શિવપુરાણમ્

બ્રહ્મચર્યં સદા સ્નાનં ભસ્મના સલિલેન વા શાંતિર્મૌનં ક્ષમા નિત્યં સંવિભાગો યથાવિધિ

બ્રહ્મચર્ય પાળવું, રોજ સ્નાન કરવું – ભસ્મથી કે પાણીથી, શાંતિ, મૌન, ક્ષમા અને નિયમ પ્રમાણે વહેંચણી કરવી – આ બધું કરવું જોઈએ.

અષ્ટાભ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વિશેષતઃ એકાદશ્યાં ચ વિધિવદુપવાસોમમાર્ચનમ્

અઠમ, ચૌદસ અને ખાસ કરીને પૂર્ણિમાને તથા એકાદશી દિવસે નિયમસર ઉપવાસ અને સોમદેવની પૂજા કરવી જોઈએ.

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તો મયાશ્રમનિષેવિણામ્ બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં દેવિ યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્

આ રીતે, સંક્ષિપ્તમાં, મેં આશ્રમમાં રહેતાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, યતિ અને બ્રહ્મચારી માટે ધર્મ કહ્યો છે.

તથૈવ વાનપ્રસ્થાનાં ગૃહસ્થાનાં ચ સુન્દરિ શૂદ્રાણામથ નારીણાં ધર્મ એષ સનાતનઃ

એ જ રીતે, હે સુંદરિ, વનપ્રસ્થ, ગૃહસ્થ, શૂદ્ર અને સ્ત્રીઓ માટે પણ આ સનાતન ધર્મ છે.

ધ્યેયસ્ત્વયાહં દેવેશિ સદા જાપ્યઃ ષડક્ષરઃ વેદોક્તમખિલં ધર્મમિતિ ધર્માર્થસંગ્રહઃ

હે દેવી, તું હંમેશા મારી ઉપાસના કર, છ અક્ષરનું મંત્ર જપ, અને વેદોમાં જે ધર્મ કહેલો છે તે સર્વે આચર – એજ ધર્મ અને અર્થનો સાર છે.

અથ યે માનવા લોકે સ્વેચ્છયા ધૃતવિગ્રહાઃ ભાવાતિશયસંપન્નાઃ પૂર્વસંસ્કારસંયુતાઃ

હવે, જે માનવો પોતાની ઇચ્છાથી નિયમ પાળે છે, જેમને મનમાં ઊંડો ભાવ અને પૂર્વજન્મના સંસ્કાર હોય છે—

વિરક્તા વાનુરક્તા વા સ્ત્ર્યાદીનાં વિષયેષ્વપિ

તેઓ સ્ત્રી વગેરે વિષયોમાંથી વિમુખ હોય કે આસક્ત હોય – બંને રીતે હોઈ શકે છે.

તેષાં મમાત્મવિજ્ઞાનં વિશુદ્ધાનાં વિવેકિનામ્ મત્પ્રસાદાદ્વિશુદ્ધાનાં દુઃખમાશ્રમરક્ષણાત્

જે લોકો શુદ્ધ અને વિવેકી છે, તેમને મારી કૃપાથી મારું સાચું સ્વરૂપ જાણવાનું જ્ઞાન થાય છે; પણ એ શુદ્ધ થયા છતાં, સંસારના કામકાજના ભારથી દુઃખ અનુભવે છે.

નાસ્તિ કૃત્યમકૃત્યં ચ સમાધિર્વા પરાયણમ્ ન વિધિર્ન નિષેધશ્ચ તેષાં મમ યથા તથા

એવા લોકો માટે ન તો કરવાનું કંઈ છે, ન અકડવાનું; ન તો ધ્યાનમાં લીન થવું છે, ન કોઈ પરમ લક્ષ્ય છે; એમને માટે કોઈ નિયમ કે મનાઈ નથી, જેમ કે મારે માટે પણ નથી.

તથેહ પરિપૂર્ણસ્ય સાધ્યં મમ ન વિદ્યતે તથૈવ કૃતકૃત્યાનાં તેષામપિ ન સંશયઃ

જેમ અહીં પૂર્ણ થયેલા માટે મને માટે કંઈ સાધવાનું બાકી નથી, તેમ જ જે પોતાનું કામ પૂરું કરી ચૂક્યા છે, એમને પણ કોઈ શંકા નથી.

મદ્ભક્તાનાં હિતાર્થાય માનુષં ભાવમાશ્રિતાઃ રુદ્રલોકાત્પરિભ્રષ્ટાસ્તે રુદ્રા નાત્ર સંશયઃ

મારા ભક્તોના કલ્યાણ માટે, જે રુદ્રો રુદ્રલોકમાંથી પડી જાય છે, તેઓ માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

મમાનુશાસનં યદ્વદ્બ્રહ્માદીનાં પ્રવર્તકમ્ તથા નરાણામન્યેષાં તન્નિયોગઃ પ્રવર્તકઃ

જેમ મારી આજ્ઞાથી બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓના કર્મો શરૂ થાય છે, તેમ જ મારી આજ્ઞાથી મનુષ્યો અને બીજાઓના કાર્યો પણ થાય છે.

મમાજ્ઞાધારભાવેન સદ્ભાવાતિશયેન ચ તદાલોકનમાત્રેણ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

મારી આજ્ઞાને સર્વોચ્ચ માની અને સાચા હૃદયથી માન્યતા આપીને, માત્ર એક નજરથી જ બધા પાપો નાશ પામે છે.

પ્રત્યયાશ્ચ પ્રવર્તંતે પ્રશસ્તફલસૂચકાઃ મયિ ભાવવતાં પુંસાં પ્રાગદૃષ્ટાર્થગોચરાઃ

જે લોકો મારી ભક્તિથી ભરપૂર છે, એમના હૃદયમાં ઇચ્છિત ફળ મળતાં પહેલાં જ શુભ ફળના સંકેતો દેખાય છે.

કંપસ્વેદો ઽશ્રુપાતશ્ચ કણ્ઠે ચ સ્વરવિક્રિયા આનંદાદ્યુપલબ્ધિશ્ચ ભવેદાકસ્મિકી મુહુઃ

કંપ, પસીનો, આંખમાંથી આંસુ, ગળામાં અવાજ બદલાવ, અને અચાનક વારંવાર આનંદની અનુભૂતિ—આ બધું અચાનક થાય છે.

સ તૈર્વ્યસ્તૈસ્સમસ્તૈર્વા લિંગૈરવ્યભિચારિભિઃ મંદમધ્યોત્તમૈર્ભાવૈર્વિજ્ઞેયાસ્તે નરોત્તમાઃ

આ સ્પષ્ટ લક્ષણો, એકલા અથવા એકસાથે, અને હળવા, મધ્યમ કે તીવ્ર રૂપે, એથી શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો ઓળખી શકાય છે.

યથાયોગ્નિસમાવેશાન્નાયો ભવતિ કેવલમ્ સ તથૈવ મમ સાન્નિધ્યાન્ન તે કેવલમાનુષાઃ

જેમ લોખંડ અગ્નિ સાથે સંપર્કે માત્ર લોખંડ રહેતું નથી, તેમ મારી હાજરીથી એ લોકો માત્ર માનવ નથી રહેતા.

હસ્તપાદાદિસાધર્મ્યાદ્રુદ્રાન્મર્ત્યવપુર્ધરાન્ પ્રાકૃતાનિવ મન્વાનો નાવજાનીત પંડિતઃ

હાથ-પગ વગેરેથી તેઓ સામાન્ય માણસ જેવા લાગે છે, પણ જ્ઞાનીઓ જાણે છે કે તેઓ માનવ સ્વરૂપે રુદ્ર છે, એટલે તેમને સામાન્ય ન ગણવા જોઈએ.

અવજ્ઞાનં કૃતં તેષુ નરૈર્વ્યામૂઢચેતનૈઃ આયુઃ શ્રિયં કુલં શીલં હિત્વા નિરયમાવહેત્

જે લોકો મૂઢમતીથી એમની અવગણના કરે છે, એ અવમાનનાથી તેમનું આયુષ્ય, ધન, વંશ અને સદ્ગુણ નાશ પામે છે અને તેઓ દુર્ગતિ પામે છે.

બ્રહ્મવિષ્ણુસુરેશાનામપિ તૂલાયતે પદમ્ મત્તોન્યદનપેક્ષાણામુદ્ધૃતાનાં મહાત્મનામ્

મારા સિવાય બીજું કશું આધાર ન રાખનારા મહાન આત્માઓ માટે, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને દેવતાઓનું પદ પણ ઘાસના તણખલાથી ઓછું છે.

અશુદ્ધં બૌદ્ધમૈશ્વર્યં પ્રાકૃતં પૌરુષં તથા ગુણેશાનામતસ્ત્યાજ્યં ગુણાતીતપદૈષિણામ્

અશુદ્ધ બુદ્ધિબળ, વૈભવ, પ્રાકૃતિક પુરુષાર્થ અને ગુણોના ઈશ્વરોનું રાજ્ય—આ બધું ગુણાતીત સ્થિતિ ઇચ્છનારાઓએ ત્યાગવું જોઈએ.

અથ કિં બહુનોક્તેન શ્રેયઃ પ્રાપ્ત્યૈકસાધનમ્ મયિ ચિત્તસમાસંગો યેન કેનાપિ હેતુના

હવે વધુ શું કહું? સર્વોત્તમ કલ્યાણ મેળવવાનો એકમાત્ર ઉપાય એ છે કે મનને મારી સાથે એકરૂપ કરી દેવું, જે રીતે પણ બને.

ઇત્થં શ્રીકણ્ઠનાથેન શિવેન પરમાત્મના હિતાય જગતામુક્તો જ્ઞાનસારાર્થસંગ્રહઃ

આ રીતે શ્રીકંઠ મહાદેવે, પરમાત્માએ, જગતના કલ્યાણ માટે જ્ઞાનના સારનો સંક્ષિપ્ત નિર્વચન કર્યો છે.

વિજ્ઞાનસંગ્રહસ્યાસ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ સેતિહાસપુરાણાનિ વિદ્યા વ્યાખ્યાનવિસ્તરઃ

આ વિજ્ઞાનસંગ્રહમાં વેદો, શાસ્ત્રો, ઇતિહાસ, પુરાણો, વિદ્યા અને વિશદ વ્યાખ્યાઓ સંપૂર્ણ રીતે સમાવિષ્ટ છે.

જ્ઞાનં જ્ઞેયમનુષ્ઠેયમધિકારો ઽથ સાધનમ્ સાધ્યં ચેતિ ષડર્થાનાં સંગ્રહત્વેષ સંગ્રહઃ

જ્ઞાન, જાણવાનું, કરવાનું, અધિકાર, સાધન અને સાધ્ય—આ છ વિષયોનો સંક્ષિપ્ત સાર આ સંગ્રહમાં સમાવાયેલ છે.

ગુરોરધિકૃતં જ્ઞાનં જ્ઞેયં પાશઃ પશુઃ પતિઃ લિંગાર્ચનાદ્યનુષ્ઠેયં ભક્તસ્ત્વધિકૃતો ઽપિ યઃ

ગુરુએ આપેલું જ્ઞાન જાણવું જોઈએ; બંધન, જીવ અને ભગવાન વિશે સમજવું જોઈએ. લિંગની પૂજા અને આવા અન્ય વિધિઓ પણ, ભક્ત અને અધિકારી વ્યક્તિએ જરૂરથી કરવી જોઈએ.

સાધનં શિવમંત્રાદ્યં સાધ્યં શિવસમાનતા ષડર્થસંગ્રહસ્યાસ્ય જ્ઞાનાત્સર્વજ્ઞતોચ્યતે

શિવમંત્ર અને એ જેવા સાધનો સાધન છે; અને શિવ સાથે સમાનતા એ મુખ્ય લક્ષ્ય છે. આ છ તત્ત્વોના જ્ઞાનથી સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત થાય છે એવું કહેવાય છે.

પ્રથમં કર્મ યજ્ઞાદેર્ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ બાહ્યેભ્યર્ચ્ય શિવં પશ્ચાદંતર્યાગરતો ભવેત્

પ્રથમ, યજ્ઞ વગેરે કર્મો ભક્તિપૂર્વક અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરવામાં આવે છે. પછી બહારથી શિવની પૂજા કર્યા પછી, અંતરમાંથી મનથી આરાધના કરવી જોઈએ.

રતિરભ્યંતરે યસ્ય ન બાહ્યે પુણ્યગૌરવાત્ ન કર્મ કરણીયં હિ બહિસ્તસ્ય મહાત્મનાઃ

જે મહાન આત્માને બહારની બાબતોમાં નહીં, પણ અંદર જ આનંદ મળે છે, એ માટે બહારના કોઈ કર્મ કરવાની જરૂર રહેતી નથી.