શિવપુરાણમ્

પ્રાક્ સંસ્કારવશાદેવ યે વિચિંત્ય ફલાફલે વિવશા માં પ્રપદ્યંતે મમ પ્રિયતમા મતાઃ

જે પૂર્વ સંસ્કારના પ્રભાવથી ફળ કે નિષ્ફળતાની ચિંતા કરે છે અને મારે શરણ આવે છે, એવા ભક્તો મને સર્વથી વધુ પ્રિય છે.

મલ્લાભાન્ન પરો લાભસ્તેષામસ્તિ યથાતથમ્ મમાપિ લાભસ્તલ્લાભાન્નાપરઃ પરમેશ્વરિ

જેમ તેમને જે મળ્યું છે એથી વધારે કંઈ મળવું શક્ય નથી, એ જ રીતે, પરમેશ્વરી, મને પણ જે મળ્યું છે એથી વધારે કંઈ મળતું નથી.

મદનુગ્રહતસ્તેષાં ભાવો મયિ સમર્પિતઃ ફલં પરમનિર્વાણં પ્રયચ્છતિ બલાદિવ

મારી કૃપાથી, તેઓ જે ભક્તિ મને અર્પણ કરે છે, એ ભક્તિ તેમને પરમ મુક્તિ આપે છે, જેમ બળથી બધું શક્ય બને છે.

મહાત્મનામનન્યાનાં મયિ સંન્યસ્તચેતસામ્ અષ્ટધા લક્ષણં પ્રાહુર્મમ ધર્માધિકારિણામ્

મહાન આત્માઓ, જે સંપૂર્ણપણે મને સમર્પિત છે અને જેમનું મન મારા પર અર્પિત છે, એવા મારા ધર્મના અધિકારીઓના આઠ લક્ષણો કહેવાયા છે.

મદ્ભક્તજનવાત્સલ્યં પૂજાયાં ચાનુમોદનમ્ સ્વયમભ્યર્ચનં ચૈવ મદર્થે ચાંગચેષ્ટિતમ્

મારા ભક્તો પ્રત્યે સ્નેહ, પૂજામાં સહમતિ, પોતે પૂજા કરવી અને મારા માટે અંગોની ક્રિયા—

મત્કથાશ્રવણે ભક્તિઃ સ્વરનેત્રાંગવિક્રિયાઃ મમાનુસ્મરણં નિત્યં યશ્ચ મામુપજીવતિ

મારી કથાઓ સાંભળવામાં ભક્તિ, અવાજ, આંખો અને શરીરમાં પરિવર્તન, મને સતત યાદ કરવું અને મારાથી આધાર રાખીને જીવવું—

એવમષ્ટવિધં ચિહ્નં યસ્મિન્ મ્લેચ્છે ઽપિ વર્તતે સ વિપ્રેન્દ્રો મુનિઃ શ્રીમાન્સ યતિસ્સ ચ પંડિતઃ

આ આઠ લક્ષણો જ્યાં—even જો તે કોઈ વિદેશી હોય—પડ્યા હોય, તો એ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, મુનિ, વૈભવી, યતિ અને પંડિત ગણાય છે.

ન મે પ્રિયશ્ચતુર્વેદી મદ્ભક્તો શ્વપચો ઽપિ યઃ તસ્મૈ દેયં તતો ગ્રાહ્યં સ ચ પૂજ્યો યથા હ્યહમ્

મારો ભક્ત—even જો તે શ્વપચ હોય—મને ચતુર્વેદી કરતાં વધુ પ્રિય છે; તેને દાન આપવું અને લેવું, અને તેની પૂજા પણ મારી જેમ જ કરવી.

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ

જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક મને પાંદડું, ફૂલ, ફળ કે પાણી અર્પે છે, હું તેને ક્યારેય છોડતો નથી અને તે પણ મને ક્યારેય છોડતો નથી.

અથ વક્ષ્યામિ દેવેશિ ભક્તાનામધિકારિણામ્ વિદુષાં દ્વિજમુખ્યાનાં વર્ણધર્મસમાસતઃ

હવે, દેવેશ્વરી, હું ભક્તો, વિદ્વાનો અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોના વર્ણધર્મ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું.

ત્રિઃ સ્નાનં ચાગ્નિકાર્યં ચ લિંગાર્ચનમનુક્રમમ્ દાનમીશ્રરભાવશ્ચ દયા સર્વત્ર સર્વદા

દિવસમાં ત્રણ વખત સ્નાન, અગ્નિની સેવા, નિયમિત રીતે લિંગની પૂજા, દાન, ઈશ્વર સામે વિનમ્રતા અને સર્વત્ર હંમેશાં દયા રાખવી—

સત્યં સંતોષમાસ્તિક્યમહિંસા સર્વજંતુષુ હ્રીશ્રદ્ધાધ્યયનં યોગસ્સદાધ્યાપનમેવ ચ

સત્ય, સંતોષ, શ્રદ્ધા, સર્વ જીવો પ્રત્યે અહિંસા, લાજ, ભક્તિ, અધ્યયન, યોગ અને હંમેશાં શિક્ષણ આપવું—

વ્યાખ્યાનં બ્રહ્મચર્યં ચ શ્રવણં ચ તપઃ ક્ષમા શૌચં શિખોપવીતં ચ ઉષ્ણીષં ચોત્તરીયકમ્

વ્યાખ્યા કરવી, બ્રહ્મચર્ય, શ્રવણ, તપ, ક્ષમા, શુદ્ધિ, શિખા અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું, ઉષ્નીષ અને ઉપરનું વસ્ત્ર પહેરવું—

નિષિદ્ધાસેવનં ચૈવ ભસ્મરુદ્રાક્ષધારણમ્ પર્વણ્યભ્યર્ચનં દેવિ ચતુર્દશ્યાં વિશેષતઃ

નિષિદ્ધ કર્મો ટાળવા, ભસ્મ અને રુદ્રાક્ષ ધારણ કરવી, તહેવારોમાં પૂજા કરવી, ખાસ કરીને ચતુર્દશી પર, દેવી—

પાનં ચ બ્રહ્મકૂર્ચસ્ય માસિ માસિ યથાવિધિ અભ્યર્ચનં વિશેષેણ તેનૈવ સ્નાપ્ય માં પ્રિયે

દર મહિને નિયમ પ્રમાણે બ્રહ્મકૂર્ચનું પાણી પીવું, વિશેષ પૂજા કરવી અને એ જ પાણીથી મને સ્નાન કરાવવું, પ્રિયે—

સર્વક્રિયાન્ન સન્ત્યાગઃ શ્રદ્ધાન્નસ્ય ચ વર્જનમ્ તથા પર્યુષિતાન્નસ્ય યાવકસ્ય વિશેષતઃ

બધી ક્રિયાઓનો ત્યાગ ન કરવો, શ્રદ્ધાવિહિન અન્ન ન લેવું, અને ખાસ કરીને બાસી અન્ન અને યવક ટાળવા—

મદ્યસ્ય મદ્યગન્ધસ્ય નૈવેદ્યસ્ય ચ વર્જનમ્ સામાન્યં સર્વવર્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

મદિરા, મદિરાની ગંધવાળું ખોરાક અને એનું નૈવેદ્ય ટાળવું—આ બધાં સર્વ વર્ણો માટે સામાન્ય છે, અને બ્રાહ્મણો માટે ખાસ છે.

ક્ષમા શાંતિશ્ચ સન્તોષસ્સત્યમસ્તેયમેવ ચ બ્રહ્મચર્યં મમ જ્ઞાનં વૈરાગ્યં ભસ્મસેવનમ્

ક્ષમા, શાંતિ, સંતોષ, સત્ય, ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય, મારું જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભસ્મનો ઉપયોગ—

સર્વસંગનિવૃત્તિશ્ચ દશૈતાનિ વિશેષતઃ લિંગાનિ યોગિનાં ભૂયો દિવા ભિક્ષાશનં તથા

સર્વ પ્રકારના આસક્તિનો ત્યાગ—આ દસ યોગીઓના વિશેષ લક્ષણો છે, અને દિવસે ભિક્ષા કરીને ખાવું પણ તેમાં આવે છે.

વાનપ્રસ્થાશ્રમસ્થાનાં સમાનમિદમિષ્યતે રાત્રૌ ન ભોજનં કાર્યં સર્વેષાં બ્રહ્મચારિણામ્

વનપ્રસ્થાશ્રમમાં રહેતા લોકો માટે પણ આ નિયમ એકસરખો છે – બધા બ્રહ્મચારીયોએ રાત્રે ક્યારેય ખાવું નહીં.

અધ્યાપનં યાજનં ચ ક્ષત્રિયસ્યાપ્રતિગ્રહઃ વૈશ્યસ્ય ચ વિશેષેણ મયા નાત્ર વિધીયતે

ક્ષત્રિય માટે શિક્ષણ આપવું અને યજ્ઞ કરાવવું ચાલે છે, પણ દાન લેવું નહીં. વૈશ્ય માટે તો ખાસ કરીને આ નિયમ લાગુ પડે છે.

રક્ષણં સર્વવર્ણાનાં યુદ્ધે શત્રુવધસ્તથા દુષ્ટપક્ષિમૃગાણાં ચ દુષ્ટાનાં શાતનં નૃણામ્

બધા વર્ણના લોકોની રક્ષા કરવી, યુદ્ધમાં દુશ્મનનો નાશ કરવો, અને દુષ્ટ પક્ષીઓ, પ્રાણીઓ તથા ખરાબ માણસોને દંડ આપવો – આ બધું કરવું જોઈએ.

અવિશ્વાસશ્ચ સર્વત્ર વિશ્વાસો મમ યોગિષુ સ્ત્રીસંસર્ગશ્ચ કાલેષુ ચમૂરક્ષણમેવ ચ

દરેક જગ્યાએ અવિશ્વાસ રાખવો, યોગીઓ પર જ વિશ્વાસ કરવો, અયોગ્ય સમયે સ્ત્રીઓનો સંપર્ક ટાળવો અને સેના રક્ષાનું કામ પણ કરવું જોઈએ.

સદા સંચારિતૈશ્ચારૈર્લોકવૃત્તાંતવેદનમ્ સદાસ્ત્રધારણં ચૈવ ભસ્મકંચુકધારણમ્

હંમેશા ચારો દ્વારા લોકોના કામકાજની ખબર રાખવી, હંમેશા શસ્ત્ર ધારણ કરવું અને ભસ્મથી મઢેલું વસ્ત્ર પહેરવું – આ પણ કરવું જોઈએ.

રાજ્ઞાં મમાશ્રમસ્થાનામેષ ધર્મસ્ય સંગ્રહઃ ગોરક્ષણં ચ વાણિજ્યં કૃષિર્વૈશ્યસ્ય કથ્યતે

રાજાઓ, આ મારા આશ્રમોમાં રહેતાં લોકો માટે ધર્મનો સાર છે. વૈશ્ય માટે ગાયોનું રક્ષણ, વેપાર અને ખેતી – આ ધર્મ ગણાય છે.

શુશ્રૂષેતરવર્ણાનાં ધર્મઃ શૂદ્રસ્ય કથ્યતે ઉદ્યાનકરણં ચૈવ મમ ક્ષેત્રસમાશ્રયઃ

શૂદ્ર માટે બીજાં વર્ણોની સેવા કરવી, બગીચા બનાવવું અને મારા ખેતરોમાં રહેવું – આ ધર્મ છે.

ધર્મપત્ન્યાસ્તુ ગમનં ગૃહસ્થસ્ય વિધીયતે બ્રહ્મચર્યં વનસ્થાનાં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્

ગૃહસ્થ માટે ધર્મપત્ની સાથે સંસર્ગ કરવો યોગ્ય છે. વનવાસી, યતિ અને બ્રહ્મચારી માટે બ્રહ્મચર્ય જ પાલન કરવું જોઈએ.

સ્ત્રીણાં તુ ભર્તૃશુશ્રૂષા ધર્મો નાન્યસ્સનાતનઃ મમાર્ચનં ચ કલ્યાણિ નિયોગો ભર્તુરસ્તિ ચેત્

સ્ત્રીઓ માટે પતિની સેવા કરવી – એજ સનાતન ધર્મ છે, બીજું કંઈ નહીં. અને, હે કલ્યાણી, પતિ આજ્ઞા આપે તો મારી પૂજા કરવી જોઈએ.

યા નારી ભર્તૃશુશ્રૂષાં વિહાય વ્રતતત્પરા સા નારી નરકં યાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

જે સ્ત્રી પતિની સેવા છોડીને માત્ર વ્રત-ઉપવાસમાં લાગી રહે છે, એ સ્ત્રી અવશ્ય નરકમાં જાય છે – આમાં કોઈ શંકા નથી.