શિવપુરાણમ્

અધ્યાપનં યાજનં ચ ક્ષત્રિયસ્યાપ્રતિગ્રહઃ વૈશ્યસ્ય ચ વિશેષેણ મયા નાત્ર વિધીયતે

ક્ષત્રિય માટે શિક્ષણ આપવું અને યજ્ઞ કરાવવું ચાલે છે, પણ દાન લેવું નહીં. વૈશ્ય માટે તો ખાસ કરીને આ નિયમ લાગુ પડે છે.

રક્ષણં સર્વવર્ણાનાં યુદ્ધે શત્રુવધસ્તથા દુષ્ટપક્ષિમૃગાણાં ચ દુષ્ટાનાં શાતનં નૃણામ્

બધા વર્ણના લોકોની રક્ષા કરવી, યુદ્ધમાં દુશ્મનનો નાશ કરવો, અને દુષ્ટ પક્ષીઓ, પ્રાણીઓ તથા ખરાબ માણસોને દંડ આપવો – આ બધું કરવું જોઈએ.

અવિશ્વાસશ્ચ સર્વત્ર વિશ્વાસો મમ યોગિષુ સ્ત્રીસંસર્ગશ્ચ કાલેષુ ચમૂરક્ષણમેવ ચ

દરેક જગ્યાએ અવિશ્વાસ રાખવો, યોગીઓ પર જ વિશ્વાસ કરવો, અયોગ્ય સમયે સ્ત્રીઓનો સંપર્ક ટાળવો અને સેના રક્ષાનું કામ પણ કરવું જોઈએ.

સદા સંચારિતૈશ્ચારૈર્લોકવૃત્તાંતવેદનમ્ સદાસ્ત્રધારણં ચૈવ ભસ્મકંચુકધારણમ્

હંમેશા ચારો દ્વારા લોકોના કામકાજની ખબર રાખવી, હંમેશા શસ્ત્ર ધારણ કરવું અને ભસ્મથી મઢેલું વસ્ત્ર પહેરવું – આ પણ કરવું જોઈએ.

રાજ્ઞાં મમાશ્રમસ્થાનામેષ ધર્મસ્ય સંગ્રહઃ ગોરક્ષણં ચ વાણિજ્યં કૃષિર્વૈશ્યસ્ય કથ્યતે

રાજાઓ, આ મારા આશ્રમોમાં રહેતાં લોકો માટે ધર્મનો સાર છે. વૈશ્ય માટે ગાયોનું રક્ષણ, વેપાર અને ખેતી – આ ધર્મ ગણાય છે.

શુશ્રૂષેતરવર્ણાનાં ધર્મઃ શૂદ્રસ્ય કથ્યતે ઉદ્યાનકરણં ચૈવ મમ ક્ષેત્રસમાશ્રયઃ

શૂદ્ર માટે બીજાં વર્ણોની સેવા કરવી, બગીચા બનાવવું અને મારા ખેતરોમાં રહેવું – આ ધર્મ છે.

ધર્મપત્ન્યાસ્તુ ગમનં ગૃહસ્થસ્ય વિધીયતે બ્રહ્મચર્યં વનસ્થાનાં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્

ગૃહસ્થ માટે ધર્મપત્ની સાથે સંસર્ગ કરવો યોગ્ય છે. વનવાસી, યતિ અને બ્રહ્મચારી માટે બ્રહ્મચર્ય જ પાલન કરવું જોઈએ.

સ્ત્રીણાં તુ ભર્તૃશુશ્રૂષા ધર્મો નાન્યસ્સનાતનઃ મમાર્ચનં ચ કલ્યાણિ નિયોગો ભર્તુરસ્તિ ચેત્

સ્ત્રીઓ માટે પતિની સેવા કરવી – એજ સનાતન ધર્મ છે, બીજું કંઈ નહીં. અને, હે કલ્યાણી, પતિ આજ્ઞા આપે તો મારી પૂજા કરવી જોઈએ.

યા નારી ભર્તૃશુશ્રૂષાં વિહાય વ્રતતત્પરા સા નારી નરકં યાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

જે સ્ત્રી પતિની સેવા છોડીને માત્ર વ્રત-ઉપવાસમાં લાગી રહે છે, એ સ્ત્રી અવશ્ય નરકમાં જાય છે – આમાં કોઈ શંકા નથી.

અથ ભર્તૃવિહીનાયા વક્ષ્યે ધર્મં સનાતનમ્ વ્રતં દાનં તપઃ શૌચં ભૂશય્યાનક્તભોજનમ્

હવે પતિ વિહોણી સ્ત્રી માટે સનાતન ધર્મ કહું છું – વ્રત, દાન, તપ, પવિત્રતા, જમીન પર સુવું અને રાત્રે ભોજન ન કરવું.

બ્રહ્મચર્યં સદા સ્નાનં ભસ્મના સલિલેન વા શાંતિર્મૌનં ક્ષમા નિત્યં સંવિભાગો યથાવિધિ

બ્રહ્મચર્ય પાળવું, રોજ સ્નાન કરવું – ભસ્મથી કે પાણીથી, શાંતિ, મૌન, ક્ષમા અને નિયમ પ્રમાણે વહેંચણી કરવી – આ બધું કરવું જોઈએ.

અષ્ટાભ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વિશેષતઃ એકાદશ્યાં ચ વિધિવદુપવાસોમમાર્ચનમ્

અઠમ, ચૌદસ અને ખાસ કરીને પૂર્ણિમાને તથા એકાદશી દિવસે નિયમસર ઉપવાસ અને સોમદેવની પૂજા કરવી જોઈએ.

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તો મયાશ્રમનિષેવિણામ્ બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં દેવિ યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્

આ રીતે, સંક્ષિપ્તમાં, મેં આશ્રમમાં રહેતાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, યતિ અને બ્રહ્મચારી માટે ધર્મ કહ્યો છે.

તથૈવ વાનપ્રસ્થાનાં ગૃહસ્થાનાં ચ સુન્દરિ શૂદ્રાણામથ નારીણાં ધર્મ એષ સનાતનઃ

એ જ રીતે, હે સુંદરિ, વનપ્રસ્થ, ગૃહસ્થ, શૂદ્ર અને સ્ત્રીઓ માટે પણ આ સનાતન ધર્મ છે.

ધ્યેયસ્ત્વયાહં દેવેશિ સદા જાપ્યઃ ષડક્ષરઃ વેદોક્તમખિલં ધર્મમિતિ ધર્માર્થસંગ્રહઃ

હે દેવી, તું હંમેશા મારી ઉપાસના કર, છ અક્ષરનું મંત્ર જપ, અને વેદોમાં જે ધર્મ કહેલો છે તે સર્વે આચર – એજ ધર્મ અને અર્થનો સાર છે.

અથ યે માનવા લોકે સ્વેચ્છયા ધૃતવિગ્રહાઃ ભાવાતિશયસંપન્નાઃ પૂર્વસંસ્કારસંયુતાઃ

હવે, જે માનવો પોતાની ઇચ્છાથી નિયમ પાળે છે, જેમને મનમાં ઊંડો ભાવ અને પૂર્વજન્મના સંસ્કાર હોય છે—

વિરક્તા વાનુરક્તા વા સ્ત્ર્યાદીનાં વિષયેષ્વપિ

તેઓ સ્ત્રી વગેરે વિષયોમાંથી વિમુખ હોય કે આસક્ત હોય – બંને રીતે હોઈ શકે છે.

તેષાં મમાત્મવિજ્ઞાનં વિશુદ્ધાનાં વિવેકિનામ્ મત્પ્રસાદાદ્વિશુદ્ધાનાં દુઃખમાશ્રમરક્ષણાત્

જે લોકો શુદ્ધ અને વિવેકી છે, તેમને મારી કૃપાથી મારું સાચું સ્વરૂપ જાણવાનું જ્ઞાન થાય છે; પણ એ શુદ્ધ થયા છતાં, સંસારના કામકાજના ભારથી દુઃખ અનુભવે છે.

નાસ્તિ કૃત્યમકૃત્યં ચ સમાધિર્વા પરાયણમ્ ન વિધિર્ન નિષેધશ્ચ તેષાં મમ યથા તથા

એવા લોકો માટે ન તો કરવાનું કંઈ છે, ન અકડવાનું; ન તો ધ્યાનમાં લીન થવું છે, ન કોઈ પરમ લક્ષ્ય છે; એમને માટે કોઈ નિયમ કે મનાઈ નથી, જેમ કે મારે માટે પણ નથી.

તથેહ પરિપૂર્ણસ્ય સાધ્યં મમ ન વિદ્યતે તથૈવ કૃતકૃત્યાનાં તેષામપિ ન સંશયઃ

જેમ અહીં પૂર્ણ થયેલા માટે મને માટે કંઈ સાધવાનું બાકી નથી, તેમ જ જે પોતાનું કામ પૂરું કરી ચૂક્યા છે, એમને પણ કોઈ શંકા નથી.

મદ્ભક્તાનાં હિતાર્થાય માનુષં ભાવમાશ્રિતાઃ રુદ્રલોકાત્પરિભ્રષ્ટાસ્તે રુદ્રા નાત્ર સંશયઃ

મારા ભક્તોના કલ્યાણ માટે, જે રુદ્રો રુદ્રલોકમાંથી પડી જાય છે, તેઓ માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

મમાનુશાસનં યદ્વદ્બ્રહ્માદીનાં પ્રવર્તકમ્ તથા નરાણામન્યેષાં તન્નિયોગઃ પ્રવર્તકઃ

જેમ મારી આજ્ઞાથી બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓના કર્મો શરૂ થાય છે, તેમ જ મારી આજ્ઞાથી મનુષ્યો અને બીજાઓના કાર્યો પણ થાય છે.

મમાજ્ઞાધારભાવેન સદ્ભાવાતિશયેન ચ તદાલોકનમાત્રેણ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

મારી આજ્ઞાને સર્વોચ્ચ માની અને સાચા હૃદયથી માન્યતા આપીને, માત્ર એક નજરથી જ બધા પાપો નાશ પામે છે.

પ્રત્યયાશ્ચ પ્રવર્તંતે પ્રશસ્તફલસૂચકાઃ મયિ ભાવવતાં પુંસાં પ્રાગદૃષ્ટાર્થગોચરાઃ

જે લોકો મારી ભક્તિથી ભરપૂર છે, એમના હૃદયમાં ઇચ્છિત ફળ મળતાં પહેલાં જ શુભ ફળના સંકેતો દેખાય છે.

કંપસ્વેદો ઽશ્રુપાતશ્ચ કણ્ઠે ચ સ્વરવિક્રિયા આનંદાદ્યુપલબ્ધિશ્ચ ભવેદાકસ્મિકી મુહુઃ

કંપ, પસીનો, આંખમાંથી આંસુ, ગળામાં અવાજ બદલાવ, અને અચાનક વારંવાર આનંદની અનુભૂતિ—આ બધું અચાનક થાય છે.

સ તૈર્વ્યસ્તૈસ્સમસ્તૈર્વા લિંગૈરવ્યભિચારિભિઃ મંદમધ્યોત્તમૈર્ભાવૈર્વિજ્ઞેયાસ્તે નરોત્તમાઃ

આ સ્પષ્ટ લક્ષણો, એકલા અથવા એકસાથે, અને હળવા, મધ્યમ કે તીવ્ર રૂપે, એથી શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો ઓળખી શકાય છે.

યથાયોગ્નિસમાવેશાન્નાયો ભવતિ કેવલમ્ સ તથૈવ મમ સાન્નિધ્યાન્ન તે કેવલમાનુષાઃ

જેમ લોખંડ અગ્નિ સાથે સંપર્કે માત્ર લોખંડ રહેતું નથી, તેમ મારી હાજરીથી એ લોકો માત્ર માનવ નથી રહેતા.

હસ્તપાદાદિસાધર્મ્યાદ્રુદ્રાન્મર્ત્યવપુર્ધરાન્ પ્રાકૃતાનિવ મન્વાનો નાવજાનીત પંડિતઃ

હાથ-પગ વગેરેથી તેઓ સામાન્ય માણસ જેવા લાગે છે, પણ જ્ઞાનીઓ જાણે છે કે તેઓ માનવ સ્વરૂપે રુદ્ર છે, એટલે તેમને સામાન્ય ન ગણવા જોઈએ.

અવજ્ઞાનં કૃતં તેષુ નરૈર્વ્યામૂઢચેતનૈઃ આયુઃ શ્રિયં કુલં શીલં હિત્વા નિરયમાવહેત્

જે લોકો મૂઢમતીથી એમની અવગણના કરે છે, એ અવમાનનાથી તેમનું આયુષ્ય, ધન, વંશ અને સદ્ગુણ નાશ પામે છે અને તેઓ દુર્ગતિ પામે છે.