શિવપુરાણમ્

તસ્માત્તવ મુખોદ્ગીર્ણં સાક્ષાદિવ પિનાકિનઃ શિવજ્ઞાનામૃતં પીત્વા ન મે તૃપ્તમભૂન્મનઃ

એટલે તમારી વાણીમાંથી નીકળેલા શિવજ્ઞાનના અમૃતને પીધા પછી પણ, હે ધનુષધારી, મારું મન તૃપ્ત થયું નથી.

સાક્ષાત્સર્વજગત્કર્તુર્ભર્તુરંકં સમાશ્રિતા ભગવન્કિન્નુ પપ્રચ્છ ભર્તારં પરમેશ્વરી

સર્વ જગતના સર્જનહાર અને પોષક ભગવાનના કોળમાં સીધા આરામ કરીને, હે ભગવાન, પરમેશ્વરીએ પોતાના પતિને શું પૂછ્યું હતું?

સ્થાને પૃષ્ટં ત્વયા કૃષ્ણ તદ્વક્ષ્યામિ યથાતથમ્ ભવભક્તસ્ય યુક્તસ્ય તવ કલ્યાણચેતસઃ

કૃષ્ણ, તું યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે; હું તને સાચું કહિશ, કારણ કે તું શિવભક્ત, સંયમી અને શુભ ચિત્તવાળો છે.

મહીધરવરે દિવ્યે મંદરે ચારુકંદરે દેવ્યા સહ મહાદેવો દિવ્યો ધ્યાનગતો ઽભવત્

દિવ્ય અને સુંદર મંદર પર્વતની ગુફામાં, મહાદેવીએ દેવી સાથે મળીને દિવ્ય ધ્યાનમાં પ્રવેશ કર્યો.

તદા દેવ્યાઃ પ્રિયસખી સુસ્મિતાસ્યા શુભાવતી ફુલ્લાન્યતિમનોજ્ઞાનિ પુષ્પાણિ સમુદાહરત્

ત્યારે દેવીની પ્રિય સખીએ, હસતાં મુખે અને શુભ રૂપે, ખૂબ સુંદર અને સંપૂર્ણ ખીલેલા ફૂલો લાવ્યા.

તતઃ સ્વમંકમારોપ્ય દેવીં દેવવરોરહઃ અલંકૃત્ય ચ તૈઃ પુષ્પૈરાસ્તે હૃષ્ટતરઃ સ્વયમ્

પછી દેવોના દેવે, દેવીને પોતાના કોળમાં બેસાડી, તે ફૂલો વડે શણગાર્યા અને ખૂબ આનંદિત થઈ બેઠા.

અથાંતઃપુરચારિણ્યો દેવ્યો દિવ્યવિભૂષણાઃ અંતરંગા ગણેન્દ્રાશ્ચ સર્વલોકમહેશ્વરીમ્

પછી અંતઃપુરમાં રહેનારી દેવીઓ, દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ, અને ગણોના મુખ્ય, સર્વલોકની મહાદેવી પાસે આવ્યા.

ભર્તારં પરિપૂર્ણં ચ સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ચામરાસક્તહસ્તાશ્ચ દેવીં દેવં સિષેવિરે

ચામર હાથમાં લઈને દેવીઓએ સર્વલોકના મહેશ્વર અને તેમની પરિપૂર્ણ પત્નીનું ભક્તિપૂર્વક સેવન કર્યું.

તતઃ પ્રિયાઃ કથા વૃત્તા વિનોદાય મહેશયોઃ ત્રાણાય ચ નૃણાં લોકે યે શિવં શરણં ગતાઃ

પછી મહાદેવ અને પાર્વતીજીને આનંદ આપવા માટે મનોહર વાર્તાઓ અને ઘટનાઓ કહેવામાં આવી, અને જે લોકોએ શિવમાં આશરો લીધો છે, તેમના રક્ષણ માટે પણ એ વાર્તાઓ કહી.

તદાવસરમાલોક્ય સર્વલોકમહેશ્વરી ભર્તારં પરિપપ્રચ્છ સર્વલોકમહેશ્વરમ્

એ સમયે સર્વલોકની મહેશ્વરીએ યોગ્ય અવસર જોઈને પોતાના પતિ સર્વલોકના મહેશ્વરને પ્રશ્ન કર્યો.

કેન વશ્યો મહાદેવો મર્ત્યાનાં મંદચેતસામ્ આત્મતત્ત્વાદ્યશક્તાનામાત્મનામકૃતાત્મનામ્

મહાદેવ કેવી રીતે એવા મનુષ્યોના વશમાં થાય છે, જેમને સમજ ઓછી છે, આત્માનો સાચો જ્ઞાન નથી અને આત્મતત્વને ઓળખ્યું નથી?

ન કર્મણા ન તપસા ન જપૈર્નાસનાદિભિઃ ન જ્ઞાનેન ન ચાન્યેન વશ્યો ઽહં શ્રદ્ધયા વિના

કોઈ કર્મથી, તપથી, જપથી, આસનાદિ સાધનોથી કે જ્ઞાનથી કે બીજાં કોઈ ઉપાયથી પણ, શ્રદ્ધા વિના હું ક્યારેય વશ થતો નથી.

શ્રદ્ધા મય્યસ્તિ ચેત્પુંસાં યેન કેનાપિ હેતુના વશ્યઃ સ્પૃશ્યશ્ચ દૃશ્યશ્ચ પૂજ્યસ્સંભાષ્ય એવ ચ

જે મનુષ્યમાં મારા પર શ્રદ્ધા હોય, કોઈ પણ કારણથી, ત્યારે હું તેને સરળતાથી મળું છું, તેને સ્પર્શી શકાય, જોઈ શકાય, પૂજાઈ શકાય અને વાત કરી શકાય.

સાધ્યા તસ્માન્મયિ શદ્ધા માં વશીકર્તુમિચ્છતા શ્રદ્ધા હેતુસ્સ્વધર્મસ્ય રક્ષણં વર્ણિનામિહ

માટે જે મને વશ કરવું ઇચ્છે છે, એણે મારા પર શ્રદ્ધા પેદા કરવી જોઈએ; શ્રદ્ધા એ પોતપોતાના ધર્મને જાળવવાનો આધાર છે.

સ્વવર્ણાશ્રમધર્મેણ વર્તતે યસ્તુ માનવઃ તસ્યૈવ ભવતિ શ્રદ્ધા મયિ નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

જે મનુષ્ય પોતાનાં વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મ પ્રમાણે વર્તે છે, માત્ર એમાં જ મારા પર શ્રદ્ધા થાય છે, બીજામાં નહીં.

આમ્નાયસિદ્ધમખિલં ધર્મમાશ્રમિણામિહ બ્રહ્મણા કથિતં પૂર્વં મમૈવાજ્ઞાપુરસ્સરમ્

આ જીવનમાં આશ્રમધારીઓ માટે જે ધર્મ પરંપરાથી સ્થાપિત થયેલા છે, તે પહેલાં બ્રહ્માએ મારા આજ્ઞાથી જ શીખવ્યા હતા.

સ તુ પૈતામહો ધર્મો બહુવિત્તક્રિયાન્વિતઃ નાત્યન્ત ફલભૂયિષ્ઠઃ ક્લેશાયા સસમન્વિતઃ તેન ધર્મેણ મહતાં શ્રદ્ધાં પ્રાપ્ય સુદુર્લ્લભામ્

એ પૌરાણિક ધર્મમાં અનેક દાન અને વિધિઓ જોડાયેલી છે, પણ એમાં બહુ મોટું ફળ નથી, કઠિનાઈ તો છે; પણ એ મહાન ધર્મથી દુર્લભ એવી શ્રદ્ધા મળે છે.

વર્ણિનો યે પ્રપદ્યંતે મામનન્યસમાશ્રયાઃ તેષાં સુખેન માર્ગેણ ધર્મકામાર્થમુક્તયઃ

જે વર્ણવાળા લોકો માત્ર મારા આશ્રયે આવે છે, તેમને ધર્મ, કામ, અર્થ અને મોક્ષના માર્ગ સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

વર્ણાશ્રમસમાચારો મયા ભૂયઃ પ્રકલ્પિતઃ તસ્મિન્ભક્તિમતામેવ મદીયાનાં તુ વર્ણિનામ્

વર્ણ અને આશ્રમના આચારને મેં ફરીથી સ્થાપિત કર્યો છે, પણ એ માત્ર મારા ભક્ત વર્ણવાળાઓ માટે જ છે.

અધિકારો ન ચાન્યેષામિત્યાજ્ઞા નૈષ્ઠિકી મમ તદાજ્ઞપ્તેન માર્ગેણ વર્ણિનો મદુપાશ્રયાઃ

બીજાને એમાં અધિકાર નથી—આ મારી પક્કડ આજ્ઞા છે; જે વર્ણવાળા મારા આશ્રયે છે, તેમણે એ જ માર્ગ પાળવો જોઈએ.

મલમાયાદિપાશેભ્યો વિમુક્તા મત્પ્રસાદતઃ પરં મદીયમાસાદ્ય પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ પરમં મમ સાધર્મ્યં પ્રાપ્ય નિર્વૃતિમાયયુઃ

મારા કૃપાથી જે લોકો મલ અને માયાના બંધનોથી મુક્ત થાય છે, તેઓ મારા પરમ અવસ્થાને પામે છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અઘરું છે; એ લોકો મારા સમાનતા પ્રાપ્ત કરીને પરમ આનંદ પામે છે.

તસ્માલ્લબ્ધ્વાપ્યલબ્ધ્વા વા વર્ણધર્મં મયેરિતમ્ આશ્રિત્ય મમ ભક્તશ્ચેત્સ્વાત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્

માટે, કોઈએ મારા કહેલા વર્ણધર્મને મેળવ્યો હોય કે ન મેળવ્યો હોય, જો એ મારો ભક્ત છે અને મારા આશ્રયે છે, તો એણે પોતે પોતાને ઉછેરવો જોઈએ.

અલબ્ધલાભ એવૈષ કોટિકોટિગુણાધિકઃ તસ્માન્મે મુખતો લબ્ધં વર્ણધર્મં સમાચરેત્

માત્ર મેળવવાનો પ્રયાસ પણ કરોડો ગણી વધારે છે; એટલે મારા મુખેથી મળેલા વર્ણધર્મને જરૂરથી આચરવો જોઈએ.

મમાવતારા હિ શુભે યોગાચાર્યચ્છલેન તુ સર્વાંતરેષુ સન્ત્યાર્યે સંતતિશ્ચ સહસ્રશઃ

હે શુભે, મારા અવતાર યોગાચાર્યના રૂપે આવે છે, અને દરેક યુગમાં હજારો પવિત્ર વંશો ઉત્પન્ન થાય છે.

અયુક્તાનામબુદ્ધીનામભક્તાનાં સુરેશ્વરિ દુર્લભં સંતતિજ્ઞાનં તતો યત્નાત્સમાશ્રયેત્

હે દેવીઓના સ્વામીની, જે લોકો અયોગ્ય, અજ્ઞાની અને અભક્ત છે, તેમને વંશનું જ્ઞાન દુર્લભ છે; એટલે પ્રયત્નપૂર્વક એ જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ.

સા હાનિસ્તન્મહચ્છિદ્રં સ મોહસ્સાંધમૂકતા યદન્યત્ર શ્રમં કુર્યાન્મોક્ષમાર્ગબહિષ્કૃતઃ

મુક્તિના માર્ગથી વિમુખ થઈ, જો કોઈ બીજાં કામોમાં જ મહેનત કરે, તો એ ખરેખર મોટું નુકસાન છે, મોટું ખોટ છે, એ તો ભ્રમ, અંધકાર અને મૌનતાની સમાન છે.

જ્ઞાનં ક્રિયા ચ ચર્યા ચ યોગશ્ચેતિ સુરેશ્વરિ ચતુષ્પાદઃ સમાખ્યાતો મમ ધર્મસ્સનાતનઃ

દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠે, જ્ઞાન, કર્મ, આચાર અને યોગ—આ ચાર મારા શાશ્વત ધર્મ તરીકે જણાવવામાં આવ્યા છે.

પશુપાશપતિજ્ઞાનં જ્ઞાનમિત્યભિધીયતે ષડધ્વશુદ્ધિર્વિધિના ગુર્વધીના ક્રિયોચ્યતે

આત્મા, બંધન અને ભગવાનનું જ્ઞાન જ 'જ્ઞાન' કહેવાય છે; ગુરુના ઉપદેશ પ્રમાણે અને નિયમથી જે છ માર્ગોની શુદ્ધિ થાય, એ 'કર્મ' કહેવાય છે.

વર્ણાશ્રમપ્રયુક્તસ્ય મયૈવ વિહિતસ્ય ચ મમાર્ચનાદિધર્મસ્ય ચર્યા ચર્યેતિ કથ્યતે

જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમમાં સ્થિત છે અને મારા પૂજન વગેરે ધર્મોનું પાલન કરે છે, એમના માટે મેં જે કરવાનું કહ્યું છે, એનું પાલન 'આચાર' કહેવાય છે.