શિવપુરાણમ્

મદ્ભક્તાનાં હિતાર્થાય માનુષં ભાવમાશ્રિતાઃ રુદ્રલોકાત્પરિભ્રષ્ટાસ્તે રુદ્રા નાત્ર સંશયઃ

મારા ભક્તોના કલ્યાણ માટે, જે રુદ્રો રુદ્રલોકમાંથી પડી જાય છે, તેઓ માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

મમાનુશાસનં યદ્વદ્બ્રહ્માદીનાં પ્રવર્તકમ્ તથા નરાણામન્યેષાં તન્નિયોગઃ પ્રવર્તકઃ

જેમ મારી આજ્ઞાથી બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓના કર્મો શરૂ થાય છે, તેમ જ મારી આજ્ઞાથી મનુષ્યો અને બીજાઓના કાર્યો પણ થાય છે.

મમાજ્ઞાધારભાવેન સદ્ભાવાતિશયેન ચ તદાલોકનમાત્રેણ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

મારી આજ્ઞાને સર્વોચ્ચ માની અને સાચા હૃદયથી માન્યતા આપીને, માત્ર એક નજરથી જ બધા પાપો નાશ પામે છે.

પ્રત્યયાશ્ચ પ્રવર્તંતે પ્રશસ્તફલસૂચકાઃ મયિ ભાવવતાં પુંસાં પ્રાગદૃષ્ટાર્થગોચરાઃ

જે લોકો મારી ભક્તિથી ભરપૂર છે, એમના હૃદયમાં ઇચ્છિત ફળ મળતાં પહેલાં જ શુભ ફળના સંકેતો દેખાય છે.

કંપસ્વેદો ઽશ્રુપાતશ્ચ કણ્ઠે ચ સ્વરવિક્રિયા આનંદાદ્યુપલબ્ધિશ્ચ ભવેદાકસ્મિકી મુહુઃ

કંપ, પસીનો, આંખમાંથી આંસુ, ગળામાં અવાજ બદલાવ, અને અચાનક વારંવાર આનંદની અનુભૂતિ—આ બધું અચાનક થાય છે.

સ તૈર્વ્યસ્તૈસ્સમસ્તૈર્વા લિંગૈરવ્યભિચારિભિઃ મંદમધ્યોત્તમૈર્ભાવૈર્વિજ્ઞેયાસ્તે નરોત્તમાઃ

આ સ્પષ્ટ લક્ષણો, એકલા અથવા એકસાથે, અને હળવા, મધ્યમ કે તીવ્ર રૂપે, એથી શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો ઓળખી શકાય છે.

યથાયોગ્નિસમાવેશાન્નાયો ભવતિ કેવલમ્ સ તથૈવ મમ સાન્નિધ્યાન્ન તે કેવલમાનુષાઃ

જેમ લોખંડ અગ્નિ સાથે સંપર્કે માત્ર લોખંડ રહેતું નથી, તેમ મારી હાજરીથી એ લોકો માત્ર માનવ નથી રહેતા.

હસ્તપાદાદિસાધર્મ્યાદ્રુદ્રાન્મર્ત્યવપુર્ધરાન્ પ્રાકૃતાનિવ મન્વાનો નાવજાનીત પંડિતઃ

હાથ-પગ વગેરેથી તેઓ સામાન્ય માણસ જેવા લાગે છે, પણ જ્ઞાનીઓ જાણે છે કે તેઓ માનવ સ્વરૂપે રુદ્ર છે, એટલે તેમને સામાન્ય ન ગણવા જોઈએ.

અવજ્ઞાનં કૃતં તેષુ નરૈર્વ્યામૂઢચેતનૈઃ આયુઃ શ્રિયં કુલં શીલં હિત્વા નિરયમાવહેત્

જે લોકો મૂઢમતીથી એમની અવગણના કરે છે, એ અવમાનનાથી તેમનું આયુષ્ય, ધન, વંશ અને સદ્ગુણ નાશ પામે છે અને તેઓ દુર્ગતિ પામે છે.

બ્રહ્મવિષ્ણુસુરેશાનામપિ તૂલાયતે પદમ્ મત્તોન્યદનપેક્ષાણામુદ્ધૃતાનાં મહાત્મનામ્

મારા સિવાય બીજું કશું આધાર ન રાખનારા મહાન આત્માઓ માટે, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને દેવતાઓનું પદ પણ ઘાસના તણખલાથી ઓછું છે.

અશુદ્ધં બૌદ્ધમૈશ્વર્યં પ્રાકૃતં પૌરુષં તથા ગુણેશાનામતસ્ત્યાજ્યં ગુણાતીતપદૈષિણામ્

અશુદ્ધ બુદ્ધિબળ, વૈભવ, પ્રાકૃતિક પુરુષાર્થ અને ગુણોના ઈશ્વરોનું રાજ્ય—આ બધું ગુણાતીત સ્થિતિ ઇચ્છનારાઓએ ત્યાગવું જોઈએ.

અથ કિં બહુનોક્તેન શ્રેયઃ પ્રાપ્ત્યૈકસાધનમ્ મયિ ચિત્તસમાસંગો યેન કેનાપિ હેતુના

હવે વધુ શું કહું? સર્વોત્તમ કલ્યાણ મેળવવાનો એકમાત્ર ઉપાય એ છે કે મનને મારી સાથે એકરૂપ કરી દેવું, જે રીતે પણ બને.

ઇત્થં શ્રીકણ્ઠનાથેન શિવેન પરમાત્મના હિતાય જગતામુક્તો જ્ઞાનસારાર્થસંગ્રહઃ

આ રીતે શ્રીકંઠ મહાદેવે, પરમાત્માએ, જગતના કલ્યાણ માટે જ્ઞાનના સારનો સંક્ષિપ્ત નિર્વચન કર્યો છે.

વિજ્ઞાનસંગ્રહસ્યાસ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ સેતિહાસપુરાણાનિ વિદ્યા વ્યાખ્યાનવિસ્તરઃ

આ વિજ્ઞાનસંગ્રહમાં વેદો, શાસ્ત્રો, ઇતિહાસ, પુરાણો, વિદ્યા અને વિશદ વ્યાખ્યાઓ સંપૂર્ણ રીતે સમાવિષ્ટ છે.

જ્ઞાનં જ્ઞેયમનુષ્ઠેયમધિકારો ઽથ સાધનમ્ સાધ્યં ચેતિ ષડર્થાનાં સંગ્રહત્વેષ સંગ્રહઃ

જ્ઞાન, જાણવાનું, કરવાનું, અધિકાર, સાધન અને સાધ્ય—આ છ વિષયોનો સંક્ષિપ્ત સાર આ સંગ્રહમાં સમાવાયેલ છે.

ગુરોરધિકૃતં જ્ઞાનં જ્ઞેયં પાશઃ પશુઃ પતિઃ લિંગાર્ચનાદ્યનુષ્ઠેયં ભક્તસ્ત્વધિકૃતો ઽપિ યઃ

ગુરુએ આપેલું જ્ઞાન જાણવું જોઈએ; બંધન, જીવ અને ભગવાન વિશે સમજવું જોઈએ. લિંગની પૂજા અને આવા અન્ય વિધિઓ પણ, ભક્ત અને અધિકારી વ્યક્તિએ જરૂરથી કરવી જોઈએ.

સાધનં શિવમંત્રાદ્યં સાધ્યં શિવસમાનતા ષડર્થસંગ્રહસ્યાસ્ય જ્ઞાનાત્સર્વજ્ઞતોચ્યતે

શિવમંત્ર અને એ જેવા સાધનો સાધન છે; અને શિવ સાથે સમાનતા એ મુખ્ય લક્ષ્ય છે. આ છ તત્ત્વોના જ્ઞાનથી સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત થાય છે એવું કહેવાય છે.

પ્રથમં કર્મ યજ્ઞાદેર્ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ બાહ્યેભ્યર્ચ્ય શિવં પશ્ચાદંતર્યાગરતો ભવેત્

પ્રથમ, યજ્ઞ વગેરે કર્મો ભક્તિપૂર્વક અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરવામાં આવે છે. પછી બહારથી શિવની પૂજા કર્યા પછી, અંતરમાંથી મનથી આરાધના કરવી જોઈએ.

રતિરભ્યંતરે યસ્ય ન બાહ્યે પુણ્યગૌરવાત્ ન કર્મ કરણીયં હિ બહિસ્તસ્ય મહાત્મનાઃ

જે મહાન આત્માને બહારની બાબતોમાં નહીં, પણ અંદર જ આનંદ મળે છે, એ માટે બહારના કોઈ કર્મ કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

જ્ઞાનામૃતેન તૃપ્તસ્ય ભક્ત્યા શૈવશિવાત્મનઃ નાંતર્ન ચ બહિઃ કૃષ્ણ કૃત્યમસ્તિ કદાચન

હે કૃષ્ણ, જે વ્યક્તિ જ્ઞાનરૂપ અમૃતથી તૃપ્ત છે અને શિવભક્ત છે, એ માટે અંદર કે બહાર, ક્યારેય કોઈ કર્મ કરવાનું બાકી રહેતું નથી.

તસ્માત્ક્રમેણ સંત્યજ્ય બાહ્યમાભ્યંતરં તથા જ્ઞાનેન જ્ઞેયમાલોક્યાજ્ઞાનં ચાપિ પરિત્યજેત્

એથી, ધીરે-ધીરે બહારની અને અંદરની બાબતો છોડી દેવી. જ્ઞાનથી જે જાણવું છે એ જાણી લેવું અને અજ્ઞાન પણ ત્યજી દેવું.

નૈકાગ્રં ચેચ્છિવે ચિત્તં કિં કૃતેનાપિ કર્મણા એકાગ્રમેવ ચેચ્ચિત્તં કિં કૃતેનાપિ કર્મણા

જો મન શિવમાં એકાગ્ર નથી, તો કર્મ કરીને શું લાભ? અને જો મન એકાગ્ર છે, તો પણ કર્મ કરીને શું લાભ?

તસ્માત્કર્માણ્યકૃત્વા વા કૃત્વા વાંતર્બહિઃક્રમાત્ યેન કેનાપ્યુપાયેન શિવે ચિત્તં નિવેશયેત્

એથી, કર્મ કરો કે ન કરો, બહાર કે અંદર, જેમ બને તેમ, મનને શિવમાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

શિવે નિવિષ્ટચિત્તાનાં પ્રતિષ્ઠિતધિયાં સતામ્ પરત્રેહ ચ સર્વત્ર નિર્વૃતિઃ પરમા ભવેત્

જેઓનું મન શિવમાં સ્થિર છે અને બુદ્ધિ અડગ છે, એવા સજ્જનોને અહીં અને પરલોકમાં, બધે સર્વોચ્ચ આનંદ મળે છે.

ઇહોન્નમઃ શિવાયેતિ મંત્રેણાનેન સિદ્ધયઃ સ તસ્માદધિગંતવ્યઃ પરાવરવિભૂતયે

અહીં 'ૐ નમઃ શિવાય' મંત્રથી સિદ્ધિઓ મળે છે; એટલે, સર્વોચ્ચ અને નીચા બધાં ક્ષેત્રોમાં પ્રભુત્વ મેળવવા માટે આ મંત્રનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

મહર્ષિવર સર્વજ્ઞ સર્વજ્ઞાનમહોદધે પઞ્ચાક્ષરસ્ય માહાત્મ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

હે મહર્ષિ, સર્વજ્ઞ અને જ્ઞાનના મહાસાગર, હું સાચા અર્થમાં પાંચ અક્ષરનાં મંત્રનું મહાત્મ્ય સાંભળવા ઇચ્છું છું.

પઞ્ચાક્ષરસ્ય માહાત્મ્યં વર્ષકોટિશતૈરપિ અશક્યં વિસ્તરાદ્વક્તું તસ્માત્સંક્ષેપતઃ શૃણુ

પાંચ અક્ષરનાં મંત્રનું મહાત્મ્ય કરોડો વર્ષોમાં પણ સંપૂર્ણ રીતે કહી શકાય તેમ નથી; એટલે, હવે તેનું સારાંશરૂપે શ્રવણ કર.

વેદે શિવાગમે ચાયમુભયત્ર ષડક્ષરેઃ સર્વેષાં શિવભક્તાનામશેષાર્થસાધકઃ

વેદ અને શિવાગમમાં, આ છ અક્ષરનો મંત્ર શિવભક્તો માટે સર્વ પ્રકારના લાભ આપે છે.

તદલ્પાક્ષરમર્થાઢ્યં વેદસારં વિમુક્તિદમ્ આજ્ઞાસિદ્ધમસંદિગ્ધં વાક્યમેતચ્છિવાત્મકમ્

આ મંત્ર થોડા અક્ષરનો છે પણ અર્થથી ભરપૂર છે, વેદનો સાર છે, મુક્તિ આપે છે, આજ્ઞાથી સ્થાપિત છે, શંકા રહિત છે અને એ શિવરૂપ વચન છે.