શિવપુરાણમ્

વર્ણાશ્રમકૃતૈર્ધર્મૈર્વિપરીતં ક્વચિત્સમમ્ વેદાત્ષડંગાદુદ્ધૃત્ય સાંખ્યાદ્યોગાચ્ચ કૃત્સ્નશઃ

ક્યારેક તે વર્ણ અને આશ્રમના કર્તવ્યોથી મળતું આવે છે, તો ક્યારેક વિરુદ્ધ પણ હોય છે; તે વેદ અને તેના છ અંગો તથા સાંખ્ય અને યોગમાંથી સંપૂર્ણ રીતે લેવામાં આવ્યું છે.

શતકોટિપ્રમાણેન વિસ્તીર્ણં ગ્રંથસંખ્યયા કથિતં પરમેશેન તત્ર પૂજા કથં પ્રભોઃ

પરમેશ્વરે એ જ્ઞાનને કરોડો ગ્રંથોમાં વિસ્તૃત રીતે વર્ણવ્યું છે; એમાં ભગવાનની પૂજા કેવી રીતે કરવી, તે જણાવો.

કસ્યાધિકારઃ પૂજાદૌ જ્ઞાનયોગાદયઃ કથમ્ તત્સર્વં વિસ્તરાદેવ વક્તુમર્હસિ સુવ્રત

પૂજા અને જ્ઞાન, યોગ વગેરેના માર્ગ માટે કોણ યોગ્ય છે? હે સદ્ગુણવાન, આ બધું તમે વિગતે સમજાવો.

શૈવં સંક્ષિપ્ય વેદોક્તં શિવેન પરિભાષિતમ્ સ્તુતિનિંદાદિરહિતં સદ્યઃ પ્રત્યયકારણમ્

શિવે વેદમાં જે શૈવ ઉપદેશ આપ્યો છે, તે સ્તુતિ અને નિંદાથી રહિત, તરત જ વિશ્વાસ પેદા કરાવનારું સંક્ષિપ્ત રૂપે કહો.

ગુરુપ્રસાદજં દિવ્યમનાયાસેન મુક્તિદમ્ કથયિષ્યે સમાસેન તસ્ય શક્યો ન વિસ્તરઃ

હું તમને ગુરુની કૃપાથી પ્રાપ્ત થયેલું, દૈવી અને સહેલાઈથી મુક્તિ આપનારું જ્ઞાન સંક્ષિપ્તમાં કહું છું; તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી.

સિસૃક્ષયા પુરાવ્યક્તાચ્છિવઃ સ્થાણુર્મહેશ્વરઃ સત્કાર્યકારણોપેતસ્સ્વયમાવિરભૂત્પ્રભુઃ

પ્રાચીન સમયમાં, સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી, અવ્યક્તમાંથી શિવ, અડગ અને મહાદેવ, સત્ય કારણ અને પરિણામથી યુક્ત થઈને, પોતે પ્રગટ થયા.

જનયામાસ ચ તદા ઋષિર્વિશ્વાધિકઃ પ્રભુઃ દેવાનાં પ્રથમં દેવં બ્રહ્માણં બ્રહ્મણસ્પતિમ્

ત્યારે એ સર્વોથી શ્રેષ્ઠ ભગવાને દેવોમાં પ્રથમ, બ્રહ્મા, વાણીના સ્વામી,ને સર્જ્યા.

બ્રહ્માપિ પિતરં દેવં જાયમાનં ન્યવૈક્ષત તં જાયમાનં જનકો દેવઃ પ્રાપશ્યદાજ્ઞયા

બ્રહ્માએ પણ જન્મતા પિતા દેવને જોયા; આજ્ઞાથી, દેવપિતા પણ જન્મતા બ્રહ્માને જોયા.

દૃષ્ટો રુદ્રેણ દેવો ઽસાવસૃજદ્વિશ્વમીશ્વરઃ વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાં ચ ચકાર સ પૃથક્પૃથક્

રુદ્રે ભગવાનને જોયા પછી, એ ઈશ્વરે જગતની રચના કરી અને વર્ણ અને આશ્રમની અલગ અલગ વ્યવસ્થા સ્થાપી.

સોમં સસર્જ યજ્ઞાર્થે સોમાદ્દ્યૌસ્સમજાયત ધરા ચ વહ્નિઃ સૂર્યશ્ચ યજ્ઞો વિષ્ણુશ્શચીપતિઃ

એણે યજ્ઞ માટે સોમનું સર્જન કર્યું; સોમમાંથી આકાશ, આકાશમાંથી ધરતી, અગ્નિ, સૂર્ય, યજ્ઞ, વિષ્ણુ અને શચીપતિ ઉત્પન્ન થયા.

તે ચાન્યે ચ સુરા રુદ્રં રુદ્રાધ્યાયેન તુષ્ટુવુઃ પ્રસન્નવદનસ્તસ્થૌ દેવાનામગ્રતઃ પ્રભુઃ

એવાં દેવો અને અન્ય દેવોએ રુદ્રને રુદ્રસૂક્તથી સ્તુતિ કરી; ભગવાન પ્રસન્ન મુખે દેવોના સમક્ષ ઊભા રહ્યા.

અપહૃત્ય સ્વલીલાર્થં તેષાં જ્ઞાનં મહેશ્વરઃ તમપૃચ્છંસ્તતો દેવાઃ કો ભવાનિતિ મોહિતાઃ

મહેશ્વરે પોતાની લીલામાં તેમના જ્ઞાનને દૂર કરી દીધું, જેથી દેવો મોહિત થઈ ગયા; પછી દેવોએ પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો?'

સો ઽબ્રવીદ્ભગવાન્રુદ્રો હ્યહમેકઃ પુરાતનઃ

ભગવાન રુદ્રે કહ્યું: 'હું જ એક પ્રાચીન છું.'

ભવિષ્યામિ ચ મત્તોન્યો વ્યતિરિક્તો ન કશ્ચન અહમેવ જગત્સર્વં તર્પયામિ સ્વતેજસા

'હું ભવિષ્યમાં પણ રહીશ, મારી સિવાય બીજું કોઈ નથી; હું જ આખું જગત છું અને મારા તેજથી તેને તૃપ્ત કરું છું.'

મત્તો ઽધિકઃ સમો નાસ્તિ માં યો વેદ સ મુચ્યતે ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્રુદ્રસ્તત્રૈવાંતરધત્ત સ અપશ્યંતસ્તમીશાનં સ્તુવંતશ્ચૈવ સામભિઃ

'મારા કરતાં મહાન કે સમાન કોઈ નથી; જે મને ઓળખે છે, તે મુક્ત થાય છે.' એવું કહીને ભગવાન રુદ્ર ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા; દેવોએ તેમને ન જોઈને પણ, સામગાનથી તેમની સ્તુતિ ચાલુ રાખી.

વ્રતં પાશુપતં કૃત્વા ત્વથર્વશિરસિ સ્થિતમ્ ભસ્મસંછન્નસર્વાંગા બભૂવુરમરાસ્તદા

પાશુપત વ્રત ધારણ કરીને, જે અથર્વશિરસમાં સ્થાપિત છે, અમરોએ તેમના આખા શરીર પર ભસ્મ લગાવ્યું હતું.

અથ તેષાં પ્રસાદાર્થં પશૂનાં પતિરીશ્વરઃ

પછી, તેમના પર કૃપા કરવા માટે, પ્રાણીઓના સ્વામી, મહાદેવજી,

સગણશ્ચોમયા સાર્ધં સાન્નિધ્યમકરોત્પ્રભુઃ યં વિનિદ્રા જિતશ્વાસા યોગિનો દગ્ધકિલ્બિષાઃ

પાર્વતીજી સાથે અને પોતાના ગણો સાથે, મહાપ્રભુ ત્યાં પ્રગટ થયા—જેને પાપરહિત, નિદ્રાવિહિન અને શ્વાસને વિશ્રાંતિમાં રાખનારા યોગીઓ પોતાના હૃદયમાં અનુભવે છે.

હૃદિ પશ્યંતિ તં દેવં દદૃશુર્દેવપુંગવાઃ યામાહુઃ પરમાં શક્તિમીશ્વરેચ્છાનુવર્તિનીમ્

દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકોએ એ દેવને જોયા, જેને યોગીઓ પોતાના હૃદયમાં નિહાળે છે—જેને પરમ શક્તિ કહેવાય છે અને જે ભગવાનની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલે છે.

તામપશ્યન્મહેશસ્ય વામતો વામલોચનામ્ યે વિનિર્ધૂતસંસારાઃ પ્રાપ્તાઃ શૈવં પરં પદમ્

જેઓએ સંસારનો ત્યાગ કર્યો છે અને પરમ શૈવ પદ પ્રાપ્ત કર્યું છે, તેમણે મહેશજીની ડાબી બાજુએ ઊભેલી, ડાબી આંખવાળી પાર્વતીજીને જોયા.

નિત્યસિદ્ધાશ્ચ યે વાન્યં તે ચ દૃષ્ટા ગણેશ્વરાઃ અથ તં તુષ્ટુવુર્દેવા દેવ્યા સહ મહેશ્વરમ્

અને જે સદા સિદ્ધ છે તથા ગણોના સ્વામી છે, તેમણે પણ એમને જોયા. ત્યારબાદ, દેવીઓ સાથે મળીને, દેવોએ મહેશ્વરજીની સ્તુતિ કરી.

સ્તોત્રૈર્માહેશ્વરૈર્દિવ્યૈઃ શ્રોતૈઃ પૌરાણિકૈરપિ દેવો ઽપિ દેવાનાલોક્ય ઘૃણયા વૃષભધ્વજઃ

મહેશ્વરજીના દિવ્ય સ્તોત્રો અને પુરાતન પુરાણિક મંત્રો દ્વારા દેવોએ તેમની સ્તુતિ કરી; અને દેવોને જોઈને વૃષભધ્વજ ભગવાનના હૃદયમાં દયા ઉદ્ભવી.

તુષ્ટો ઽસ્મીત્યાહ સુપ્રીતસ્સ્વભાવમધુરાં ગિરમ્ અથ સુપ્રીતમનસં પ્રણિપત્ય વૃષધ્વજમ્ અર્થમહત્તમં દેવાઃ પપ્રચ્છુરિમમાદરાત્

તેમણે કહ્યું, 'હું પ્રસન્ન છું,' અને સ્વભાવથી મીઠા શબ્દો ઉચ્ચાર્યા. પછી, આનંદિત મનથી દેવોએ વૃષભધ્વજ ભગવાનને વંદન કરીને આ મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન વિનમ્રતાપૂર્વક પૂછ્યો:

ભગવન્કેન માર્ગેણ પૂજનીયો ઽસિ ભૂતલે કસ્યાધિકારઃ પૂજાયાં વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

'હે ભગવાન, ધરતી પર કયા માર્ગે તમારી પૂજા કરવી જોઈએ? અને કોણ તમારી પૂજા કરવાનો અધિકારી છે? કૃપા કરીને અમને સાચું કહો.'

તતઃ સસ્મિતમાલોક્ય દેવીં દેવવરોહરઃ સ્વરૂપં દર્શયામાસ ઘોરં સૂર્યાત્મકં પરમ્

પછી હરજી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવી તરફ સ્મિત સાથે જોઈને, પોતાનું ભયાનક, સૂર્યસમાન અને સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.

સર્વૈશ્વર્યગુણોપેતં સર્વતેજોમયં પરમ્ શક્તિભિર્મૂર્તિભિશ્ચાંગૈર્ગ્રહૈર્દેવૈશ્ચ સંવૃતમ્

જેમાં સર્વે ઐશ્વર્ય અને ગુણો સમાયેલા છે, સર્વોચ્ચ તેજથી ભરપૂર છે, અને શક્તિઓ, સ્વરૂપો, અંગો, ગ્રહો તથા દેવતાઓથી ઘેરાયેલ છે.

અષ્ટબાહું ચતુર્વક્ત્રમર્ધનારીકમદ્ભુતમ્ દૃષ્ટ્વૈવમદ્ભુતાકારં દેવા વિષ્ણુપુરોગમાઃ

આઠ હાથ, ચાર મુખ અને અર્ધનારીકું અદ્ભુત સ્વરૂપ ધરાવતાં—આવું અદ્ભુત રૂપ જોઈને, વિષ્ણુ સહિતના બધા દેવતાઓ,

બુદ્ધ્વા દિવાકરં દેવં દેવીં ચૈવ નિશાકરમ્ પઞ્ચભૂતાનિ શેષાણિ તન્મયં ચ ચરાચરમ્

દેવને સૂર્યરૂપ અને દેવીને ચંદ્રરૂપ સમજી લીધા, અને જાણ્યું કે પાંચ મહાભૂત અને સમગ્ર ચરાચર જગત એમના જ સ્વરૂપમાં છે.

એવમુક્ત્વા નમશ્ચક્રુસ્તસ્મૈ ચાર્ઘ્યં પ્રદાય વૈ

આ રીતે કહીને, તેઓએ તેમને વંદન કર્યા અને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું.