શિવપુરાણમ્

ધ્યાનમ્મદ્રૂપચિંતાદ્યં નાત્માદ્યર્થસમાધયઃ મમાગમાર્થવિજ્ઞાનં જ્ઞાનં નાન્યાર્થવેદનમ્

ધ્યાન એટલે મારા સ્વરૂપનું ચિંતન, આત્મા કે અન્ય વિષયમાં તલ્લીન થવું ધ્યાન નથી; જ્ઞાન એટલે મારા શાસ્ત્રનો અર્થ સમજવો, બીજા વિષયનું જ્ઞાન નહીં.

બાહ્યે વાભ્યંતરે વાથ યત્ર સ્યાન્મનસો રતિઃ પ્રાગ્વાસનાવશાદ્દેવિ તત્ત્વનિષ્ઠાં સમાચરેત્

બહાર હોય કે અંદર, જ્યાં મનને આનંદ મળે, હે દેવી, ત્યાં પોતાના પૂર્વ સંસ્કાર પ્રમાણે તત્વમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.

બાહ્યાદાભ્યંતરં શ્રેષ્ઠં ભવેચ્છતગુણાધિકમ્ અસંકરત્વાદ્દોષાણાં દૃષ્ટાનામપ્યસમ્ભવાત્

અંદરની પૂજા બહારની કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેમાં વધુ ગુણ છે અને બહારની પૂજામાં જે દોષો હોય છે, એ અહીં નથી.

શૌચમાભ્યંતરં વિદ્યાન્ન બાહ્યં શૌચમુચ્યતે અંતઃ શૌચવિમુક્તાત્મા શુચિરપ્યશુચિર્યતઃ

શુદ્ધિ અંદરની જ કહેવાય, બહારની શુદ્ધિ સાચી શુદ્ધિ નથી. જેનું અંતઃકરણ નિર્મળ છે, એ બહારથી અશુદ્ધ હોય તો પણ શુદ્ધ જ છે.

બાહ્યમાભ્યંર્તરં ચૈવ ભજનં ભવપૂર્વકમ્ ન ભાવરહિતં દેવિ વિપ્રલંભૈકકારણમ્

બહારની કે અંદરની ભક્તિ ભાવ સાથે જ હોવી જોઈએ, હે દેવી, કારણ કે ભાવ વિના એ માત્ર નિરાશાનો કારણ બને છે.

કૃતકૃત્યસ્ય પૂતસ્ય મમ કિં ક્રિયતે નરૈઃ બહિર્વાભ્યંતરં વાથ મયા ભાવો હિ ગૃહ્યતે

હું તો સર્વે રીતે પૂર્ણ અને પવિત્ર છું, લોકો બહારથી કે અંદરથી શું કરે? હું તો માત્ર ભાવને જ સ્વીકારું છું.

ભાવૈકાત્મા ક્રિયા દેવિ મમ ધર્મસ્સનાતનઃ મનસા કર્મણા વાચા હ્યનપેક્ષ્ય ફલં ક્વચિત્

હે દેવી, ભાવથી કરેલી ક્રિયા—મન, કર્મ કે વાણીથી—મારો શાશ્વત ધર્મ છે, અને તેમાં ક્યારેય ફળની અપેક્ષા ન હોવી જોઈએ.

ફલોદ્દેશેન દેવેશિ લઘુર્મમ સમાશ્રયઃ ફલાર્થી તદભાવે માં પરિત્યક્તું ક્ષમો યતઃ

હે દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ફળ માટે કરેલી ભક્તિ બહુ નબળી છે, કારણ કે જે ફળની ઇચ્છા રાખે છે, તે ફળ ન મળે તો મને છોડી શકે છે.

ફલાર્થિનો ઽપિ યસ્યૈવ મયિ ચિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ભાવાનુરૂપફલદસ્તસ્યાપ્યહમનિન્દિતે

પણ, હે નિર્દોષે, જે ફળ ઇચ્છે છે પણ મન મારામાં સ્થિર છે, તેને હું તેના ભાવ પ્રમાણે ફળ આપું છું.

ફલાનપેક્ષયા યેષાં મનો મત્પ્રવણં ભવેત્ પ્રાર્થયેયુઃ ફલં પશ્ચાદ્ભક્તાસ્તે ઽપિ મમ પ્રિયાઃ

જેના મનમાં ફળની ઇચ્છા વિના મારી ભક્તિ હોય, અને પછી પણ જો ફળ માગે, તો પણ એવા ભક્તો મને પ્રિય છે.

પ્રાક્ સંસ્કારવશાદેવ યે વિચિંત્ય ફલાફલે વિવશા માં પ્રપદ્યંતે મમ પ્રિયતમા મતાઃ

જે પૂર્વ સંસ્કારના પ્રભાવથી ફળ કે નિષ્ફળતાની ચિંતા કરે છે અને મારે શરણ આવે છે, એવા ભક્તો મને સર્વથી વધુ પ્રિય છે.

મલ્લાભાન્ન પરો લાભસ્તેષામસ્તિ યથાતથમ્ મમાપિ લાભસ્તલ્લાભાન્નાપરઃ પરમેશ્વરિ

જેમ તેમને જે મળ્યું છે એથી વધારે કંઈ મળવું શક્ય નથી, એ જ રીતે, પરમેશ્વરી, મને પણ જે મળ્યું છે એથી વધારે કંઈ મળતું નથી.

મદનુગ્રહતસ્તેષાં ભાવો મયિ સમર્પિતઃ ફલં પરમનિર્વાણં પ્રયચ્છતિ બલાદિવ

મારી કૃપાથી, તેઓ જે ભક્તિ મને અર્પણ કરે છે, એ ભક્તિ તેમને પરમ મુક્તિ આપે છે, જેમ બળથી બધું શક્ય બને છે.

મહાત્મનામનન્યાનાં મયિ સંન્યસ્તચેતસામ્ અષ્ટધા લક્ષણં પ્રાહુર્મમ ધર્માધિકારિણામ્

મહાન આત્માઓ, જે સંપૂર્ણપણે મને સમર્પિત છે અને જેમનું મન મારા પર અર્પિત છે, એવા મારા ધર્મના અધિકારીઓના આઠ લક્ષણો કહેવાયા છે.

મદ્ભક્તજનવાત્સલ્યં પૂજાયાં ચાનુમોદનમ્ સ્વયમભ્યર્ચનં ચૈવ મદર્થે ચાંગચેષ્ટિતમ્

મારા ભક્તો પ્રત્યે સ્નેહ, પૂજામાં સહમતિ, પોતે પૂજા કરવી અને મારા માટે અંગોની ક્રિયા—

મત્કથાશ્રવણે ભક્તિઃ સ્વરનેત્રાંગવિક્રિયાઃ મમાનુસ્મરણં નિત્યં યશ્ચ મામુપજીવતિ

મારી કથાઓ સાંભળવામાં ભક્તિ, અવાજ, આંખો અને શરીરમાં પરિવર્તન, મને સતત યાદ કરવું અને મારાથી આધાર રાખીને જીવવું—

એવમષ્ટવિધં ચિહ્નં યસ્મિન્ મ્લેચ્છે ઽપિ વર્તતે સ વિપ્રેન્દ્રો મુનિઃ શ્રીમાન્સ યતિસ્સ ચ પંડિતઃ

આ આઠ લક્ષણો જ્યાં—even જો તે કોઈ વિદેશી હોય—પડ્યા હોય, તો એ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, મુનિ, વૈભવી, યતિ અને પંડિત ગણાય છે.

ન મે પ્રિયશ્ચતુર્વેદી મદ્ભક્તો શ્વપચો ઽપિ યઃ તસ્મૈ દેયં તતો ગ્રાહ્યં સ ચ પૂજ્યો યથા હ્યહમ્

મારો ભક્ત—even જો તે શ્વપચ હોય—મને ચતુર્વેદી કરતાં વધુ પ્રિય છે; તેને દાન આપવું અને લેવું, અને તેની પૂજા પણ મારી જેમ જ કરવી.

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ

જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક મને પાંદડું, ફૂલ, ફળ કે પાણી અર્પે છે, હું તેને ક્યારેય છોડતો નથી અને તે પણ મને ક્યારેય છોડતો નથી.

અથ વક્ષ્યામિ દેવેશિ ભક્તાનામધિકારિણામ્ વિદુષાં દ્વિજમુખ્યાનાં વર્ણધર્મસમાસતઃ

હવે, દેવેશ્વરી, હું ભક્તો, વિદ્વાનો અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોના વર્ણધર્મ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું.

ત્રિઃ સ્નાનં ચાગ્નિકાર્યં ચ લિંગાર્ચનમનુક્રમમ્ દાનમીશ્રરભાવશ્ચ દયા સર્વત્ર સર્વદા

દિવસમાં ત્રણ વખત સ્નાન, અગ્નિની સેવા, નિયમિત રીતે લિંગની પૂજા, દાન, ઈશ્વર સામે વિનમ્રતા અને સર્વત્ર હંમેશાં દયા રાખવી—

સત્યં સંતોષમાસ્તિક્યમહિંસા સર્વજંતુષુ હ્રીશ્રદ્ધાધ્યયનં યોગસ્સદાધ્યાપનમેવ ચ

સત્ય, સંતોષ, શ્રદ્ધા, સર્વ જીવો પ્રત્યે અહિંસા, લાજ, ભક્તિ, અધ્યયન, યોગ અને હંમેશાં શિક્ષણ આપવું—

વ્યાખ્યાનં બ્રહ્મચર્યં ચ શ્રવણં ચ તપઃ ક્ષમા શૌચં શિખોપવીતં ચ ઉષ્ણીષં ચોત્તરીયકમ્

વ્યાખ્યા કરવી, બ્રહ્મચર્ય, શ્રવણ, તપ, ક્ષમા, શુદ્ધિ, શિખા અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું, ઉષ્નીષ અને ઉપરનું વસ્ત્ર પહેરવું—

નિષિદ્ધાસેવનં ચૈવ ભસ્મરુદ્રાક્ષધારણમ્ પર્વણ્યભ્યર્ચનં દેવિ ચતુર્દશ્યાં વિશેષતઃ

નિષિદ્ધ કર્મો ટાળવા, ભસ્મ અને રુદ્રાક્ષ ધારણ કરવી, તહેવારોમાં પૂજા કરવી, ખાસ કરીને ચતુર્દશી પર, દેવી—

પાનં ચ બ્રહ્મકૂર્ચસ્ય માસિ માસિ યથાવિધિ અભ્યર્ચનં વિશેષેણ તેનૈવ સ્નાપ્ય માં પ્રિયે

દર મહિને નિયમ પ્રમાણે બ્રહ્મકૂર્ચનું પાણી પીવું, વિશેષ પૂજા કરવી અને એ જ પાણીથી મને સ્નાન કરાવવું, પ્રિયે—

સર્વક્રિયાન્ન સન્ત્યાગઃ શ્રદ્ધાન્નસ્ય ચ વર્જનમ્ તથા પર્યુષિતાન્નસ્ય યાવકસ્ય વિશેષતઃ

બધી ક્રિયાઓનો ત્યાગ ન કરવો, શ્રદ્ધાવિહિન અન્ન ન લેવું, અને ખાસ કરીને બાસી અન્ન અને યવક ટાળવા—

મદ્યસ્ય મદ્યગન્ધસ્ય નૈવેદ્યસ્ય ચ વર્જનમ્ સામાન્યં સર્વવર્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

મદિરા, મદિરાની ગંધવાળું ખોરાક અને એનું નૈવેદ્ય ટાળવું—આ બધાં સર્વ વર્ણો માટે સામાન્ય છે, અને બ્રાહ્મણો માટે ખાસ છે.

ક્ષમા શાંતિશ્ચ સન્તોષસ્સત્યમસ્તેયમેવ ચ બ્રહ્મચર્યં મમ જ્ઞાનં વૈરાગ્યં ભસ્મસેવનમ્

ક્ષમા, શાંતિ, સંતોષ, સત્ય, ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય, મારું જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભસ્મનો ઉપયોગ—

સર્વસંગનિવૃત્તિશ્ચ દશૈતાનિ વિશેષતઃ લિંગાનિ યોગિનાં ભૂયો દિવા ભિક્ષાશનં તથા

સર્વ પ્રકારના આસક્તિનો ત્યાગ—આ દસ યોગીઓના વિશેષ લક્ષણો છે, અને દિવસે ભિક્ષા કરીને ખાવું પણ તેમાં આવે છે.