શિવપુરાણમ્

અશ્વમેધગણાચ્છ્રેષ્ઠં દેવિ ચિત્તપ્રસાધનમ્ મુક્તિદં ચ તથા હ્યેતદ્દુષ્પ્રાપ્યં વિષયૈષિણામ્

હે દેવી, મનને શાંત કરવું હજારો અશ્વમેધ યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; એ મુક્તિ આપે છે અને વિષયોમાં ફસાયેલા લોકો માટે એ મેળવવું બહુ મુશ્કેલ છે.

વિજિતેંદ્રિયવર્ગસ્ય યમેન નિયમેન ચ પૂર્વપાપહરો યોગો વિરક્તસ્યૈવ કથ્યતે

જેણે ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો છે, યમ અને નિયમથી જીવન ચલાવે છે અને જે વિરક્ત છે, એ માટે યોગ કહેવાય છે; એ અગાઉના પાપોનો નાશ કરે છે.

વૈરાગ્યાજ્જાયતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્યોગઃ પ્રવર્તતે

વૈરાગ્યથી જ્ઞાન થાય છે અને જ્ઞાનથી યોગ શરૂ થાય છે.

યોગજ્ઞઃ પતિતો વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ દયા કાર્યાથ સતતમહિંસા જ્ઞાનસંગ્રહઃ

યોગ જાણનાર કે યોગમાંથી પડેલો પણ મુક્તિ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; હંમેશાં દયા રાખવી, અહિંસા પાલવી અને જ્ઞાન એકત્ર કરવું જોઈએ.

સત્યમસ્તેયમાસ્તિક્યં શ્રદ્ધા ચેંદ્રિયનિગ્રહઃ અધ્યાપનં ચાધ્યયનં યજનં યાજનં તથા

સત્ય બોલવું, ચોરી ન કરવી, શ્રદ્ધા રાખવી, ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખવું, અધ્યયન અને અધ્યાપન કરવું, યજ્ઞ કરવો અને કરાવવો—આ બધું પાલવું જોઈએ.

ધ્યાનમીશ્વરભાવશ્ચ સતતં જ્ઞાનશીલતા ય એવં વર્તતે વિપ્રો જ્ઞાનયોગસ્ય સિદ્ધયે

ધ્યાન, ભગવાનમાં ભાવ અને સતત જ્ઞાનપ્રતિ પ્રીતિ—જે બ્રાહ્મણ આ રીતે વર્તે છે, તે જ્ઞાનયોગમાં સિદ્ધિ પામે છે.

અચિરાદેવ વિજ્ઞાનં લબ્ધ્વા યોગં ચ વિંદતિ દગ્ધ્વા દેહમિમં જ્ઞાની ક્ષણાજ્જ્ઞાનાગ્નિના પ્રિયે

પ્રિયે, જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને અને યોગ પ્રાપ્ત કરીને, જ્ઞાની આ શરીરને ક્ષણમાં જ્ઞાનની અગ્નિથી ભસ્મ કરી દે છે.

પ્રસાદાન્મમ યોગજ્ઞઃ કર્મબંધં પ્રહાસ્યતિ પુણ્યઃપુણ્યાત્મકં કર્મમુક્તેસ્તત્પ્રતિબંધકમ્ તસ્માન્નિયોગતો યોગી પુણ્યાપુણ્યં વિવર્જયેત્

મારી કૃપાથી યોગજ્ઞ કર્મના બંધનને ત્યજી દે છે; પુણ્ય અને પાપ બંને મુક્તિના અવરોધક છે, તેથી યોગીએ આદેશથી પુણ્ય અને પાપ બંનેનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

ફલકામનયા કર્મકરણાત્પ્રતિબધ્યતે ન કર્મમાત્રકરણાત્તસ્માત્કર્મફલં ત્યજેત્

ફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરવાથી જ બંધન થાય છે, માત્ર કર્મ કરવાથી નહીં; એટલે કર્મના ફળનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

પ્રથમં કર્મયજ્ઞેન બહિઃ સમ્પૂજ્ય માં પ્રિયે જ્ઞાનયોગરતો ભૂત્વા પશ્ચાદ્યોગં સમભ્યસેત્

પ્રિયે, પહેલા કર્મયજ્ઞથી બહારથી મારી પૂજા કરવી, પછી જ્ઞાન અને યોગમાં તત્પર થઈ, પછી યોગનો અભ્યાસ કરવો.

વિદિતે મમ યાથાત્મ્યે કર્મયજ્ઞેન દેહિનઃ ન યજંતિ હિ માં યુક્તાઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ

મારી સાચી સ્વરૂપતા જાણી લીધા પછી, જે શરીરીઓ માટી, પથ્થર અને સોનામાં સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે, એ લોકો કર્મયજ્ઞથી મારી પૂજા કરતા નથી.

નિત્યયુક્તો મુનિઃ શ્રેષ્ઠો મદ્ભક્તશ્ચ સમાહિતઃ જ્ઞાનયોગરતો યોગી મમ સાયુજ્યમાપ્નુયાત્

સદા એકાગ્ર, શ્રેષ્ઠ મુનિ, મારો ભક્ત અને જ્ઞાન-યોગમાં તત્પર યોગી, મારા સાથે એકરૂપતા પ્રાપ્ત કરે છે.

અથાવિરક્તચિત્તા યે વર્ણિનો મદુપાશ્રિતાઃ જ્ઞાનચર્યાક્રિયાસ્વેવ તે ઽધિકુર્યુસ્તદર્હકાઃ

પણ જે દ્વિજજનોએ વિરક્તિ ન હોવા છતાં મારું આશ્રય લીધું છે, એમણે માત્ર જ્ઞાન, આચાર અને કર્મમાં જ યોગ્ય રીતે પ્રવૃત્તિ કરવી.

દ્વિધા મત્પૂજનં જ્ઞેયં બાહ્યમાભ્યંતરં તથા વાઙ્મનઃકાયભેદાચ્ચ ત્રિધા મદ્ભજનં વિદુઃ

મારા પૂજનને બે પ્રકારનું સમજવું, એક બહારનું અને બીજું અંદરના ભાવથી. એ જ રીતે, મારી ભક્તિ ત્રણ રીતે થાય છે—વાણી, મન અને શરીર દ્વારા.

તપઃ કર્મ જપો ધ્યાનં જ્ઞાનં વેત્યનુપૂર્વશઃ પઞ્ચધા કથ્યતે સદ્ભિસ્તદેવ ભજનં પુનઃ

તપ, કર્મ, જપ, ધ્યાન અને જ્ઞાન—આ પાંચને જ્ઞાની લોકો મારી ભક્તિના રૂપે ગણાવે છે.

અન્યાત્મવિદિતં બાહ્યમસ્મદભ્યર્ચનાદિકમ્ તદેવ તુ સ્વસંવેદ્યમાભ્યંતરમુદાહૃતમ્

મારી બહારની પૂજા કે અર્ચન જે બીજાની નજરે દેખાય છે, એ બહારનું કહેવાય છે; પણ જે પોતાને અંદર અનુભવાય છે, એ અંદરનું કહેવાય છે.

મનોમત્પ્રવણં ચિત્તં ન મનોમાત્રમુચ્યતે મન્નામનિરતા વાણી વાઙ્મતા ખલુ નેતરા

મન જ્યારે મારી તરફ વળેલું હોય, ત્યારે એ માત્ર મન નથી કહેવાતું; અને વાણી જ્યારે મારા નામમાં તત્પર હોય, ત્યારે એ સાચી વાણી કહેવાય છે, બીજું નહીં.

લિંગૈર્મચ્છાસનાદિષ્ટૈસ્ત્રિપુંડ્રાદિભિરંકિતઃ મમોપચારનિરતઃ કાયઃ કાયો ન ચેતરઃ

મારા શાસ્ત્ર પ્રમાણે જે લિંગ, ત્રિપુંડ્ર વગેરે ચિહ્નો ધારણ કરે છે અને મારી સેવા માટે તત્પર છે, એ શરીર જ સાચું શરીર કહેવાય છે, બીજું નહીં.

મદર્ચાકર્મ વિજ્ઞેયં બાહ્યે યાગાદિનોચ્યતે મદર્થે દેહસંશોષસ્તપઃ કૃચ્છ્રાદિ નો મતમ્

મારી બહારની પૂજા એટલે યજ્ઞ વગેરે વિધિઓ. પણ મારા માટે શરીરને કષ્ટ આપવું કે કઠિન તપ કરવું, એ મારું ઉપદેશ નથી.

જપઃ પઞ્ચાક્ષરાભ્યાસઃ પ્રણવાભ્યાસ એવ ચ રુદ્રાધ્યાયાદિકાભ્યાસો ન વેદાધ્યયનાદિકમ્

જપ એટલે પાંચ અક્ષરનાં મંત્ર અને પ્રણવનું પુનઃપુનઃ સ્મરણ, રુદ્રસૂક્ત વગેરેનો અભ્યાસ; માત્ર વેદપાઠ કરવો જપ નથી.

ધ્યાનમ્મદ્રૂપચિંતાદ્યં નાત્માદ્યર્થસમાધયઃ મમાગમાર્થવિજ્ઞાનં જ્ઞાનં નાન્યાર્થવેદનમ્

ધ્યાન એટલે મારા સ્વરૂપનું ચિંતન, આત્મા કે અન્ય વિષયમાં તલ્લીન થવું ધ્યાન નથી; જ્ઞાન એટલે મારા શાસ્ત્રનો અર્થ સમજવો, બીજા વિષયનું જ્ઞાન નહીં.

બાહ્યે વાભ્યંતરે વાથ યત્ર સ્યાન્મનસો રતિઃ પ્રાગ્વાસનાવશાદ્દેવિ તત્ત્વનિષ્ઠાં સમાચરેત્

બહાર હોય કે અંદર, જ્યાં મનને આનંદ મળે, હે દેવી, ત્યાં પોતાના પૂર્વ સંસ્કાર પ્રમાણે તત્વમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.

બાહ્યાદાભ્યંતરં શ્રેષ્ઠં ભવેચ્છતગુણાધિકમ્ અસંકરત્વાદ્દોષાણાં દૃષ્ટાનામપ્યસમ્ભવાત્

અંદરની પૂજા બહારની કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેમાં વધુ ગુણ છે અને બહારની પૂજામાં જે દોષો હોય છે, એ અહીં નથી.

શૌચમાભ્યંતરં વિદ્યાન્ન બાહ્યં શૌચમુચ્યતે અંતઃ શૌચવિમુક્તાત્મા શુચિરપ્યશુચિર્યતઃ

શુદ્ધિ અંદરની જ કહેવાય, બહારની શુદ્ધિ સાચી શુદ્ધિ નથી. જેનું અંતઃકરણ નિર્મળ છે, એ બહારથી અશુદ્ધ હોય તો પણ શુદ્ધ જ છે.

બાહ્યમાભ્યંર્તરં ચૈવ ભજનં ભવપૂર્વકમ્ ન ભાવરહિતં દેવિ વિપ્રલંભૈકકારણમ્

બહારની કે અંદરની ભક્તિ ભાવ સાથે જ હોવી જોઈએ, હે દેવી, કારણ કે ભાવ વિના એ માત્ર નિરાશાનો કારણ બને છે.

કૃતકૃત્યસ્ય પૂતસ્ય મમ કિં ક્રિયતે નરૈઃ બહિર્વાભ્યંતરં વાથ મયા ભાવો હિ ગૃહ્યતે

હું તો સર્વે રીતે પૂર્ણ અને પવિત્ર છું, લોકો બહારથી કે અંદરથી શું કરે? હું તો માત્ર ભાવને જ સ્વીકારું છું.

ભાવૈકાત્મા ક્રિયા દેવિ મમ ધર્મસ્સનાતનઃ મનસા કર્મણા વાચા હ્યનપેક્ષ્ય ફલં ક્વચિત્

હે દેવી, ભાવથી કરેલી ક્રિયા—મન, કર્મ કે વાણીથી—મારો શાશ્વત ધર્મ છે, અને તેમાં ક્યારેય ફળની અપેક્ષા ન હોવી જોઈએ.

ફલોદ્દેશેન દેવેશિ લઘુર્મમ સમાશ્રયઃ ફલાર્થી તદભાવે માં પરિત્યક્તું ક્ષમો યતઃ

હે દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ફળ માટે કરેલી ભક્તિ બહુ નબળી છે, કારણ કે જે ફળની ઇચ્છા રાખે છે, તે ફળ ન મળે તો મને છોડી શકે છે.

ફલાર્થિનો ઽપિ યસ્યૈવ મયિ ચિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ભાવાનુરૂપફલદસ્તસ્યાપ્યહમનિન્દિતે

પણ, હે નિર્દોષે, જે ફળ ઇચ્છે છે પણ મન મારામાં સ્થિર છે, તેને હું તેના ભાવ પ્રમાણે ફળ આપું છું.