શિવપુરાણમ્

વિદિતે મમ યાથાત્મ્યે કર્મયજ્ઞેન દેહિનઃ ન યજંતિ હિ માં યુક્તાઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ

મારી સાચી સ્વરૂપતા જાણી લીધા પછી, જે શરીરીઓ માટી, પથ્થર અને સોનામાં સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે, એ લોકો કર્મયજ્ઞથી મારી પૂજા કરતા નથી.

નિત્યયુક્તો મુનિઃ શ્રેષ્ઠો મદ્ભક્તશ્ચ સમાહિતઃ જ્ઞાનયોગરતો યોગી મમ સાયુજ્યમાપ્નુયાત્

સદા એકાગ્ર, શ્રેષ્ઠ મુનિ, મારો ભક્ત અને જ્ઞાન-યોગમાં તત્પર યોગી, મારા સાથે એકરૂપતા પ્રાપ્ત કરે છે.

અથાવિરક્તચિત્તા યે વર્ણિનો મદુપાશ્રિતાઃ જ્ઞાનચર્યાક્રિયાસ્વેવ તે ઽધિકુર્યુસ્તદર્હકાઃ

પણ જે દ્વિજજનોએ વિરક્તિ ન હોવા છતાં મારું આશ્રય લીધું છે, એમણે માત્ર જ્ઞાન, આચાર અને કર્મમાં જ યોગ્ય રીતે પ્રવૃત્તિ કરવી.

દ્વિધા મત્પૂજનં જ્ઞેયં બાહ્યમાભ્યંતરં તથા વાઙ્મનઃકાયભેદાચ્ચ ત્રિધા મદ્ભજનં વિદુઃ

મારા પૂજનને બે પ્રકારનું સમજવું, એક બહારનું અને બીજું અંદરના ભાવથી. એ જ રીતે, મારી ભક્તિ ત્રણ રીતે થાય છે—વાણી, મન અને શરીર દ્વારા.

તપઃ કર્મ જપો ધ્યાનં જ્ઞાનં વેત્યનુપૂર્વશઃ પઞ્ચધા કથ્યતે સદ્ભિસ્તદેવ ભજનં પુનઃ

તપ, કર્મ, જપ, ધ્યાન અને જ્ઞાન—આ પાંચને જ્ઞાની લોકો મારી ભક્તિના રૂપે ગણાવે છે.

અન્યાત્મવિદિતં બાહ્યમસ્મદભ્યર્ચનાદિકમ્ તદેવ તુ સ્વસંવેદ્યમાભ્યંતરમુદાહૃતમ્

મારી બહારની પૂજા કે અર્ચન જે બીજાની નજરે દેખાય છે, એ બહારનું કહેવાય છે; પણ જે પોતાને અંદર અનુભવાય છે, એ અંદરનું કહેવાય છે.

મનોમત્પ્રવણં ચિત્તં ન મનોમાત્રમુચ્યતે મન્નામનિરતા વાણી વાઙ્મતા ખલુ નેતરા

મન જ્યારે મારી તરફ વળેલું હોય, ત્યારે એ માત્ર મન નથી કહેવાતું; અને વાણી જ્યારે મારા નામમાં તત્પર હોય, ત્યારે એ સાચી વાણી કહેવાય છે, બીજું નહીં.

લિંગૈર્મચ્છાસનાદિષ્ટૈસ્ત્રિપુંડ્રાદિભિરંકિતઃ મમોપચારનિરતઃ કાયઃ કાયો ન ચેતરઃ

મારા શાસ્ત્ર પ્રમાણે જે લિંગ, ત્રિપુંડ્ર વગેરે ચિહ્નો ધારણ કરે છે અને મારી સેવા માટે તત્પર છે, એ શરીર જ સાચું શરીર કહેવાય છે, બીજું નહીં.

મદર્ચાકર્મ વિજ્ઞેયં બાહ્યે યાગાદિનોચ્યતે મદર્થે દેહસંશોષસ્તપઃ કૃચ્છ્રાદિ નો મતમ્

મારી બહારની પૂજા એટલે યજ્ઞ વગેરે વિધિઓ. પણ મારા માટે શરીરને કષ્ટ આપવું કે કઠિન તપ કરવું, એ મારું ઉપદેશ નથી.

જપઃ પઞ્ચાક્ષરાભ્યાસઃ પ્રણવાભ્યાસ એવ ચ રુદ્રાધ્યાયાદિકાભ્યાસો ન વેદાધ્યયનાદિકમ્

જપ એટલે પાંચ અક્ષરનાં મંત્ર અને પ્રણવનું પુનઃપુનઃ સ્મરણ, રુદ્રસૂક્ત વગેરેનો અભ્યાસ; માત્ર વેદપાઠ કરવો જપ નથી.

ધ્યાનમ્મદ્રૂપચિંતાદ્યં નાત્માદ્યર્થસમાધયઃ મમાગમાર્થવિજ્ઞાનં જ્ઞાનં નાન્યાર્થવેદનમ્

ધ્યાન એટલે મારા સ્વરૂપનું ચિંતન, આત્મા કે અન્ય વિષયમાં તલ્લીન થવું ધ્યાન નથી; જ્ઞાન એટલે મારા શાસ્ત્રનો અર્થ સમજવો, બીજા વિષયનું જ્ઞાન નહીં.

બાહ્યે વાભ્યંતરે વાથ યત્ર સ્યાન્મનસો રતિઃ પ્રાગ્વાસનાવશાદ્દેવિ તત્ત્વનિષ્ઠાં સમાચરેત્

બહાર હોય કે અંદર, જ્યાં મનને આનંદ મળે, હે દેવી, ત્યાં પોતાના પૂર્વ સંસ્કાર પ્રમાણે તત્વમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.

બાહ્યાદાભ્યંતરં શ્રેષ્ઠં ભવેચ્છતગુણાધિકમ્ અસંકરત્વાદ્દોષાણાં દૃષ્ટાનામપ્યસમ્ભવાત્

અંદરની પૂજા બહારની કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેમાં વધુ ગુણ છે અને બહારની પૂજામાં જે દોષો હોય છે, એ અહીં નથી.

શૌચમાભ્યંતરં વિદ્યાન્ન બાહ્યં શૌચમુચ્યતે અંતઃ શૌચવિમુક્તાત્મા શુચિરપ્યશુચિર્યતઃ

શુદ્ધિ અંદરની જ કહેવાય, બહારની શુદ્ધિ સાચી શુદ્ધિ નથી. જેનું અંતઃકરણ નિર્મળ છે, એ બહારથી અશુદ્ધ હોય તો પણ શુદ્ધ જ છે.

બાહ્યમાભ્યંર્તરં ચૈવ ભજનં ભવપૂર્વકમ્ ન ભાવરહિતં દેવિ વિપ્રલંભૈકકારણમ્

બહારની કે અંદરની ભક્તિ ભાવ સાથે જ હોવી જોઈએ, હે દેવી, કારણ કે ભાવ વિના એ માત્ર નિરાશાનો કારણ બને છે.

કૃતકૃત્યસ્ય પૂતસ્ય મમ કિં ક્રિયતે નરૈઃ બહિર્વાભ્યંતરં વાથ મયા ભાવો હિ ગૃહ્યતે

હું તો સર્વે રીતે પૂર્ણ અને પવિત્ર છું, લોકો બહારથી કે અંદરથી શું કરે? હું તો માત્ર ભાવને જ સ્વીકારું છું.

ભાવૈકાત્મા ક્રિયા દેવિ મમ ધર્મસ્સનાતનઃ મનસા કર્મણા વાચા હ્યનપેક્ષ્ય ફલં ક્વચિત્

હે દેવી, ભાવથી કરેલી ક્રિયા—મન, કર્મ કે વાણીથી—મારો શાશ્વત ધર્મ છે, અને તેમાં ક્યારેય ફળની અપેક્ષા ન હોવી જોઈએ.

ફલોદ્દેશેન દેવેશિ લઘુર્મમ સમાશ્રયઃ ફલાર્થી તદભાવે માં પરિત્યક્તું ક્ષમો યતઃ

હે દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ફળ માટે કરેલી ભક્તિ બહુ નબળી છે, કારણ કે જે ફળની ઇચ્છા રાખે છે, તે ફળ ન મળે તો મને છોડી શકે છે.

ફલાર્થિનો ઽપિ યસ્યૈવ મયિ ચિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ભાવાનુરૂપફલદસ્તસ્યાપ્યહમનિન્દિતે

પણ, હે નિર્દોષે, જે ફળ ઇચ્છે છે પણ મન મારામાં સ્થિર છે, તેને હું તેના ભાવ પ્રમાણે ફળ આપું છું.

ફલાનપેક્ષયા યેષાં મનો મત્પ્રવણં ભવેત્ પ્રાર્થયેયુઃ ફલં પશ્ચાદ્ભક્તાસ્તે ઽપિ મમ પ્રિયાઃ

જેના મનમાં ફળની ઇચ્છા વિના મારી ભક્તિ હોય, અને પછી પણ જો ફળ માગે, તો પણ એવા ભક્તો મને પ્રિય છે.

પ્રાક્ સંસ્કારવશાદેવ યે વિચિંત્ય ફલાફલે વિવશા માં પ્રપદ્યંતે મમ પ્રિયતમા મતાઃ

જે પૂર્વ સંસ્કારના પ્રભાવથી ફળ કે નિષ્ફળતાની ચિંતા કરે છે અને મારે શરણ આવે છે, એવા ભક્તો મને સર્વથી વધુ પ્રિય છે.

મલ્લાભાન્ન પરો લાભસ્તેષામસ્તિ યથાતથમ્ મમાપિ લાભસ્તલ્લાભાન્નાપરઃ પરમેશ્વરિ

જેમ તેમને જે મળ્યું છે એથી વધારે કંઈ મળવું શક્ય નથી, એ જ રીતે, પરમેશ્વરી, મને પણ જે મળ્યું છે એથી વધારે કંઈ મળતું નથી.

મદનુગ્રહતસ્તેષાં ભાવો મયિ સમર્પિતઃ ફલં પરમનિર્વાણં પ્રયચ્છતિ બલાદિવ

મારી કૃપાથી, તેઓ જે ભક્તિ મને અર્પણ કરે છે, એ ભક્તિ તેમને પરમ મુક્તિ આપે છે, જેમ બળથી બધું શક્ય બને છે.

મહાત્મનામનન્યાનાં મયિ સંન્યસ્તચેતસામ્ અષ્ટધા લક્ષણં પ્રાહુર્મમ ધર્માધિકારિણામ્

મહાન આત્માઓ, જે સંપૂર્ણપણે મને સમર્પિત છે અને જેમનું મન મારા પર અર્પિત છે, એવા મારા ધર્મના અધિકારીઓના આઠ લક્ષણો કહેવાયા છે.

મદ્ભક્તજનવાત્સલ્યં પૂજાયાં ચાનુમોદનમ્ સ્વયમભ્યર્ચનં ચૈવ મદર્થે ચાંગચેષ્ટિતમ્

મારા ભક્તો પ્રત્યે સ્નેહ, પૂજામાં સહમતિ, પોતે પૂજા કરવી અને મારા માટે અંગોની ક્રિયા—

મત્કથાશ્રવણે ભક્તિઃ સ્વરનેત્રાંગવિક્રિયાઃ મમાનુસ્મરણં નિત્યં યશ્ચ મામુપજીવતિ

મારી કથાઓ સાંભળવામાં ભક્તિ, અવાજ, આંખો અને શરીરમાં પરિવર્તન, મને સતત યાદ કરવું અને મારાથી આધાર રાખીને જીવવું—

એવમષ્ટવિધં ચિહ્નં યસ્મિન્ મ્લેચ્છે ઽપિ વર્તતે સ વિપ્રેન્દ્રો મુનિઃ શ્રીમાન્સ યતિસ્સ ચ પંડિતઃ

આ આઠ લક્ષણો જ્યાં—even જો તે કોઈ વિદેશી હોય—પડ્યા હોય, તો એ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, મુનિ, વૈભવી, યતિ અને પંડિત ગણાય છે.

ન મે પ્રિયશ્ચતુર્વેદી મદ્ભક્તો શ્વપચો ઽપિ યઃ તસ્મૈ દેયં તતો ગ્રાહ્યં સ ચ પૂજ્યો યથા હ્યહમ્

મારો ભક્ત—even જો તે શ્વપચ હોય—મને ચતુર્વેદી કરતાં વધુ પ્રિય છે; તેને દાન આપવું અને લેવું, અને તેની પૂજા પણ મારી જેમ જ કરવી.

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ

જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક મને પાંદડું, ફૂલ, ફળ કે પાણી અર્પે છે, હું તેને ક્યારેય છોડતો નથી અને તે પણ મને ક્યારેય છોડતો નથી.