શિવપુરાણમ્

તસ્માત્ક્રમેણ સંત્યજ્ય બાહ્યમાભ્યંતરં તથા જ્ઞાનેન જ્ઞેયમાલોક્યાજ્ઞાનં ચાપિ પરિત્યજેત્

એથી, ધીરે-ધીરે બહારની અને અંદરની બાબતો છોડી દેવી. જ્ઞાનથી જે જાણવું છે એ જાણી લેવું અને અજ્ઞાન પણ ત્યજી દેવું.

નૈકાગ્રં ચેચ્છિવે ચિત્તં કિં કૃતેનાપિ કર્મણા એકાગ્રમેવ ચેચ્ચિત્તં કિં કૃતેનાપિ કર્મણા

જો મન શિવમાં એકાગ્ર નથી, તો કર્મ કરીને શું લાભ? અને જો મન એકાગ્ર છે, તો પણ કર્મ કરીને શું લાભ?

તસ્માત્કર્માણ્યકૃત્વા વા કૃત્વા વાંતર્બહિઃક્રમાત્ યેન કેનાપ્યુપાયેન શિવે ચિત્તં નિવેશયેત્

એથી, કર્મ કરો કે ન કરો, બહાર કે અંદર, જેમ બને તેમ, મનને શિવમાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

શિવે નિવિષ્ટચિત્તાનાં પ્રતિષ્ઠિતધિયાં સતામ્ પરત્રેહ ચ સર્વત્ર નિર્વૃતિઃ પરમા ભવેત્

જેઓનું મન શિવમાં સ્થિર છે અને બુદ્ધિ અડગ છે, એવા સજ્જનોને અહીં અને પરલોકમાં, બધે સર્વોચ્ચ આનંદ મળે છે.

ઇહોન્નમઃ શિવાયેતિ મંત્રેણાનેન સિદ્ધયઃ સ તસ્માદધિગંતવ્યઃ પરાવરવિભૂતયે

અહીં 'ૐ નમઃ શિવાય' મંત્રથી સિદ્ધિઓ મળે છે; એટલે, સર્વોચ્ચ અને નીચા બધાં ક્ષેત્રોમાં પ્રભુત્વ મેળવવા માટે આ મંત્રનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

મહર્ષિવર સર્વજ્ઞ સર્વજ્ઞાનમહોદધે પઞ્ચાક્ષરસ્ય માહાત્મ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

હે મહર્ષિ, સર્વજ્ઞ અને જ્ઞાનના મહાસાગર, હું સાચા અર્થમાં પાંચ અક્ષરનાં મંત્રનું મહાત્મ્ય સાંભળવા ઇચ્છું છું.

પઞ્ચાક્ષરસ્ય માહાત્મ્યં વર્ષકોટિશતૈરપિ અશક્યં વિસ્તરાદ્વક્તું તસ્માત્સંક્ષેપતઃ શૃણુ

પાંચ અક્ષરનાં મંત્રનું મહાત્મ્ય કરોડો વર્ષોમાં પણ સંપૂર્ણ રીતે કહી શકાય તેમ નથી; એટલે, હવે તેનું સારાંશરૂપે શ્રવણ કર.

વેદે શિવાગમે ચાયમુભયત્ર ષડક્ષરેઃ સર્વેષાં શિવભક્તાનામશેષાર્થસાધકઃ

વેદ અને શિવાગમમાં, આ છ અક્ષરનો મંત્ર શિવભક્તો માટે સર્વ પ્રકારના લાભ આપે છે.

તદલ્પાક્ષરમર્થાઢ્યં વેદસારં વિમુક્તિદમ્ આજ્ઞાસિદ્ધમસંદિગ્ધં વાક્યમેતચ્છિવાત્મકમ્

આ મંત્ર થોડા અક્ષરનો છે પણ અર્થથી ભરપૂર છે, વેદનો સાર છે, મુક્તિ આપે છે, આજ્ઞાથી સ્થાપિત છે, શંકા રહિત છે અને એ શિવરૂપ વચન છે.

નાનાસિદ્ધિયુતં દિવ્યં લોકચિત્તાનુરંજકમ્ સુનિશ્ચિતાર્થં ગંભીરં વાક્યં તત્પારમેશ્વરમ્

આ મંત્ર અનેક સિદ્ધિઓથી યુક્ત, દિવ્ય છે, લોકમનોરંજનક છે, તેનો અર્થ નિશ્ચિત અને ઊંડો છે; આ વચન પરમેશ્વરનું છે.

મન્ત્રં સુખમુકોચ્ચાર્યમશેષાર્થપ્રસિદ્ધયે પ્રાહોન્નમઃ શિવાયેતિ સર્વજ્ઞસ્સર્વદેહિનામ્

આ મંત્ર સહેલાઈથી ઉચ્ચારી શકાય છે અને સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે; સર્વજ્ઞ ભગવાન સર્વ જીવ માટે 'ૐ નમઃ શિવાય' મંત્રનું ઉપદેશ આપે છે.

તદ્બીજં સર્વવિદ્યાનાં મંત્રમાદ્યં ષડક્ષરમ્ અતિસૂક્ષ્મં મહાર્થં ચ જ્ઞેયં તદ્વટબીજવત્

આ મંત્ર સર્વ જ્ઞાનનું બીજ છે, મુખ્ય મંત્ર છે, છ અક્ષરનો છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ અને મહાન અર્થ ધરાવે છે; તેને વટના બીજ જેવું જાણવું જોઈએ.

દેવો ગુણત્રયાતીતઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વકૃત્પ્રભુઃ ઓમિત્યેકાક્ષરે મન્ત્રે સ્થિતઃ સર્વગતઃ શિવઃ

દેવ ત્રિગુણથી પર છે, સર્વજ્ઞ છે, સર્વ કર્મોના સ્વામી છે; શિવ 'ૐ' એક અક્ષર મંત્રમાં વ્યાપક રીતે નિવાસ કરે છે.

ઇશાનાદ્યાનિ સૂક્ષ્માણિ બ્રહ્માણ્યેકાક્ષરાણિ તુ મંત્રે નમશ્શિવાયેતિ સંસ્થિતાનિ યથાક્રમમ્ મંત્રે ષડક્ષરે સૂક્ષ્મે પઞ્ચબ્રહ્મતનુઃ શિવઃ

‘ઈશાન’થી શરૂ થતા સૂક્ષ્મ અક્ષરો, જે એકમાત્ર બ્રહ્મરૂપ છે, તે ‘નમઃ શિવાય’ મંત્રમાં યોગ્ય ક્રમથી સ્થિર છે. આ છ અક્ષરનાં સૂક્ષ્મ મંત્રમાં શિવ પાંચ પ્રકારનાં બ્રહ્મરૂપે નિવાસ કરે છે.

વાચ્યવાચકભાવેન સ્થિતઃ સાક્ષાત્સ્વભાવતઃ વાચ્યશ્શિવોપ્રમેયત્વાન્મંત્રસ્તદ્વાચકસ્સ્મૃતઃ

શિવ બંને અર્થ અને શબ્દ રૂપે, પોતાના સ્વરૂપે, સ્પષ્ટ રીતે સ્થિત છે. શિવ અપ્રતિમ હોવાથી અર્થરૂપે ઓળખાય છે અને મંત્ર તેને દર્શાવતો શબ્દરૂપે માનવામાં આવે છે.

વાચ્યવાચકભાવો ઽયમનાદિસંસ્થિતસ્તયોઃ યથા ઽનાદિપ્રવૃત્તોયં ઘોરસંસારસાગરઃ

અર્થ અને શબ્દનો આ સંબંધ બંનેમાં અનાદિકાળથી રહ્યો છે, જેમ કે આ ભયાનક સંસાર સમુદ્ર પણ અનાદિથી વહેતો આવ્યો છે.

શિવો ઽપિ હિ તથાનાદિસંસારાન્મોચકઃ સ્થિતઃ વ્યાધીનાં ભેષજં યદ્વત્પ્રતિપક્ષઃ સ્વભાવતઃ

એ જ રીતે, શિવ પણ અનાદિ સંસારમાંથી મુક્તિ આપનારા તરીકે સ્થિર છે, જેમ કે દવા પોતાના સ્વભાવથી જ રોગોનો વિરોધ કરે છે.

તદ્વત્સંસારદોષાણાં પ્રતિપક્ષઃ શિવસ્સ્મૃતઃ અસત્યસ્મિન્ જગન્નાથે તમોભૂતમિદં ભવેત્

એ જ પ્રમાણે, શિવ સંસારનાં દોષોનો વિરોધી તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે; જગતના સ્વામી વિના આ બધું અંધકારમય બની જાય.

અચેતનત્વાત્પ્રકૃતેરજ્ઞત્વાત્પુરષસ્ય ચ પ્રધાનપરમાણ્વાદિ યાવત્કિંચિદચેતનમ્

પ્રકૃતિનું જડપણ અને પુરુષનું અજ્ઞાન હોવાથી, મુખ્ય તત્વથી લઈને અતિ સૂક્ષ્મ પરમાણુ સુધી બધું જડ છે.

ન તત્કર્તૃ સ્વયં દૃષ્ટં બુદ્ધિમત્કારણં વિના ધર્માધર્મોપદેશશ્ચ બંધમોક્ષૌ વિચારણાત્

આ બધું પોતે કંઈ કરી શકતું નથી, બુદ્ધિશાળી કારણ વિના. ધર્મ–અધર્મની સમજ અને બંધન–મોક્ષનું જ્ઞાન પણ વિવેકથી જ થાય છે.

ન સર્વજ્ઞં વિના પુંસામાદિસર્ગઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ વૈદ્યં વિના નિરાનંદાઃ ક્લિશ્યંતે રોગિણો યથા

સર્વજ્ઞ વિના જીવોની પ્રથમ સર્જના શક્ય નથી, જેમ કે વૈદ્ય વિના રોગી દુઃખી રહે છે.

તસ્માદનાદિઃ સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણસ્સદાશિવઃ અસ્તિ નાથઃ પરિત્રાતા પુંસાં સંસારસાગરાત્

આથી અનાદિ, સર્વજ્ઞ અને સંપૂર્ણ એવા સદાશિવ, સંસાર સમુદ્રમાંથી જીવોને ઉગારનાર સ્વામી રૂપે છે.

આદિમધ્યાંતનિર્મુક્તસ્સ્વભાવવિમલઃ પ્રભુઃ સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણશ્ચ શિવો જ્ઞેયશ્શિવાગમે

જેને આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી, જે સ્વભાવથી પવિત્ર છે, સર્વજ્ઞ અને સંપૂર્ણ છે – એવા શિવને શિવગ્રંથોમાં ઓળખવા યોગ્ય છે.

તસ્યાભિધાનમન્ત્રો ઽયમભિધેયશ્ચ સ સ્મૃતઃ અભિધાનાભિધેયત્વાન્મંત્રસ્સિદ્ધઃ પરશ્શિવઃ

એમનું નામ એ મંત્ર છે અને એ મંત્રથી દર્શાવાતા તેઓ છે; નામ અને અર્થનો સંબંધ હોવાથી, મંત્ર પણ પરમ શિવરૂપે માન્ય છે.

એતાવત્તુ શિવજ્ઞાનમેતાવત્પરમં પદમ્ યદોંનમશ્શિવાયેતિ શિવવાક્યં ષડક્ષરમ્

શિવનું જ્ઞાન એટલું જ છે, અને એ જ પરમ અવસ્થા છે – એટલે કે ‘ૐ નમઃ શિવાય’ આ છ અક્ષરનું શિવવાક્ય.

વિધિવાક્યમિદં શૈવં નાર્થવાદં શિવાત્મકમ્ યસ્સર્વજ્ઞસ્સુસંપૂર્ણઃ સ્વભાવવિમલઃ શિવઃ

આ શૈવ વાક્ય આજ્ઞારૂપ છે, માત્ર પ્રશંસા નથી, અને એ શિવસ્વરૂપ છે; કારણ કે શિવ સર્વજ્ઞ, સંપૂર્ણ અને સ્વભાવથી પવિત્ર છે.

લોકાનુગ્રહકર્તા ચ સ મૃષાર્થં કથં વદેત્ યદ્યથાવસ્થિતં વસ્તુ ગુણદોષૈઃ સ્વભાવતઃ

જે જગતનું કલ્યાણ કરે છે, એ કેવી રીતે ખોટું બોલે? જે કંઈ છે, તે ગુણ અને દોષ સાથે પોતાના સ્વભાવથી જ છે.

યાવત્ફલં ચ તત્પૂર્ણં સર્વજ્ઞસ્તુ યથા વદેત્ રાગાજ્ઞાનાદિભિર્દોષૈર્ગ્રસ્તત્વાદનૃતં વદેત્

જે પરિણામ પૂર્ણ હોય છે, સર્વજ્ઞ તે પ્રમાણે જ કહે છે; રાગ, અજ્ઞાન જેવા દોષથી પીડિત જ ખોટું બોલે.

તે ચેશ્વરે ન વિદ્યેતે બ્રૂયાત્સ કથમન્યથા અજ્ઞાતાશેષદોષેણ સર્વજ્ઞેય શિવેન યત્ પ્રણીતમમલં વાક્યં તત્પ્રમાણં ન સંશયઃ

પણ આવા દોષ ભગવાનમાં નથી, તો તેઓ કેમ ખોટું બોલે? સર્વજ્ઞ, સર્વ દોષથી રહિત એવા શિવે જે શુદ્ધ વાક્ય રચ્યું છે, તે નિઃસંદેહ પ્રમાણ છે.