શિવપુરાણમ્

કેન વશ્યો મહાદેવો મર્ત્યાનાં મંદચેતસામ્ આત્મતત્ત્વાદ્યશક્તાનામાત્મનામકૃતાત્મનામ્

મહાદેવ કેવી રીતે એવા મનુષ્યોના વશમાં થાય છે, જેમને સમજ ઓછી છે, આત્માનો સાચો જ્ઞાન નથી અને આત્મતત્વને ઓળખ્યું નથી?

ન કર્મણા ન તપસા ન જપૈર્નાસનાદિભિઃ ન જ્ઞાનેન ન ચાન્યેન વશ્યો ઽહં શ્રદ્ધયા વિના

કોઈ કર્મથી, તપથી, જપથી, આસનાદિ સાધનોથી કે જ્ઞાનથી કે બીજાં કોઈ ઉપાયથી પણ, શ્રદ્ધા વિના હું ક્યારેય વશ થતો નથી.

શ્રદ્ધા મય્યસ્તિ ચેત્પુંસાં યેન કેનાપિ હેતુના વશ્યઃ સ્પૃશ્યશ્ચ દૃશ્યશ્ચ પૂજ્યસ્સંભાષ્ય એવ ચ

જે મનુષ્યમાં મારા પર શ્રદ્ધા હોય, કોઈ પણ કારણથી, ત્યારે હું તેને સરળતાથી મળું છું, તેને સ્પર્શી શકાય, જોઈ શકાય, પૂજાઈ શકાય અને વાત કરી શકાય.

સાધ્યા તસ્માન્મયિ શદ્ધા માં વશીકર્તુમિચ્છતા શ્રદ્ધા હેતુસ્સ્વધર્મસ્ય રક્ષણં વર્ણિનામિહ

માટે જે મને વશ કરવું ઇચ્છે છે, એણે મારા પર શ્રદ્ધા પેદા કરવી જોઈએ; શ્રદ્ધા એ પોતપોતાના ધર્મને જાળવવાનો આધાર છે.

સ્વવર્ણાશ્રમધર્મેણ વર્તતે યસ્તુ માનવઃ તસ્યૈવ ભવતિ શ્રદ્ધા મયિ નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

જે મનુષ્ય પોતાનાં વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મ પ્રમાણે વર્તે છે, માત્ર એમાં જ મારા પર શ્રદ્ધા થાય છે, બીજામાં નહીં.

આમ્નાયસિદ્ધમખિલં ધર્મમાશ્રમિણામિહ બ્રહ્મણા કથિતં પૂર્વં મમૈવાજ્ઞાપુરસ્સરમ્

આ જીવનમાં આશ્રમધારીઓ માટે જે ધર્મ પરંપરાથી સ્થાપિત થયેલા છે, તે પહેલાં બ્રહ્માએ મારા આજ્ઞાથી જ શીખવ્યા હતા.

સ તુ પૈતામહો ધર્મો બહુવિત્તક્રિયાન્વિતઃ નાત્યન્ત ફલભૂયિષ્ઠઃ ક્લેશાયા સસમન્વિતઃ તેન ધર્મેણ મહતાં શ્રદ્ધાં પ્રાપ્ય સુદુર્લ્લભામ્

એ પૌરાણિક ધર્મમાં અનેક દાન અને વિધિઓ જોડાયેલી છે, પણ એમાં બહુ મોટું ફળ નથી, કઠિનાઈ તો છે; પણ એ મહાન ધર્મથી દુર્લભ એવી શ્રદ્ધા મળે છે.

વર્ણિનો યે પ્રપદ્યંતે મામનન્યસમાશ્રયાઃ તેષાં સુખેન માર્ગેણ ધર્મકામાર્થમુક્તયઃ

જે વર્ણવાળા લોકો માત્ર મારા આશ્રયે આવે છે, તેમને ધર્મ, કામ, અર્થ અને મોક્ષના માર્ગ સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

વર્ણાશ્રમસમાચારો મયા ભૂયઃ પ્રકલ્પિતઃ તસ્મિન્ભક્તિમતામેવ મદીયાનાં તુ વર્ણિનામ્

વર્ણ અને આશ્રમના આચારને મેં ફરીથી સ્થાપિત કર્યો છે, પણ એ માત્ર મારા ભક્ત વર્ણવાળાઓ માટે જ છે.

અધિકારો ન ચાન્યેષામિત્યાજ્ઞા નૈષ્ઠિકી મમ તદાજ્ઞપ્તેન માર્ગેણ વર્ણિનો મદુપાશ્રયાઃ

બીજાને એમાં અધિકાર નથી—આ મારી પક્કડ આજ્ઞા છે; જે વર્ણવાળા મારા આશ્રયે છે, તેમણે એ જ માર્ગ પાળવો જોઈએ.

મલમાયાદિપાશેભ્યો વિમુક્તા મત્પ્રસાદતઃ પરં મદીયમાસાદ્ય પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ પરમં મમ સાધર્મ્યં પ્રાપ્ય નિર્વૃતિમાયયુઃ

મારા કૃપાથી જે લોકો મલ અને માયાના બંધનોથી મુક્ત થાય છે, તેઓ મારા પરમ અવસ્થાને પામે છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અઘરું છે; એ લોકો મારા સમાનતા પ્રાપ્ત કરીને પરમ આનંદ પામે છે.

તસ્માલ્લબ્ધ્વાપ્યલબ્ધ્વા વા વર્ણધર્મં મયેરિતમ્ આશ્રિત્ય મમ ભક્તશ્ચેત્સ્વાત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્

માટે, કોઈએ મારા કહેલા વર્ણધર્મને મેળવ્યો હોય કે ન મેળવ્યો હોય, જો એ મારો ભક્ત છે અને મારા આશ્રયે છે, તો એણે પોતે પોતાને ઉછેરવો જોઈએ.

અલબ્ધલાભ એવૈષ કોટિકોટિગુણાધિકઃ તસ્માન્મે મુખતો લબ્ધં વર્ણધર્મં સમાચરેત્

માત્ર મેળવવાનો પ્રયાસ પણ કરોડો ગણી વધારે છે; એટલે મારા મુખેથી મળેલા વર્ણધર્મને જરૂરથી આચરવો જોઈએ.

મમાવતારા હિ શુભે યોગાચાર્યચ્છલેન તુ સર્વાંતરેષુ સન્ત્યાર્યે સંતતિશ્ચ સહસ્રશઃ

હે શુભે, મારા અવતાર યોગાચાર્યના રૂપે આવે છે, અને દરેક યુગમાં હજારો પવિત્ર વંશો ઉત્પન્ન થાય છે.

અયુક્તાનામબુદ્ધીનામભક્તાનાં સુરેશ્વરિ દુર્લભં સંતતિજ્ઞાનં તતો યત્નાત્સમાશ્રયેત્

હે દેવીઓના સ્વામીની, જે લોકો અયોગ્ય, અજ્ઞાની અને અભક્ત છે, તેમને વંશનું જ્ઞાન દુર્લભ છે; એટલે પ્રયત્નપૂર્વક એ જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ.

સા હાનિસ્તન્મહચ્છિદ્રં સ મોહસ્સાંધમૂકતા યદન્યત્ર શ્રમં કુર્યાન્મોક્ષમાર્ગબહિષ્કૃતઃ

મુક્તિના માર્ગથી વિમુખ થઈ, જો કોઈ બીજાં કામોમાં જ મહેનત કરે, તો એ ખરેખર મોટું નુકસાન છે, મોટું ખોટ છે, એ તો ભ્રમ, અંધકાર અને મૌનતાની સમાન છે.

જ્ઞાનં ક્રિયા ચ ચર્યા ચ યોગશ્ચેતિ સુરેશ્વરિ ચતુષ્પાદઃ સમાખ્યાતો મમ ધર્મસ્સનાતનઃ

દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠે, જ્ઞાન, કર્મ, આચાર અને યોગ—આ ચાર મારા શાશ્વત ધર્મ તરીકે જણાવવામાં આવ્યા છે.

પશુપાશપતિજ્ઞાનં જ્ઞાનમિત્યભિધીયતે ષડધ્વશુદ્ધિર્વિધિના ગુર્વધીના ક્રિયોચ્યતે

આત્મા, બંધન અને ભગવાનનું જ્ઞાન જ 'જ્ઞાન' કહેવાય છે; ગુરુના ઉપદેશ પ્રમાણે અને નિયમથી જે છ માર્ગોની શુદ્ધિ થાય, એ 'કર્મ' કહેવાય છે.

વર્ણાશ્રમપ્રયુક્તસ્ય મયૈવ વિહિતસ્ય ચ મમાર્ચનાદિધર્મસ્ય ચર્યા ચર્યેતિ કથ્યતે

જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમમાં સ્થિત છે અને મારા પૂજન વગેરે ધર્મોનું પાલન કરે છે, એમના માટે મેં જે કરવાનું કહ્યું છે, એનું પાલન 'આચાર' કહેવાય છે.

મદુક્તેનૈવ માર્ગેણ મય્યવસ્થિતચેતસઃ વૃત્ત્યંતરનિરોધો યો યોગ ઇત્યભિધીયતે

મારા જણાવેલા માર્ગે, મનને મારી અંદર સ્થિર રાખીને, મનની અંદરની ચંચળતા રોકવી—એ જ 'યોગ' કહેવાય છે.

અશ્વમેધગણાચ્છ્રેષ્ઠં દેવિ ચિત્તપ્રસાધનમ્ મુક્તિદં ચ તથા હ્યેતદ્દુષ્પ્રાપ્યં વિષયૈષિણામ્

હે દેવી, મનને શાંત કરવું હજારો અશ્વમેધ યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; એ મુક્તિ આપે છે અને વિષયોમાં ફસાયેલા લોકો માટે એ મેળવવું બહુ મુશ્કેલ છે.

વિજિતેંદ્રિયવર્ગસ્ય યમેન નિયમેન ચ પૂર્વપાપહરો યોગો વિરક્તસ્યૈવ કથ્યતે

જેણે ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો છે, યમ અને નિયમથી જીવન ચલાવે છે અને જે વિરક્ત છે, એ માટે યોગ કહેવાય છે; એ અગાઉના પાપોનો નાશ કરે છે.

વૈરાગ્યાજ્જાયતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્યોગઃ પ્રવર્તતે

વૈરાગ્યથી જ્ઞાન થાય છે અને જ્ઞાનથી યોગ શરૂ થાય છે.

યોગજ્ઞઃ પતિતો વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ દયા કાર્યાથ સતતમહિંસા જ્ઞાનસંગ્રહઃ

યોગ જાણનાર કે યોગમાંથી પડેલો પણ મુક્તિ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; હંમેશાં દયા રાખવી, અહિંસા પાલવી અને જ્ઞાન એકત્ર કરવું જોઈએ.

સત્યમસ્તેયમાસ્તિક્યં શ્રદ્ધા ચેંદ્રિયનિગ્રહઃ અધ્યાપનં ચાધ્યયનં યજનં યાજનં તથા

સત્ય બોલવું, ચોરી ન કરવી, શ્રદ્ધા રાખવી, ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખવું, અધ્યયન અને અધ્યાપન કરવું, યજ્ઞ કરવો અને કરાવવો—આ બધું પાલવું જોઈએ.

ધ્યાનમીશ્વરભાવશ્ચ સતતં જ્ઞાનશીલતા ય એવં વર્તતે વિપ્રો જ્ઞાનયોગસ્ય સિદ્ધયે

ધ્યાન, ભગવાનમાં ભાવ અને સતત જ્ઞાનપ્રતિ પ્રીતિ—જે બ્રાહ્મણ આ રીતે વર્તે છે, તે જ્ઞાનયોગમાં સિદ્ધિ પામે છે.

અચિરાદેવ વિજ્ઞાનં લબ્ધ્વા યોગં ચ વિંદતિ દગ્ધ્વા દેહમિમં જ્ઞાની ક્ષણાજ્જ્ઞાનાગ્નિના પ્રિયે

પ્રિયે, જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને અને યોગ પ્રાપ્ત કરીને, જ્ઞાની આ શરીરને ક્ષણમાં જ્ઞાનની અગ્નિથી ભસ્મ કરી દે છે.

પ્રસાદાન્મમ યોગજ્ઞઃ કર્મબંધં પ્રહાસ્યતિ પુણ્યઃપુણ્યાત્મકં કર્મમુક્તેસ્તત્પ્રતિબંધકમ્ તસ્માન્નિયોગતો યોગી પુણ્યાપુણ્યં વિવર્જયેત્

મારી કૃપાથી યોગજ્ઞ કર્મના બંધનને ત્યજી દે છે; પુણ્ય અને પાપ બંને મુક્તિના અવરોધક છે, તેથી યોગીએ આદેશથી પુણ્ય અને પાપ બંનેનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

ફલકામનયા કર્મકરણાત્પ્રતિબધ્યતે ન કર્મમાત્રકરણાત્તસ્માત્કર્મફલં ત્યજેત્

ફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરવાથી જ બંધન થાય છે, માત્ર કર્મ કરવાથી નહીં; એટલે કર્મના ફળનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.