શિવપુરાણમ્

ત્રિઃ સ્નાનં ચાગ્નિકાર્યં ચ લિંગાર્ચનમનુક્રમમ્ દાનમીશ્રરભાવશ્ચ દયા સર્વત્ર સર્વદા

દિવસમાં ત્રણ વખત સ્નાન, અગ્નિની સેવા, નિયમિત રીતે લિંગની પૂજા, દાન, ઈશ્વર સામે વિનમ્રતા અને સર્વત્ર હંમેશાં દયા રાખવી—

સત્યં સંતોષમાસ્તિક્યમહિંસા સર્વજંતુષુ હ્રીશ્રદ્ધાધ્યયનં યોગસ્સદાધ્યાપનમેવ ચ

સત્ય, સંતોષ, શ્રદ્ધા, સર્વ જીવો પ્રત્યે અહિંસા, લાજ, ભક્તિ, અધ્યયન, યોગ અને હંમેશાં શિક્ષણ આપવું—

વ્યાખ્યાનં બ્રહ્મચર્યં ચ શ્રવણં ચ તપઃ ક્ષમા શૌચં શિખોપવીતં ચ ઉષ્ણીષં ચોત્તરીયકમ્

વ્યાખ્યા કરવી, બ્રહ્મચર્ય, શ્રવણ, તપ, ક્ષમા, શુદ્ધિ, શિખા અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું, ઉષ્નીષ અને ઉપરનું વસ્ત્ર પહેરવું—

નિષિદ્ધાસેવનં ચૈવ ભસ્મરુદ્રાક્ષધારણમ્ પર્વણ્યભ્યર્ચનં દેવિ ચતુર્દશ્યાં વિશેષતઃ

નિષિદ્ધ કર્મો ટાળવા, ભસ્મ અને રુદ્રાક્ષ ધારણ કરવી, તહેવારોમાં પૂજા કરવી, ખાસ કરીને ચતુર્દશી પર, દેવી—

પાનં ચ બ્રહ્મકૂર્ચસ્ય માસિ માસિ યથાવિધિ અભ્યર્ચનં વિશેષેણ તેનૈવ સ્નાપ્ય માં પ્રિયે

દર મહિને નિયમ પ્રમાણે બ્રહ્મકૂર્ચનું પાણી પીવું, વિશેષ પૂજા કરવી અને એ જ પાણીથી મને સ્નાન કરાવવું, પ્રિયે—

સર્વક્રિયાન્ન સન્ત્યાગઃ શ્રદ્ધાન્નસ્ય ચ વર્જનમ્ તથા પર્યુષિતાન્નસ્ય યાવકસ્ય વિશેષતઃ

બધી ક્રિયાઓનો ત્યાગ ન કરવો, શ્રદ્ધાવિહિન અન્ન ન લેવું, અને ખાસ કરીને બાસી અન્ન અને યવક ટાળવા—

મદ્યસ્ય મદ્યગન્ધસ્ય નૈવેદ્યસ્ય ચ વર્જનમ્ સામાન્યં સર્વવર્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

મદિરા, મદિરાની ગંધવાળું ખોરાક અને એનું નૈવેદ્ય ટાળવું—આ બધાં સર્વ વર્ણો માટે સામાન્ય છે, અને બ્રાહ્મણો માટે ખાસ છે.

ક્ષમા શાંતિશ્ચ સન્તોષસ્સત્યમસ્તેયમેવ ચ બ્રહ્મચર્યં મમ જ્ઞાનં વૈરાગ્યં ભસ્મસેવનમ્

ક્ષમા, શાંતિ, સંતોષ, સત્ય, ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય, મારું જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભસ્મનો ઉપયોગ—

સર્વસંગનિવૃત્તિશ્ચ દશૈતાનિ વિશેષતઃ લિંગાનિ યોગિનાં ભૂયો દિવા ભિક્ષાશનં તથા

સર્વ પ્રકારના આસક્તિનો ત્યાગ—આ દસ યોગીઓના વિશેષ લક્ષણો છે, અને દિવસે ભિક્ષા કરીને ખાવું પણ તેમાં આવે છે.

વાનપ્રસ્થાશ્રમસ્થાનાં સમાનમિદમિષ્યતે રાત્રૌ ન ભોજનં કાર્યં સર્વેષાં બ્રહ્મચારિણામ્

વનપ્રસ્થાશ્રમમાં રહેતા લોકો માટે પણ આ નિયમ એકસરખો છે – બધા બ્રહ્મચારીયોએ રાત્રે ક્યારેય ખાવું નહીં.

અધ્યાપનં યાજનં ચ ક્ષત્રિયસ્યાપ્રતિગ્રહઃ વૈશ્યસ્ય ચ વિશેષેણ મયા નાત્ર વિધીયતે

ક્ષત્રિય માટે શિક્ષણ આપવું અને યજ્ઞ કરાવવું ચાલે છે, પણ દાન લેવું નહીં. વૈશ્ય માટે તો ખાસ કરીને આ નિયમ લાગુ પડે છે.

રક્ષણં સર્વવર્ણાનાં યુદ્ધે શત્રુવધસ્તથા દુષ્ટપક્ષિમૃગાણાં ચ દુષ્ટાનાં શાતનં નૃણામ્

બધા વર્ણના લોકોની રક્ષા કરવી, યુદ્ધમાં દુશ્મનનો નાશ કરવો, અને દુષ્ટ પક્ષીઓ, પ્રાણીઓ તથા ખરાબ માણસોને દંડ આપવો – આ બધું કરવું જોઈએ.

અવિશ્વાસશ્ચ સર્વત્ર વિશ્વાસો મમ યોગિષુ સ્ત્રીસંસર્ગશ્ચ કાલેષુ ચમૂરક્ષણમેવ ચ

દરેક જગ્યાએ અવિશ્વાસ રાખવો, યોગીઓ પર જ વિશ્વાસ કરવો, અયોગ્ય સમયે સ્ત્રીઓનો સંપર્ક ટાળવો અને સેના રક્ષાનું કામ પણ કરવું જોઈએ.

સદા સંચારિતૈશ્ચારૈર્લોકવૃત્તાંતવેદનમ્ સદાસ્ત્રધારણં ચૈવ ભસ્મકંચુકધારણમ્

હંમેશા ચારો દ્વારા લોકોના કામકાજની ખબર રાખવી, હંમેશા શસ્ત્ર ધારણ કરવું અને ભસ્મથી મઢેલું વસ્ત્ર પહેરવું – આ પણ કરવું જોઈએ.

રાજ્ઞાં મમાશ્રમસ્થાનામેષ ધર્મસ્ય સંગ્રહઃ ગોરક્ષણં ચ વાણિજ્યં કૃષિર્વૈશ્યસ્ય કથ્યતે

રાજાઓ, આ મારા આશ્રમોમાં રહેતાં લોકો માટે ધર્મનો સાર છે. વૈશ્ય માટે ગાયોનું રક્ષણ, વેપાર અને ખેતી – આ ધર્મ ગણાય છે.

શુશ્રૂષેતરવર્ણાનાં ધર્મઃ શૂદ્રસ્ય કથ્યતે ઉદ્યાનકરણં ચૈવ મમ ક્ષેત્રસમાશ્રયઃ

શૂદ્ર માટે બીજાં વર્ણોની સેવા કરવી, બગીચા બનાવવું અને મારા ખેતરોમાં રહેવું – આ ધર્મ છે.

ધર્મપત્ન્યાસ્તુ ગમનં ગૃહસ્થસ્ય વિધીયતે બ્રહ્મચર્યં વનસ્થાનાં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્

ગૃહસ્થ માટે ધર્મપત્ની સાથે સંસર્ગ કરવો યોગ્ય છે. વનવાસી, યતિ અને બ્રહ્મચારી માટે બ્રહ્મચર્ય જ પાલન કરવું જોઈએ.

સ્ત્રીણાં તુ ભર્તૃશુશ્રૂષા ધર્મો નાન્યસ્સનાતનઃ મમાર્ચનં ચ કલ્યાણિ નિયોગો ભર્તુરસ્તિ ચેત્

સ્ત્રીઓ માટે પતિની સેવા કરવી – એજ સનાતન ધર્મ છે, બીજું કંઈ નહીં. અને, હે કલ્યાણી, પતિ આજ્ઞા આપે તો મારી પૂજા કરવી જોઈએ.

યા નારી ભર્તૃશુશ્રૂષાં વિહાય વ્રતતત્પરા સા નારી નરકં યાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

જે સ્ત્રી પતિની સેવા છોડીને માત્ર વ્રત-ઉપવાસમાં લાગી રહે છે, એ સ્ત્રી અવશ્ય નરકમાં જાય છે – આમાં કોઈ શંકા નથી.

અથ ભર્તૃવિહીનાયા વક્ષ્યે ધર્મં સનાતનમ્ વ્રતં દાનં તપઃ શૌચં ભૂશય્યાનક્તભોજનમ્

હવે પતિ વિહોણી સ્ત્રી માટે સનાતન ધર્મ કહું છું – વ્રત, દાન, તપ, પવિત્રતા, જમીન પર સુવું અને રાત્રે ભોજન ન કરવું.

બ્રહ્મચર્યં સદા સ્નાનં ભસ્મના સલિલેન વા શાંતિર્મૌનં ક્ષમા નિત્યં સંવિભાગો યથાવિધિ

બ્રહ્મચર્ય પાળવું, રોજ સ્નાન કરવું – ભસ્મથી કે પાણીથી, શાંતિ, મૌન, ક્ષમા અને નિયમ પ્રમાણે વહેંચણી કરવી – આ બધું કરવું જોઈએ.

અષ્ટાભ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વિશેષતઃ એકાદશ્યાં ચ વિધિવદુપવાસોમમાર્ચનમ્

અઠમ, ચૌદસ અને ખાસ કરીને પૂર્ણિમાને તથા એકાદશી દિવસે નિયમસર ઉપવાસ અને સોમદેવની પૂજા કરવી જોઈએ.

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તો મયાશ્રમનિષેવિણામ્ બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં દેવિ યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્

આ રીતે, સંક્ષિપ્તમાં, મેં આશ્રમમાં રહેતાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, યતિ અને બ્રહ્મચારી માટે ધર્મ કહ્યો છે.

તથૈવ વાનપ્રસ્થાનાં ગૃહસ્થાનાં ચ સુન્દરિ શૂદ્રાણામથ નારીણાં ધર્મ એષ સનાતનઃ

એ જ રીતે, હે સુંદરિ, વનપ્રસ્થ, ગૃહસ્થ, શૂદ્ર અને સ્ત્રીઓ માટે પણ આ સનાતન ધર્મ છે.

ધ્યેયસ્ત્વયાહં દેવેશિ સદા જાપ્યઃ ષડક્ષરઃ વેદોક્તમખિલં ધર્મમિતિ ધર્માર્થસંગ્રહઃ

હે દેવી, તું હંમેશા મારી ઉપાસના કર, છ અક્ષરનું મંત્ર જપ, અને વેદોમાં જે ધર્મ કહેલો છે તે સર્વે આચર – એજ ધર્મ અને અર્થનો સાર છે.

અથ યે માનવા લોકે સ્વેચ્છયા ધૃતવિગ્રહાઃ ભાવાતિશયસંપન્નાઃ પૂર્વસંસ્કારસંયુતાઃ

હવે, જે માનવો પોતાની ઇચ્છાથી નિયમ પાળે છે, જેમને મનમાં ઊંડો ભાવ અને પૂર્વજન્મના સંસ્કાર હોય છે—

વિરક્તા વાનુરક્તા વા સ્ત્ર્યાદીનાં વિષયેષ્વપિ

તેઓ સ્ત્રી વગેરે વિષયોમાંથી વિમુખ હોય કે આસક્ત હોય – બંને રીતે હોઈ શકે છે.

તેષાં મમાત્મવિજ્ઞાનં વિશુદ્ધાનાં વિવેકિનામ્ મત્પ્રસાદાદ્વિશુદ્ધાનાં દુઃખમાશ્રમરક્ષણાત્

જે લોકો શુદ્ધ અને વિવેકી છે, તેમને મારી કૃપાથી મારું સાચું સ્વરૂપ જાણવાનું જ્ઞાન થાય છે; પણ એ શુદ્ધ થયા છતાં, સંસારના કામકાજના ભારથી દુઃખ અનુભવે છે.

નાસ્તિ કૃત્યમકૃત્યં ચ સમાધિર્વા પરાયણમ્ ન વિધિર્ન નિષેધશ્ચ તેષાં મમ યથા તથા

એવા લોકો માટે ન તો કરવાનું કંઈ છે, ન અકડવાનું; ન તો ધ્યાનમાં લીન થવું છે, ન કોઈ પરમ લક્ષ્ય છે; એમને માટે કોઈ નિયમ કે મનાઈ નથી, જેમ કે મારે માટે પણ નથી.