શિવપુરાણમ્

કેન વર્તામહે શશ્વત્સુખેષ્વન્યેષુ ચાનિશમ્ અવિલંઘ્યા ચ વિશ્વસ્ય વ્યવસ્થા કેન વા કૃતા

કોણે આપણને સતત, આનંદમાં કે દુઃખમાં, દિવસ-રાત જળવાઈ રાખ્યા છે? અને કોણે સમગ્ર વિશ્વની અવિચલ વ્યવસ્થા સ્થાપી છે?

કાલસ્ય ભાવો નિયતિર્યદૃચ્છા નાત્ર યુજ્યતે ભૂતાનિ યોનિઃ પુરુષો યોગી ચૈષાં પરો ઽથ વા

સમયનું સ્વરૂપ, ભાગ્ય કે યદૃચ્છા અહીં યોગ્ય નથી; તત્વો, મૂળ, પુરુષ કે પરમ યોગી—આ બધાની ચર્ચા થાય છે.

અચેતનત્વાત્કાલાદેશ્ચેતનત્વેપિ ચાત્મનઃ સુખદુઃખાનિ ભૂતત્વાદનીશત્વાદ્વિચાર્યતે

સમય વગેરે અચેતન હોવાથી, અને આત્મા ચેતન હોવા છતાં, સુખ-દુઃખ તત્વોથી અને અશક્તિથી થાય છે—આ રીતે વિચારવામાં આવે છે.

તદ્ધ્યાનયોગાનુગતાં પ્રપશ્યઞ્છક્તિમૈશ્વરીમ્ પાશવિચ્છેદિકાં સાક્ષાન્નિગૂઢાં સ્વગુણૈર્ભૃશમ્

ધ્યાન અને યોગ દ્વારા પ્રાપ્ત થતી, બંધનોને તોડી નાખતી, છુપાયેલી છતાં પોતાના ગુણોથી ભરપૂર એવી એ ઈશ્વરી શક્તિને તેઓ જોઈ શકે છે.

તયા વિચ્છિન્નપાશાસ્તે સર્વકારણકારણમ્ શક્તિમંતં મહાદેવમપશ્યન્દિવ્યચક્ષુષા

એ શક્તિથી તેમના બંધન તૂટી ગયા પછી, તેમણે દિવ્ય દૃષ્ટિથી સર્વ કારણોના કારણ, શક્તિયુક્ત મહાદેવને જોયા.

યઃ કારણાન્યશેષાણિ કાલાત્મસહિતાનિ ચ અપ્રમેયો ઽનયા શક્ત્યા સકલં યો ઽધિતિષ્ઠતિ

જે સમય અને આત્મા સહિત તમામ કારણોને, કોઈ પણ બાકી ન રહે તે રીતે, પોતાની શક્તિથી ધારણ કરે છે, એ અપરિમિત છે અને બધું સંભાળે છે.

તતઃ પ્રસાદયોગેન યોગેન પરમેણ ચ દૃષ્ટેન ભક્તિયોગેન દિવ્યઃ ગતિમવાપ્નુયુઃ

પછી કૃપા અને પરમ યોગના મિલનથી, તથા ભક્તિ યોગથી, તેઓ દિવ્ય અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.

તસ્માત્સહ તથા શક્ત્યા હૃદિ પશ્યંતિ યે શિવમ્ તેષાં શાશ્વતિકી શાંતિર્નૈતરેષામિતિ શ્રુતિઃ

અત્યારે, જે લોકો એ શક્તિ સાથે હૃદયમાં શિવને જોવે છે, તેમને શાશ્વત શાંતિ મળે છે; બીજાને નહીં—એવું શ્રુતિ કહે છે.

ન હિ શક્તિમતશ્શક્ત્યા વિપ્રયોગો ઽસ્તિ જાતુચિત્ તસ્માચ્છક્તેઃ શક્તિમતસ્તાદાત્મ્યાન્નિર્વૃતિર્દ્વયોઃ

શક્તિ અને શક્તિમાન વચ્ચે ક્યારેય વિયોગ થતો નથી; તેથી, શક્તિ અને શક્તિમાનની એકતા દ્વારા બંનેને મુક્તિ મળે છે.

ક્રમો વિવક્ષિતો નૂનં વિમુક્તૌ જ્ઞાનકર્મણોઃ પ્રસાદે સતિ સા મૂર્તિર્યસ્માત્કરતલે સ્થિતા

મોક્ષ માટે જ્ઞાન અને કર્મનું જે ક્રમ છે, તે નિશ્ચિત રીતે સ્થાપિત થયો છે; જ્યારે કૃપા મળે છે, ત્યારે એ સ્વરૂપ હાથમાં ધરેલું હોય એમ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

દેવો વા દાનવો વાપિ પશુર્વા વિહગો ઽપિ વા કીરો વાથ કૃમિર્વાપિ મુચ્યતે તત્પ્રસાદતઃ

દેવ હોય કે દાનવ, પશુ હોય કે પક્ષી, કીડી કે કૃમિ પણ હોય, એ બધાને એ કૃપાથી મુક્તિ મળે છે.

ગર્ભસ્થો જાયમાનો વા બાલો વા તરુણો.પિ વા વૃદ્ધો વા મ્રિયમાણો વા સ્વર્ગસ્થો વાથ નારકી

ગર્ભમાં હોય, જન્મતો હોય, બાળપણમાં હોય, યુવાન હોય, વૃદ્ધ હોય, મરતો હોય, સ્વર્ગમાં રહેતો હોય કે નરકમાં—even in hell—

પતિતો વાપિ ધર્માત્મા પંડિતો મૂઢ એવ વા પ્રસાદે તત્ક્ષણાદેવ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

પતિત હોય કે ધર્મી, વિદ્વાન હોય કે મૂર્ખ—જેને કૃપા મળે છે, તેને એ ક્ષણે જ મુક્તિ મળે છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

અયોગ્યાનાં ચ કારુણ્યાદ્ભક્તાનાં પરમેશ્વરઃ પ્રસીદતિ ન સંદેહો વિગૃહ્ય વિવિધાન્મલાન્

યોગ્ય ન હોય એવા ભક્તો પર પણ પરમેશ્વર કરુણા કરીને કૃપા કરે છે, એમાં કોઈ સંશય નથી; અને તેમનાં અનેક દોષો દૂર કરે છે.

પ્રસદાદેવ સા ભક્તિઃ પ્રસાદો ભક્તિસંભવઃ અવસ્થાભેદમુત્પ્રેક્ષ્ય વિદ્વાંસ્તત્ર ન મુહ્યતિ

કૃપાથી જ ભક્તિ થાય છે અને ભક્તિથી કૃપા મળે છે; સ્થિતિના ભેદને સમજીને વિદ્વાન એમાં ક્યારેય ગુંચવાતા નથી.

પ્રસાદપૂર્વિકા યેયં ભુક્તિમુક્તિવિધાયિની નૈવ સા શક્યતે પ્રાપ્તું નરૈરેકેન જન્મના

આ કૃપા, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે, એ માનવને એક જ જન્મમાં પ્રાપ્ત થતી નથી.

અનેકજન્મસિદ્ધાનાં શ્રૌતસ્માર્તાનુવર્તિનામ્ વિરક્તાનાં પ્રબુદ્ધાનાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ

જે ઘણા જન્મોથી સિદ્ધ થયા છે, શાસ્ત્ર અને સ્મૃતિનું પાલન કરે છે, વૈરાગ્ય ધરાવે છે અને જાગૃત છે—એવા લોકો પર મહાદેવ કૃપા કરે છે.

પ્રસન્ને સતિ દેવેશ પશૌ તસ્મિન્પ્રવર્તતે અસ્તિ નાથો મમેત્યલ્પા ભક્તિર્બુદ્ધિપુરસ્સરા

જ્યારે દેવોના દેવ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે પશુમાં પણ 'મારો એક સ્વામી છે' એવી સમજ અને થોડી ભક્તિ જાગે છે.

તપસા વિવિધૈશ્શૈવૈર્ધર્મૈસ્સંયુજ્યતે નરઃ તત્ર યોગે તદભ્યાસસ્તતો ભક્તિઃ પરા ભવેત્

વિવિધ શૈવ તપ અને ધર્મથી મનુષ્ય જોડાય છે; ત્યાં યોગના અભ્યાસથી પરમ ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે.

પરયા ચ તયા ભક્ત્યા પ્રસાદો લભ્યતે પરઃ પ્રસાદાત્સર્વપાશેભ્યો મુક્તિર્મુક્તસ્ય નિર્વૃતિઃ

એ પરમ ભક્તિથી પરમ કૃપા મળે છે; કૃપાથી બધા બંધનોથી મુક્તિ મળે છે અને મુક્તને પૂર્ણ શાંતિ મળે છે.

અલ્પભાવો ઽપિ યો મર્ત્યસ્સો ઽપિ જન્મત્રયાત્પરમ્ નયોનિયંત્રપીડાયૈ ભવેન્નૈવાત્ર સંશયઃ

મૃત્યુશીલમાં—even a mortal—even if there is થોડીક માત્રા પણ, ત્રણ જન્મ પછી, નીચા યોનિમાં પીડા થતી અટકે છે; એમાં કોઈ સંશય નથી.

સાંગા ઽનંગા ચ યા સેવા સા ભક્તિરિતિ કથ્યતે સા પુનર્ભિદ્યતે ત્રેધા મનોવાક્કાયસાધનૈઃ

સાંગોપાંગ કે નિર્ગુણ જે સેવા છે, તેને ભક્તિ કહે છે; અને એ મન, વાણી અને કાયાના સાધનથી ત્રણ ભાગે વહેંચાય છે.

શિવરૂપાદિચિંતા યા સા સેવા માનસી સ્મૃતા જપાદિર્વાચિકી સેવા કર્મપૂજાદિ કાયિકી

શિવના સ્વરૂપનું ચિંતન—that is mental service—is માનસ સેવા કહેવાય છે; જપ વગેરે વાચિક સેવા છે; અને કર્મપૂજા વગેરે કાયિક સેવા કહેવાય છે.

સેયં ત્રિસાધના સેવા શિવધર્મશ્ચ કથ્યતે સ તુ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તઃ શિવેન પરમાત્મના

આ ત્રણ પ્રકારની સેવા શિવધર્મ કહેવાય છે; પણ પરમાત્મા શિવે તેને પાંચ પ્રકારની ગણાવી છે.

તપઃ કર્મ જપો ધ્યાનં જ્ઞાનં ચેતિ સમાસતઃ કર્મલિઙ્ગાર્ચનાદ્યં ચ તપશ્ચાન્દ્રાયણાદિકમ્

તપ, કર્મ, જપ, ધ્યાન અને જ્ઞાન—આ પાંચ મુખ્ય છે; કર્મમાં લિંગપૂજા વગેરે આવે છે અને તપમાં ચાંદ્રાયણ વગેરે ઉપવાસ આવે છે.

જપસ્ત્રિધા શિવાભ્યાસશ્ચિન્તા ધ્યાનં શિવસ્ય તુ શિવાગમોક્તં યજ્જ્ઞાનં તદત્ર જ્ઞાનમુચ્યતે

જપ ત્રણ પ્રકારનો છે; શિવની સાધના અને ચિંતન એ ધ્યાન કહેવાય છે; અને શિવાગમમાં જે જ્ઞાન કહેવાયું છે, એ જ અહીં જ્ઞાન કહેવાય છે.

શ્રીકંઠેન શિવેનોક્તં શિવાયૈ ચ શિવાગમઃ શિવાશ્રિતાનાં કારુણ્યાચ્છ્રેયસામેકસાધનમ્

આ બધું શ્રીકંઠ દ્વારા શિવે કહ્યું છે; શિવાગમ શિવભક્તો માટે છે; અને કરુણાથી એ સર્વોચ્ચ કલ્યાણનું એકમાત્ર સાધન છે.

તસ્માદ્વિવર્ધયેદ્ભક્તિં શિવે પરમકારણે ત્યજેચ્ચ વિષયાસંગં શ્રેયો ઽર્થી મતિમાન્નરઃ

આથી, જે બુદ્ધિશાળી માણસ સર્વોત્તમ કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે, તેણે શિવ પ્રત્યે ભક્તિ વધારવી જોઈએ અને વિષયોની આસક્તિ છોડી દેવી જોઈએ.

ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ શિવેન પરિભાષિતમ્ વેદસારે શિવજ્ઞાનં સ્વાશ્રિતાનાં વિમુક્તયે

હે ભગવાન, હું એ શિવજ્ઞાન સાંભળવા ઈચ્છું છું, જે શિવે પોતે કહેલું છે, જે વેદનો સાર છે અને જે શરણાગત લોકોને મુક્તિ આપે છે.