શિવપુરાણમ્

અશુદ્ધં બૌદ્ધમૈશ્વર્યં પ્રાકૃતં પૌરુષં તથા ગુણેશાનામતસ્ત્યાજ્યં ગુણાતીતપદૈષિણામ્

અશુદ્ધ બુદ્ધિબળ, વૈભવ, પ્રાકૃતિક પુરુષાર્થ અને ગુણોના ઈશ્વરોનું રાજ્ય—આ બધું ગુણાતીત સ્થિતિ ઇચ્છનારાઓએ ત્યાગવું જોઈએ.

અથ કિં બહુનોક્તેન શ્રેયઃ પ્રાપ્ત્યૈકસાધનમ્ મયિ ચિત્તસમાસંગો યેન કેનાપિ હેતુના

હવે વધુ શું કહું? સર્વોત્તમ કલ્યાણ મેળવવાનો એકમાત્ર ઉપાય એ છે કે મનને મારી સાથે એકરૂપ કરી દેવું, જે રીતે પણ બને.

ઇત્થં શ્રીકણ્ઠનાથેન શિવેન પરમાત્મના હિતાય જગતામુક્તો જ્ઞાનસારાર્થસંગ્રહઃ

આ રીતે શ્રીકંઠ મહાદેવે, પરમાત્માએ, જગતના કલ્યાણ માટે જ્ઞાનના સારનો સંક્ષિપ્ત નિર્વચન કર્યો છે.

વિજ્ઞાનસંગ્રહસ્યાસ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ સેતિહાસપુરાણાનિ વિદ્યા વ્યાખ્યાનવિસ્તરઃ

આ વિજ્ઞાનસંગ્રહમાં વેદો, શાસ્ત્રો, ઇતિહાસ, પુરાણો, વિદ્યા અને વિશદ વ્યાખ્યાઓ સંપૂર્ણ રીતે સમાવિષ્ટ છે.

જ્ઞાનં જ્ઞેયમનુષ્ઠેયમધિકારો ઽથ સાધનમ્ સાધ્યં ચેતિ ષડર્થાનાં સંગ્રહત્વેષ સંગ્રહઃ

જ્ઞાન, જાણવાનું, કરવાનું, અધિકાર, સાધન અને સાધ્ય—આ છ વિષયોનો સંક્ષિપ્ત સાર આ સંગ્રહમાં સમાવાયેલ છે.

ગુરોરધિકૃતં જ્ઞાનં જ્ઞેયં પાશઃ પશુઃ પતિઃ લિંગાર્ચનાદ્યનુષ્ઠેયં ભક્તસ્ત્વધિકૃતો ઽપિ યઃ

ગુરુએ આપેલું જ્ઞાન જાણવું જોઈએ; બંધન, જીવ અને ભગવાન વિશે સમજવું જોઈએ. લિંગની પૂજા અને આવા અન્ય વિધિઓ પણ, ભક્ત અને અધિકારી વ્યક્તિએ જરૂરથી કરવી જોઈએ.

સાધનં શિવમંત્રાદ્યં સાધ્યં શિવસમાનતા ષડર્થસંગ્રહસ્યાસ્ય જ્ઞાનાત્સર્વજ્ઞતોચ્યતે

શિવમંત્ર અને એ જેવા સાધનો સાધન છે; અને શિવ સાથે સમાનતા એ મુખ્ય લક્ષ્ય છે. આ છ તત્ત્વોના જ્ઞાનથી સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત થાય છે એવું કહેવાય છે.

પ્રથમં કર્મ યજ્ઞાદેર્ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ બાહ્યેભ્યર્ચ્ય શિવં પશ્ચાદંતર્યાગરતો ભવેત્

પ્રથમ, યજ્ઞ વગેરે કર્મો ભક્તિપૂર્વક અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરવામાં આવે છે. પછી બહારથી શિવની પૂજા કર્યા પછી, અંતરમાંથી મનથી આરાધના કરવી જોઈએ.

રતિરભ્યંતરે યસ્ય ન બાહ્યે પુણ્યગૌરવાત્ ન કર્મ કરણીયં હિ બહિસ્તસ્ય મહાત્મનાઃ

જે મહાન આત્માને બહારની બાબતોમાં નહીં, પણ અંદર જ આનંદ મળે છે, એ માટે બહારના કોઈ કર્મ કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

જ્ઞાનામૃતેન તૃપ્તસ્ય ભક્ત્યા શૈવશિવાત્મનઃ નાંતર્ન ચ બહિઃ કૃષ્ણ કૃત્યમસ્તિ કદાચન

હે કૃષ્ણ, જે વ્યક્તિ જ્ઞાનરૂપ અમૃતથી તૃપ્ત છે અને શિવભક્ત છે, એ માટે અંદર કે બહાર, ક્યારેય કોઈ કર્મ કરવાનું બાકી રહેતું નથી.

તસ્માત્ક્રમેણ સંત્યજ્ય બાહ્યમાભ્યંતરં તથા જ્ઞાનેન જ્ઞેયમાલોક્યાજ્ઞાનં ચાપિ પરિત્યજેત્

એથી, ધીરે-ધીરે બહારની અને અંદરની બાબતો છોડી દેવી. જ્ઞાનથી જે જાણવું છે એ જાણી લેવું અને અજ્ઞાન પણ ત્યજી દેવું.

નૈકાગ્રં ચેચ્છિવે ચિત્તં કિં કૃતેનાપિ કર્મણા એકાગ્રમેવ ચેચ્ચિત્તં કિં કૃતેનાપિ કર્મણા

જો મન શિવમાં એકાગ્ર નથી, તો કર્મ કરીને શું લાભ? અને જો મન એકાગ્ર છે, તો પણ કર્મ કરીને શું લાભ?

તસ્માત્કર્માણ્યકૃત્વા વા કૃત્વા વાંતર્બહિઃક્રમાત્ યેન કેનાપ્યુપાયેન શિવે ચિત્તં નિવેશયેત્

એથી, કર્મ કરો કે ન કરો, બહાર કે અંદર, જેમ બને તેમ, મનને શિવમાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

શિવે નિવિષ્ટચિત્તાનાં પ્રતિષ્ઠિતધિયાં સતામ્ પરત્રેહ ચ સર્વત્ર નિર્વૃતિઃ પરમા ભવેત્

જેઓનું મન શિવમાં સ્થિર છે અને બુદ્ધિ અડગ છે, એવા સજ્જનોને અહીં અને પરલોકમાં, બધે સર્વોચ્ચ આનંદ મળે છે.

ઇહોન્નમઃ શિવાયેતિ મંત્રેણાનેન સિદ્ધયઃ સ તસ્માદધિગંતવ્યઃ પરાવરવિભૂતયે

અહીં 'ૐ નમઃ શિવાય' મંત્રથી સિદ્ધિઓ મળે છે; એટલે, સર્વોચ્ચ અને નીચા બધાં ક્ષેત્રોમાં પ્રભુત્વ મેળવવા માટે આ મંત્રનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

મહર્ષિવર સર્વજ્ઞ સર્વજ્ઞાનમહોદધે પઞ્ચાક્ષરસ્ય માહાત્મ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

હે મહર્ષિ, સર્વજ્ઞ અને જ્ઞાનના મહાસાગર, હું સાચા અર્થમાં પાંચ અક્ષરનાં મંત્રનું મહાત્મ્ય સાંભળવા ઇચ્છું છું.

પઞ્ચાક્ષરસ્ય માહાત્મ્યં વર્ષકોટિશતૈરપિ અશક્યં વિસ્તરાદ્વક્તું તસ્માત્સંક્ષેપતઃ શૃણુ

પાંચ અક્ષરનાં મંત્રનું મહાત્મ્ય કરોડો વર્ષોમાં પણ સંપૂર્ણ રીતે કહી શકાય તેમ નથી; એટલે, હવે તેનું સારાંશરૂપે શ્રવણ કર.

વેદે શિવાગમે ચાયમુભયત્ર ષડક્ષરેઃ સર્વેષાં શિવભક્તાનામશેષાર્થસાધકઃ

વેદ અને શિવાગમમાં, આ છ અક્ષરનો મંત્ર શિવભક્તો માટે સર્વ પ્રકારના લાભ આપે છે.

તદલ્પાક્ષરમર્થાઢ્યં વેદસારં વિમુક્તિદમ્ આજ્ઞાસિદ્ધમસંદિગ્ધં વાક્યમેતચ્છિવાત્મકમ્

આ મંત્ર થોડા અક્ષરનો છે પણ અર્થથી ભરપૂર છે, વેદનો સાર છે, મુક્તિ આપે છે, આજ્ઞાથી સ્થાપિત છે, શંકા રહિત છે અને એ શિવરૂપ વચન છે.

નાનાસિદ્ધિયુતં દિવ્યં લોકચિત્તાનુરંજકમ્ સુનિશ્ચિતાર્થં ગંભીરં વાક્યં તત્પારમેશ્વરમ્

આ મંત્ર અનેક સિદ્ધિઓથી યુક્ત, દિવ્ય છે, લોકમનોરંજનક છે, તેનો અર્થ નિશ્ચિત અને ઊંડો છે; આ વચન પરમેશ્વરનું છે.

મન્ત્રં સુખમુકોચ્ચાર્યમશેષાર્થપ્રસિદ્ધયે પ્રાહોન્નમઃ શિવાયેતિ સર્વજ્ઞસ્સર્વદેહિનામ્

આ મંત્ર સહેલાઈથી ઉચ્ચારી શકાય છે અને સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે; સર્વજ્ઞ ભગવાન સર્વ જીવ માટે 'ૐ નમઃ શિવાય' મંત્રનું ઉપદેશ આપે છે.

તદ્બીજં સર્વવિદ્યાનાં મંત્રમાદ્યં ષડક્ષરમ્ અતિસૂક્ષ્મં મહાર્થં ચ જ્ઞેયં તદ્વટબીજવત્

આ મંત્ર સર્વ જ્ઞાનનું બીજ છે, મુખ્ય મંત્ર છે, છ અક્ષરનો છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ અને મહાન અર્થ ધરાવે છે; તેને વટના બીજ જેવું જાણવું જોઈએ.

દેવો ગુણત્રયાતીતઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વકૃત્પ્રભુઃ ઓમિત્યેકાક્ષરે મન્ત્રે સ્થિતઃ સર્વગતઃ શિવઃ

દેવ ત્રિગુણથી પર છે, સર્વજ્ઞ છે, સર્વ કર્મોના સ્વામી છે; શિવ 'ૐ' એક અક્ષર મંત્રમાં વ્યાપક રીતે નિવાસ કરે છે.

ઇશાનાદ્યાનિ સૂક્ષ્માણિ બ્રહ્માણ્યેકાક્ષરાણિ તુ મંત્રે નમશ્શિવાયેતિ સંસ્થિતાનિ યથાક્રમમ્ મંત્રે ષડક્ષરે સૂક્ષ્મે પઞ્ચબ્રહ્મતનુઃ શિવઃ

‘ઈશાન’થી શરૂ થતા સૂક્ષ્મ અક્ષરો, જે એકમાત્ર બ્રહ્મરૂપ છે, તે ‘નમઃ શિવાય’ મંત્રમાં યોગ્ય ક્રમથી સ્થિર છે. આ છ અક્ષરનાં સૂક્ષ્મ મંત્રમાં શિવ પાંચ પ્રકારનાં બ્રહ્મરૂપે નિવાસ કરે છે.

વાચ્યવાચકભાવેન સ્થિતઃ સાક્ષાત્સ્વભાવતઃ વાચ્યશ્શિવોપ્રમેયત્વાન્મંત્રસ્તદ્વાચકસ્સ્મૃતઃ

શિવ બંને અર્થ અને શબ્દ રૂપે, પોતાના સ્વરૂપે, સ્પષ્ટ રીતે સ્થિત છે. શિવ અપ્રતિમ હોવાથી અર્થરૂપે ઓળખાય છે અને મંત્ર તેને દર્શાવતો શબ્દરૂપે માનવામાં આવે છે.

વાચ્યવાચકભાવો ઽયમનાદિસંસ્થિતસ્તયોઃ યથા ઽનાદિપ્રવૃત્તોયં ઘોરસંસારસાગરઃ

અર્થ અને શબ્દનો આ સંબંધ બંનેમાં અનાદિકાળથી રહ્યો છે, જેમ કે આ ભયાનક સંસાર સમુદ્ર પણ અનાદિથી વહેતો આવ્યો છે.

શિવો ઽપિ હિ તથાનાદિસંસારાન્મોચકઃ સ્થિતઃ વ્યાધીનાં ભેષજં યદ્વત્પ્રતિપક્ષઃ સ્વભાવતઃ

એ જ રીતે, શિવ પણ અનાદિ સંસારમાંથી મુક્તિ આપનારા તરીકે સ્થિર છે, જેમ કે દવા પોતાના સ્વભાવથી જ રોગોનો વિરોધ કરે છે.

તદ્વત્સંસારદોષાણાં પ્રતિપક્ષઃ શિવસ્સ્મૃતઃ અસત્યસ્મિન્ જગન્નાથે તમોભૂતમિદં ભવેત્

એ જ પ્રમાણે, શિવ સંસારનાં દોષોનો વિરોધી તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે; જગતના સ્વામી વિના આ બધું અંધકારમય બની જાય.

અચેતનત્વાત્પ્રકૃતેરજ્ઞત્વાત્પુરષસ્ય ચ પ્રધાનપરમાણ્વાદિ યાવત્કિંચિદચેતનમ્

પ્રકૃતિનું જડપણ અને પુરુષનું અજ્ઞાન હોવાથી, મુખ્ય તત્વથી લઈને અતિ સૂક્ષ્મ પરમાણુ સુધી બધું જડ છે.