શિવપુરાણમ્

સદાશિવેશ્વરાદ્યા હિ વિદ્યા ઽવિદ્યેશ્વરાદયઃ અભવન્પુરુષાશ્ચાસ્યાઃ પ્રકૃતિશ્ચ પરાત્પરા

તેમની શક્તિમાંથી સદાશિવ, ઈશ્વર વગેરે, વિદ્યા-અવિદ્યાના સ્વામી, પુરુષો અને પરમ પ્રકૃતિ ઉત્પન્ન થયા.

મહદાદિવિશેષાંતાસ્ત્વજાદ્યાશ્ચાપિ મૂર્તયઃ યચ્ચાન્યદસ્તિ તત્સર્વં તસ્યાઃ કાર્યં ન સંશયઃ

મહત્ત્વથી લઈને વિશેષ સુધીની અને અજાતથી શરૂ થતી બધી જ રૂપો, તથા જે કંઈ બીજું પણ છે, એ બધું એના કાર્ય જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

સા શક્તિસ્સર્વગા સૂક્ષ્મા પ્રબોધાનંદરૂપિણી શક્તિમાનુચ્યતે દેવશ્શિવશ્શીતાંશુભૂષણઃ

એ શક્તિ સર્વત્ર વ્યાપી છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, જાગૃતિનું સ્વરૂપ ધરાવે છે; અને જે શક્તિનો ધારક છે, તે દેવ છે, શિવ છે, જે શીતળ ચાંદનીથી શોભાયમાન છે.

વેદ્યશ્શિવશ્શિવા વિદ્યા પ્રજ્ઞા ચૈવ શ્રુતિઃ સ્મૃતિઃ ધૃતિરેષા સ્થિતિર્નિષ્ઠા જ્ઞાનેચ્છાકર્મશક્તયઃ

શિવ જ જાણવાનો છે, શિવ જ જ્ઞાન છે, વિદ્યા છે, પ્રજ્ઞા છે, તથા શ્રુતિ અને સ્મૃતિ પણ એ જ છે; એ ધૈર્ય છે, સ્થિરતા છે, નિષ્ઠા છે, અને જ્ઞાન, ઇચ્છા તથા કર્મની શક્તિઓ પણ એ જ છે.

આજ્ઞા ચૈવ પરં બ્રહ્મ દ્વે વિદ્યે ચ પરાપરે શુદ્ધવિદ્યા શુદ્ધકલા સર્વં શક્તિકૃતં યતઃ

આજ્ઞા, પરમ બ્રહ્મ, બે પ્રકારની વિદ્યા—ઉચ્ચ અને નીચી—શુદ્ધ વિદ્યા, શુદ્ધ કળા, આ બધું શક્તિથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

માયા ચ પ્રકૃતિર્જીવો વિકારો વિકૃતિસ્તથા અસચ્ચ સચ્ચ યત્કિંચિત્તયા સર્વમિદં તતમ્

માયા, પ્રકૃતિ, જીવ, પરિવર્તન અને વિકૃતિ, તેમજ અસત્ય અને સત્ય—જે કંઈ છે, એ બધું એના દ્વારા વ્યાપેલું છે.

સા દેવી માયયા સર્વં બ્રહ્માંડં સચરાચરમ્ મોહયત્યપ્રયત્નેન મોચયત્યપિ લીલયા

એ દેવી પોતાની માયાથી આખા બ્રહ્માંડને, ચેતન અને અચેતન બધાને, સહેલાઈથી મોહિત કરે છે અને પોતાની લીલાથી મુક્તિ પણ આપે છે.

અનયા સહ સર્વેશઃ સપ્તવિંશપ્રકારયા વિશ્વં વ્યાપ્ય સ્થિતસ્તસ્માન્મુક્તિરત્ર પ્રવર્તતે

એના સાથે સર્વેશ્વર સત્તાવીસ રૂપે સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપી રહ્યા છે; તેથી અહીં મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

મુમુક્ષવઃ પુરા કેચિન્મુનયો બ્રહ્મવાદિનઃ સંશયાવિષ્ટમનસો વિસ્મૃશંતિ યથાતથમ્

કેટલાક મુમુક્ષુ અને બ્રહ્મવિદ્યા વક્તા ઋષિઓ, જેમના મનમાં સંશય હતો, તેઓએ બધું સારી રીતે વિચારીને તપાસ્યું.

કિં કારણં કુતો જાતા જીવામઃ કેન વા વયમ્ કુત્રાસ્માકં સંપ્રતિષ્ઠા કેન વાધિષ્ઠિતા વયમ્

કારણ શું છે? આપણે ક્યાંથી જન્મ્યા? કોણે આપણને જીવંત રાખ્યા છે? આપણું આધાર ક્યાં છે? કોણે આપણને સ્થિર કર્યા છે?

કેન વર્તામહે શશ્વત્સુખેષ્વન્યેષુ ચાનિશમ્ અવિલંઘ્યા ચ વિશ્વસ્ય વ્યવસ્થા કેન વા કૃતા

કોણે આપણને સતત, આનંદમાં કે દુઃખમાં, દિવસ-રાત જળવાઈ રાખ્યા છે? અને કોણે સમગ્ર વિશ્વની અવિચલ વ્યવસ્થા સ્થાપી છે?

કાલસ્ય ભાવો નિયતિર્યદૃચ્છા નાત્ર યુજ્યતે ભૂતાનિ યોનિઃ પુરુષો યોગી ચૈષાં પરો ઽથ વા

સમયનું સ્વરૂપ, ભાગ્ય કે યદૃચ્છા અહીં યોગ્ય નથી; તત્વો, મૂળ, પુરુષ કે પરમ યોગી—આ બધાની ચર્ચા થાય છે.

અચેતનત્વાત્કાલાદેશ્ચેતનત્વેપિ ચાત્મનઃ સુખદુઃખાનિ ભૂતત્વાદનીશત્વાદ્વિચાર્યતે

સમય વગેરે અચેતન હોવાથી, અને આત્મા ચેતન હોવા છતાં, સુખ-દુઃખ તત્વોથી અને અશક્તિથી થાય છે—આ રીતે વિચારવામાં આવે છે.

તદ્ધ્યાનયોગાનુગતાં પ્રપશ્યઞ્છક્તિમૈશ્વરીમ્ પાશવિચ્છેદિકાં સાક્ષાન્નિગૂઢાં સ્વગુણૈર્ભૃશમ્

ધ્યાન અને યોગ દ્વારા પ્રાપ્ત થતી, બંધનોને તોડી નાખતી, છુપાયેલી છતાં પોતાના ગુણોથી ભરપૂર એવી એ ઈશ્વરી શક્તિને તેઓ જોઈ શકે છે.

તયા વિચ્છિન્નપાશાસ્તે સર્વકારણકારણમ્ શક્તિમંતં મહાદેવમપશ્યન્દિવ્યચક્ષુષા

એ શક્તિથી તેમના બંધન તૂટી ગયા પછી, તેમણે દિવ્ય દૃષ્ટિથી સર્વ કારણોના કારણ, શક્તિયુક્ત મહાદેવને જોયા.

યઃ કારણાન્યશેષાણિ કાલાત્મસહિતાનિ ચ અપ્રમેયો ઽનયા શક્ત્યા સકલં યો ઽધિતિષ્ઠતિ

જે સમય અને આત્મા સહિત તમામ કારણોને, કોઈ પણ બાકી ન રહે તે રીતે, પોતાની શક્તિથી ધારણ કરે છે, એ અપરિમિત છે અને બધું સંભાળે છે.

તતઃ પ્રસાદયોગેન યોગેન પરમેણ ચ દૃષ્ટેન ભક્તિયોગેન દિવ્યઃ ગતિમવાપ્નુયુઃ

પછી કૃપા અને પરમ યોગના મિલનથી, તથા ભક્તિ યોગથી, તેઓ દિવ્ય અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.

તસ્માત્સહ તથા શક્ત્યા હૃદિ પશ્યંતિ યે શિવમ્ તેષાં શાશ્વતિકી શાંતિર્નૈતરેષામિતિ શ્રુતિઃ

અત્યારે, જે લોકો એ શક્તિ સાથે હૃદયમાં શિવને જોવે છે, તેમને શાશ્વત શાંતિ મળે છે; બીજાને નહીં—એવું શ્રુતિ કહે છે.

ન હિ શક્તિમતશ્શક્ત્યા વિપ્રયોગો ઽસ્તિ જાતુચિત્ તસ્માચ્છક્તેઃ શક્તિમતસ્તાદાત્મ્યાન્નિર્વૃતિર્દ્વયોઃ

શક્તિ અને શક્તિમાન વચ્ચે ક્યારેય વિયોગ થતો નથી; તેથી, શક્તિ અને શક્તિમાનની એકતા દ્વારા બંનેને મુક્તિ મળે છે.

ક્રમો વિવક્ષિતો નૂનં વિમુક્તૌ જ્ઞાનકર્મણોઃ પ્રસાદે સતિ સા મૂર્તિર્યસ્માત્કરતલે સ્થિતા

મોક્ષ માટે જ્ઞાન અને કર્મનું જે ક્રમ છે, તે નિશ્ચિત રીતે સ્થાપિત થયો છે; જ્યારે કૃપા મળે છે, ત્યારે એ સ્વરૂપ હાથમાં ધરેલું હોય એમ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

દેવો વા દાનવો વાપિ પશુર્વા વિહગો ઽપિ વા કીરો વાથ કૃમિર્વાપિ મુચ્યતે તત્પ્રસાદતઃ

દેવ હોય કે દાનવ, પશુ હોય કે પક્ષી, કીડી કે કૃમિ પણ હોય, એ બધાને એ કૃપાથી મુક્તિ મળે છે.

ગર્ભસ્થો જાયમાનો વા બાલો વા તરુણો.પિ વા વૃદ્ધો વા મ્રિયમાણો વા સ્વર્ગસ્થો વાથ નારકી

ગર્ભમાં હોય, જન્મતો હોય, બાળપણમાં હોય, યુવાન હોય, વૃદ્ધ હોય, મરતો હોય, સ્વર્ગમાં રહેતો હોય કે નરકમાં—even in hell—

પતિતો વાપિ ધર્માત્મા પંડિતો મૂઢ એવ વા પ્રસાદે તત્ક્ષણાદેવ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

પતિત હોય કે ધર્મી, વિદ્વાન હોય કે મૂર્ખ—જેને કૃપા મળે છે, તેને એ ક્ષણે જ મુક્તિ મળે છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

અયોગ્યાનાં ચ કારુણ્યાદ્ભક્તાનાં પરમેશ્વરઃ પ્રસીદતિ ન સંદેહો વિગૃહ્ય વિવિધાન્મલાન્

યોગ્ય ન હોય એવા ભક્તો પર પણ પરમેશ્વર કરુણા કરીને કૃપા કરે છે, એમાં કોઈ સંશય નથી; અને તેમનાં અનેક દોષો દૂર કરે છે.

પ્રસદાદેવ સા ભક્તિઃ પ્રસાદો ભક્તિસંભવઃ અવસ્થાભેદમુત્પ્રેક્ષ્ય વિદ્વાંસ્તત્ર ન મુહ્યતિ

કૃપાથી જ ભક્તિ થાય છે અને ભક્તિથી કૃપા મળે છે; સ્થિતિના ભેદને સમજીને વિદ્વાન એમાં ક્યારેય ગુંચવાતા નથી.

પ્રસાદપૂર્વિકા યેયં ભુક્તિમુક્તિવિધાયિની નૈવ સા શક્યતે પ્રાપ્તું નરૈરેકેન જન્મના

આ કૃપા, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે, એ માનવને એક જ જન્મમાં પ્રાપ્ત થતી નથી.

અનેકજન્મસિદ્ધાનાં શ્રૌતસ્માર્તાનુવર્તિનામ્ વિરક્તાનાં પ્રબુદ્ધાનાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ

જે ઘણા જન્મોથી સિદ્ધ થયા છે, શાસ્ત્ર અને સ્મૃતિનું પાલન કરે છે, વૈરાગ્ય ધરાવે છે અને જાગૃત છે—એવા લોકો પર મહાદેવ કૃપા કરે છે.

પ્રસન્ને સતિ દેવેશ પશૌ તસ્મિન્પ્રવર્તતે અસ્તિ નાથો મમેત્યલ્પા ભક્તિર્બુદ્ધિપુરસ્સરા

જ્યારે દેવોના દેવ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે પશુમાં પણ 'મારો એક સ્વામી છે' એવી સમજ અને થોડી ભક્તિ જાગે છે.

તપસા વિવિધૈશ્શૈવૈર્ધર્મૈસ્સંયુજ્યતે નરઃ તત્ર યોગે તદભ્યાસસ્તતો ભક્તિઃ પરા ભવેત્

વિવિધ શૈવ તપ અને ધર્મથી મનુષ્ય જોડાય છે; ત્યાં યોગના અભ્યાસથી પરમ ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે.