શિવપુરાણમ્

મલમાયાદિપાશેભ્યો વિમુક્તા મત્પ્રસાદતઃ પરં મદીયમાસાદ્ય પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ પરમં મમ સાધર્મ્યં પ્રાપ્ય નિર્વૃતિમાયયુઃ

મારા કૃપાથી જે લોકો મલ અને માયાના બંધનોથી મુક્ત થાય છે, તેઓ મારા પરમ અવસ્થાને પામે છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અઘરું છે; એ લોકો મારા સમાનતા પ્રાપ્ત કરીને પરમ આનંદ પામે છે.

તસ્માલ્લબ્ધ્વાપ્યલબ્ધ્વા વા વર્ણધર્મં મયેરિતમ્ આશ્રિત્ય મમ ભક્તશ્ચેત્સ્વાત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્

માટે, કોઈએ મારા કહેલા વર્ણધર્મને મેળવ્યો હોય કે ન મેળવ્યો હોય, જો એ મારો ભક્ત છે અને મારા આશ્રયે છે, તો એણે પોતે પોતાને ઉછેરવો જોઈએ.

અલબ્ધલાભ એવૈષ કોટિકોટિગુણાધિકઃ તસ્માન્મે મુખતો લબ્ધં વર્ણધર્મં સમાચરેત્

માત્ર મેળવવાનો પ્રયાસ પણ કરોડો ગણી વધારે છે; એટલે મારા મુખેથી મળેલા વર્ણધર્મને જરૂરથી આચરવો જોઈએ.

મમાવતારા હિ શુભે યોગાચાર્યચ્છલેન તુ સર્વાંતરેષુ સન્ત્યાર્યે સંતતિશ્ચ સહસ્રશઃ

હે શુભે, મારા અવતાર યોગાચાર્યના રૂપે આવે છે, અને દરેક યુગમાં હજારો પવિત્ર વંશો ઉત્પન્ન થાય છે.

અયુક્તાનામબુદ્ધીનામભક્તાનાં સુરેશ્વરિ દુર્લભં સંતતિજ્ઞાનં તતો યત્નાત્સમાશ્રયેત્

હે દેવીઓના સ્વામીની, જે લોકો અયોગ્ય, અજ્ઞાની અને અભક્ત છે, તેમને વંશનું જ્ઞાન દુર્લભ છે; એટલે પ્રયત્નપૂર્વક એ જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ.

સા હાનિસ્તન્મહચ્છિદ્રં સ મોહસ્સાંધમૂકતા યદન્યત્ર શ્રમં કુર્યાન્મોક્ષમાર્ગબહિષ્કૃતઃ

મુક્તિના માર્ગથી વિમુખ થઈ, જો કોઈ બીજાં કામોમાં જ મહેનત કરે, તો એ ખરેખર મોટું નુકસાન છે, મોટું ખોટ છે, એ તો ભ્રમ, અંધકાર અને મૌનતાની સમાન છે.

જ્ઞાનં ક્રિયા ચ ચર્યા ચ યોગશ્ચેતિ સુરેશ્વરિ ચતુષ્પાદઃ સમાખ્યાતો મમ ધર્મસ્સનાતનઃ

દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠે, જ્ઞાન, કર્મ, આચાર અને યોગ—આ ચાર મારા શાશ્વત ધર્મ તરીકે જણાવવામાં આવ્યા છે.

પશુપાશપતિજ્ઞાનં જ્ઞાનમિત્યભિધીયતે ષડધ્વશુદ્ધિર્વિધિના ગુર્વધીના ક્રિયોચ્યતે

આત્મા, બંધન અને ભગવાનનું જ્ઞાન જ 'જ્ઞાન' કહેવાય છે; ગુરુના ઉપદેશ પ્રમાણે અને નિયમથી જે છ માર્ગોની શુદ્ધિ થાય, એ 'કર્મ' કહેવાય છે.

વર્ણાશ્રમપ્રયુક્તસ્ય મયૈવ વિહિતસ્ય ચ મમાર્ચનાદિધર્મસ્ય ચર્યા ચર્યેતિ કથ્યતે

જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમમાં સ્થિત છે અને મારા પૂજન વગેરે ધર્મોનું પાલન કરે છે, એમના માટે મેં જે કરવાનું કહ્યું છે, એનું પાલન 'આચાર' કહેવાય છે.

મદુક્તેનૈવ માર્ગેણ મય્યવસ્થિતચેતસઃ વૃત્ત્યંતરનિરોધો યો યોગ ઇત્યભિધીયતે

મારા જણાવેલા માર્ગે, મનને મારી અંદર સ્થિર રાખીને, મનની અંદરની ચંચળતા રોકવી—એ જ 'યોગ' કહેવાય છે.

અશ્વમેધગણાચ્છ્રેષ્ઠં દેવિ ચિત્તપ્રસાધનમ્ મુક્તિદં ચ તથા હ્યેતદ્દુષ્પ્રાપ્યં વિષયૈષિણામ્

હે દેવી, મનને શાંત કરવું હજારો અશ્વમેધ યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; એ મુક્તિ આપે છે અને વિષયોમાં ફસાયેલા લોકો માટે એ મેળવવું બહુ મુશ્કેલ છે.

વિજિતેંદ્રિયવર્ગસ્ય યમેન નિયમેન ચ પૂર્વપાપહરો યોગો વિરક્તસ્યૈવ કથ્યતે

જેણે ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો છે, યમ અને નિયમથી જીવન ચલાવે છે અને જે વિરક્ત છે, એ માટે યોગ કહેવાય છે; એ અગાઉના પાપોનો નાશ કરે છે.

વૈરાગ્યાજ્જાયતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્યોગઃ પ્રવર્તતે

વૈરાગ્યથી જ્ઞાન થાય છે અને જ્ઞાનથી યોગ શરૂ થાય છે.

યોગજ્ઞઃ પતિતો વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ દયા કાર્યાથ સતતમહિંસા જ્ઞાનસંગ્રહઃ

યોગ જાણનાર કે યોગમાંથી પડેલો પણ મુક્તિ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; હંમેશાં દયા રાખવી, અહિંસા પાલવી અને જ્ઞાન એકત્ર કરવું જોઈએ.

સત્યમસ્તેયમાસ્તિક્યં શ્રદ્ધા ચેંદ્રિયનિગ્રહઃ અધ્યાપનં ચાધ્યયનં યજનં યાજનં તથા

સત્ય બોલવું, ચોરી ન કરવી, શ્રદ્ધા રાખવી, ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખવું, અધ્યયન અને અધ્યાપન કરવું, યજ્ઞ કરવો અને કરાવવો—આ બધું પાલવું જોઈએ.

ધ્યાનમીશ્વરભાવશ્ચ સતતં જ્ઞાનશીલતા ય એવં વર્તતે વિપ્રો જ્ઞાનયોગસ્ય સિદ્ધયે

ધ્યાન, ભગવાનમાં ભાવ અને સતત જ્ઞાનપ્રતિ પ્રીતિ—જે બ્રાહ્મણ આ રીતે વર્તે છે, તે જ્ઞાનયોગમાં સિદ્ધિ પામે છે.

અચિરાદેવ વિજ્ઞાનં લબ્ધ્વા યોગં ચ વિંદતિ દગ્ધ્વા દેહમિમં જ્ઞાની ક્ષણાજ્જ્ઞાનાગ્નિના પ્રિયે

પ્રિયે, જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને અને યોગ પ્રાપ્ત કરીને, જ્ઞાની આ શરીરને ક્ષણમાં જ્ઞાનની અગ્નિથી ભસ્મ કરી દે છે.

પ્રસાદાન્મમ યોગજ્ઞઃ કર્મબંધં પ્રહાસ્યતિ પુણ્યઃપુણ્યાત્મકં કર્મમુક્તેસ્તત્પ્રતિબંધકમ્ તસ્માન્નિયોગતો યોગી પુણ્યાપુણ્યં વિવર્જયેત્

મારી કૃપાથી યોગજ્ઞ કર્મના બંધનને ત્યજી દે છે; પુણ્ય અને પાપ બંને મુક્તિના અવરોધક છે, તેથી યોગીએ આદેશથી પુણ્ય અને પાપ બંનેનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

ફલકામનયા કર્મકરણાત્પ્રતિબધ્યતે ન કર્મમાત્રકરણાત્તસ્માત્કર્મફલં ત્યજેત્

ફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરવાથી જ બંધન થાય છે, માત્ર કર્મ કરવાથી નહીં; એટલે કર્મના ફળનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

પ્રથમં કર્મયજ્ઞેન બહિઃ સમ્પૂજ્ય માં પ્રિયે જ્ઞાનયોગરતો ભૂત્વા પશ્ચાદ્યોગં સમભ્યસેત્

પ્રિયે, પહેલા કર્મયજ્ઞથી બહારથી મારી પૂજા કરવી, પછી જ્ઞાન અને યોગમાં તત્પર થઈ, પછી યોગનો અભ્યાસ કરવો.

વિદિતે મમ યાથાત્મ્યે કર્મયજ્ઞેન દેહિનઃ ન યજંતિ હિ માં યુક્તાઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ

મારી સાચી સ્વરૂપતા જાણી લીધા પછી, જે શરીરીઓ માટી, પથ્થર અને સોનામાં સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે, એ લોકો કર્મયજ્ઞથી મારી પૂજા કરતા નથી.

નિત્યયુક્તો મુનિઃ શ્રેષ્ઠો મદ્ભક્તશ્ચ સમાહિતઃ જ્ઞાનયોગરતો યોગી મમ સાયુજ્યમાપ્નુયાત્

સદા એકાગ્ર, શ્રેષ્ઠ મુનિ, મારો ભક્ત અને જ્ઞાન-યોગમાં તત્પર યોગી, મારા સાથે એકરૂપતા પ્રાપ્ત કરે છે.

અથાવિરક્તચિત્તા યે વર્ણિનો મદુપાશ્રિતાઃ જ્ઞાનચર્યાક્રિયાસ્વેવ તે ઽધિકુર્યુસ્તદર્હકાઃ

પણ જે દ્વિજજનોએ વિરક્તિ ન હોવા છતાં મારું આશ્રય લીધું છે, એમણે માત્ર જ્ઞાન, આચાર અને કર્મમાં જ યોગ્ય રીતે પ્રવૃત્તિ કરવી.

દ્વિધા મત્પૂજનં જ્ઞેયં બાહ્યમાભ્યંતરં તથા વાઙ્મનઃકાયભેદાચ્ચ ત્રિધા મદ્ભજનં વિદુઃ

મારા પૂજનને બે પ્રકારનું સમજવું, એક બહારનું અને બીજું અંદરના ભાવથી. એ જ રીતે, મારી ભક્તિ ત્રણ રીતે થાય છે—વાણી, મન અને શરીર દ્વારા.

તપઃ કર્મ જપો ધ્યાનં જ્ઞાનં વેત્યનુપૂર્વશઃ પઞ્ચધા કથ્યતે સદ્ભિસ્તદેવ ભજનં પુનઃ

તપ, કર્મ, જપ, ધ્યાન અને જ્ઞાન—આ પાંચને જ્ઞાની લોકો મારી ભક્તિના રૂપે ગણાવે છે.

અન્યાત્મવિદિતં બાહ્યમસ્મદભ્યર્ચનાદિકમ્ તદેવ તુ સ્વસંવેદ્યમાભ્યંતરમુદાહૃતમ્

મારી બહારની પૂજા કે અર્ચન જે બીજાની નજરે દેખાય છે, એ બહારનું કહેવાય છે; પણ જે પોતાને અંદર અનુભવાય છે, એ અંદરનું કહેવાય છે.

મનોમત્પ્રવણં ચિત્તં ન મનોમાત્રમુચ્યતે મન્નામનિરતા વાણી વાઙ્મતા ખલુ નેતરા

મન જ્યારે મારી તરફ વળેલું હોય, ત્યારે એ માત્ર મન નથી કહેવાતું; અને વાણી જ્યારે મારા નામમાં તત્પર હોય, ત્યારે એ સાચી વાણી કહેવાય છે, બીજું નહીં.

લિંગૈર્મચ્છાસનાદિષ્ટૈસ્ત્રિપુંડ્રાદિભિરંકિતઃ મમોપચારનિરતઃ કાયઃ કાયો ન ચેતરઃ

મારા શાસ્ત્ર પ્રમાણે જે લિંગ, ત્રિપુંડ્ર વગેરે ચિહ્નો ધારણ કરે છે અને મારી સેવા માટે તત્પર છે, એ શરીર જ સાચું શરીર કહેવાય છે, બીજું નહીં.

મદર્ચાકર્મ વિજ્ઞેયં બાહ્યે યાગાદિનોચ્યતે મદર્થે દેહસંશોષસ્તપઃ કૃચ્છ્રાદિ નો મતમ્

મારી બહારની પૂજા એટલે યજ્ઞ વગેરે વિધિઓ. પણ મારા માટે શરીરને કષ્ટ આપવું કે કઠિન તપ કરવું, એ મારું ઉપદેશ નથી.