે એ નરકમાં લઈ જાય છે.

સંસ્કૃતેનાપિ કિં તેન મૃદુના લલિતેન વા અવિદ્યારાગવાક્યેન સંસારક્લેશહેતુના

જ્યારે વાણીમાં અજ્ઞાન અને મોહ હોય, ત્યારે તે ભલે સંસ્કૃતમાં નરમ કે સુંદર હોય, પણ એ સંસારના દુઃખનું કારણ બને છે, તો એનો શું લાભ?

યચ્છ્રુત્વા જાયતે શ્રેયો રાગાદીનાં ચ સંશયઃ વિરૂપમપિ તદ્વાક્યં વિજ્ઞેયમિતિ શોભનમ્

જે વાણી સાંભળતાં કલ્યાણ થાય અને મોહ વગેરેમાં સંશય આવે, એ વાણી ભલે સુંદર ન હોય, પણ તે શુભ માનવી.

બહુત્વેપિ હિ મંત્રાણાં સર્વજ્ઞેન શિવેન યઃ પ્રણીતો વિમલો મન્ત્રો ન તેન સદૃશઃ ક્વચિત્

અનેક મંત્રો હોવા છતાં સર્વજ્ઞ શિવે રચેલો શુદ્ધ મંત્ર જેવો બીજો કોઈયે નથી.

સાંગાનિ વેદશાસ્ત્રાણિ સંસ્થિતાનિ ષડક્ષરે ન તેન સદૃશસ્તસ્માન્મન્ત્રો ઽપ્યસ્ત્યપરઃ ક્વચિત્

વેદ અને તેના બધા અંગો છ અક્ષરનાં મંત્રમાં સ્થિત છે, છતાં એ પણ એ મંત્ર જેટલા નથી; બીજો કોઈ મંત્ર તેની સરખામણી કરી શકે નહીં.

સપ્તકોટિમહામન્ત્રૈરુપમન્ત્રૈરનેકધા મન્ત્રઃ ષડક્ષરો ભિન્નસ્સૂત્રં વૃત્યાત્મના યથા

સત્તર કરોડ મહામંત્રો અને અનેક ઉપમંત્રો હોવા છતાં, છ અક્ષરનો મંત્ર એમાં અનોખો છે, જેમ કે વણાયેલા કપડામાં સૂત્ર અલગ દેખાય છે.

શિવજ્ઞાનાનિ યાવંતિ વિદ્યાસ્થાનાપિ યાનિ ચ ષડક્ષરસ્ય સૂત્રસ્ય તાનિ ભાષ્યં સમાસતઃ

શિવવિષયક જેટલી જ્ઞાનશાખાઓ અને શિક્ષાઓ છે, એ બધું છ અક્ષરનાં મંત્રનું સારરૂપ ભાષ્ય છે.

કિં તસ્ય બહુભિર્મંત્રૈશ્શાસ્ત્રૈર્વા બહુવિસ્તરૈઃ યસ્યોન્નમઃ શિવાયેતિ મન્ત્રો ઽયં હૃદિ સંસ્થિતઃ

જેના હૃદયમાં 'નમઃ શિવાય' મંત્ર સ્થિર છે, તેને અનેક મંત્રો કે વિશદ શાસ્ત્રોનું શું કામ?