શિવપુરાણમ્

શંભો પ્રણવવાચ્યસ્ય ભવનાત્તજ્જપાદપિ યા સિદ્ધિસ્સા પરા પ્રાપ્યા ભવત્યેવ ન સંશયઃ

શંભુનું સ્વરૂપ દર્શાવતો પ્રણવ (ૐ) જપવાથી સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

તસ્માદેકાક્ષરં દેવમાહુરાગમપારગાઃ વાચ્યવાચકયોરૈક્યં મન્યમાના મનસ્વિનઃ

આથી, જે શાસ્ત્રોમાં પારંગત છે તેઓ અને વિદ્વાનો એક અક્ષરવાળા દેવને એમ જ કહે છે, કારણ કે તેઓ અર્થ અને શબ્દની એકતાને ઓળખે છે.

અસ્ય માત્રાઃ સમાખ્યાતાશ્ચતસ્રો વેદમૂર્ધનિ અકારશ્ચાપ્યુકારશ્ચ મકારો નાદ ઇત્યપિ

વેદના મથામાં તેની ચાર માત્રાઓ કહી છે: 'અ', 'ઉ', 'મ' અને સાથે નાદ.

અકારં બહ્વૃચં પ્રાહુરુકારો યજુરુચ્યતે મકારઃ સામનાદોસ્ય શ્રુતિરાથર્વણી સ્મૃતાઃ

'અ'ને ઋગ્વેદ, 'ઉ'ને યજુર્વેદ, 'મ'ને સામવેદ અને નાદને અથર્વણવેદ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

અકારશ્ચ મહાબીજં રજઃ સ્રષ્ટા ચતુર્મુખઃ ઉકારઃ પ્રકૃતિર્યોનિઃ સત્ત્વં પાલયિતા હરિઃ

'અ' એ મહાબીજ, રજોગુણ અને ચાર મુખવાળા સર્જક છે; 'ઉ' એ પ્રકૃતિ, યોનિ, સત્વગુણ અને પાળક હરિ છે.

મકારઃ પુરુષો બીજં તમઃ સંહારકો હરઃ નાદઃ પરઃ પુમાનીશો નિર્ગુણો નિષ્ક્રિયઃ શિવઃ

'મ' એ પુરુષ, બીજ, તમોગુણ અને સંહારક હર છે; નાદ એ પરમ, ગુણાતીત, નિષ્ક્રિય અને શિવ છે.

સર્વં તિસૃભિરેવેદં માત્રાભિર્નિખિલં ત્રિધા અભિધાય શિવાત્માનં બોધયત્યર્ધમાત્રયા

આ બધું ત્રણ માત્રાઓથી વ્યક્ત થાય છે; અને અર્ધ માત્રાથી તેઓ શિવનું સ્વરૂપ સમજાવે છે.

યસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિંચિદ્યસ્માન્નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કિંચિત્ વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્યેકસ્તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્

તેમના કરતાં ઉપર કે નીચે કંઈ નથી; તેઓ જેમ આકાશમાં ઊભેલા વૃક્ષ જેવાં છે, એમ સર્વત્ર પરમ પુરુષથી બધું વ્યાપ્ત છે.

શક્તિસ્સ્વાભવિકી તસ્ય વિદ્યા વિશ્વવિલક્ષણા એકાનેકસ્ય રૂપેણ ભાતિ ભાનોરિવ પ્રભા

તેમની શક્તિ સ્વભાવિક છે, તેમનું જ્ઞાન જગતમાં અનન્ય છે; તે અનેક રૂપે પ્રકાશે છે, જેમ સૂર્યની કિરણો.

અનંતાઃ શક્તયો યસ્યા ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાદયઃ માયાદ્યાશ્ચાભવન્વહ્નોર્વિસ્ફુલિંગા યથા તથા

તેમની શક્તિઓ અનંત છે—ઇચ્છા, જ્ઞાન, ક્રિયા વગેરે; માયા વગેરે શક્તિઓ અગ્નિમાંથી નીકળતા ચિંકારા જેવી ઉત્પન્ન થાય છે.

સદાશિવેશ્વરાદ્યા હિ વિદ્યા ઽવિદ્યેશ્વરાદયઃ અભવન્પુરુષાશ્ચાસ્યાઃ પ્રકૃતિશ્ચ પરાત્પરા

તેમની શક્તિમાંથી સદાશિવ, ઈશ્વર વગેરે, વિદ્યા-અવિદ્યાના સ્વામી, પુરુષો અને પરમ પ્રકૃતિ ઉત્પન્ન થયા.

મહદાદિવિશેષાંતાસ્ત્વજાદ્યાશ્ચાપિ મૂર્તયઃ યચ્ચાન્યદસ્તિ તત્સર્વં તસ્યાઃ કાર્યં ન સંશયઃ

મહત્ત્વથી લઈને વિશેષ સુધીની અને અજાતથી શરૂ થતી બધી જ રૂપો, તથા જે કંઈ બીજું પણ છે, એ બધું એના કાર્ય જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

સા શક્તિસ્સર્વગા સૂક્ષ્મા પ્રબોધાનંદરૂપિણી શક્તિમાનુચ્યતે દેવશ્શિવશ્શીતાંશુભૂષણઃ

એ શક્તિ સર્વત્ર વ્યાપી છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, જાગૃતિનું સ્વરૂપ ધરાવે છે; અને જે શક્તિનો ધારક છે, તે દેવ છે, શિવ છે, જે શીતળ ચાંદનીથી શોભાયમાન છે.

વેદ્યશ્શિવશ્શિવા વિદ્યા પ્રજ્ઞા ચૈવ શ્રુતિઃ સ્મૃતિઃ ધૃતિરેષા સ્થિતિર્નિષ્ઠા જ્ઞાનેચ્છાકર્મશક્તયઃ

શિવ જ જાણવાનો છે, શિવ જ જ્ઞાન છે, વિદ્યા છે, પ્રજ્ઞા છે, તથા શ્રુતિ અને સ્મૃતિ પણ એ જ છે; એ ધૈર્ય છે, સ્થિરતા છે, નિષ્ઠા છે, અને જ્ઞાન, ઇચ્છા તથા કર્મની શક્તિઓ પણ એ જ છે.

આજ્ઞા ચૈવ પરં બ્રહ્મ દ્વે વિદ્યે ચ પરાપરે શુદ્ધવિદ્યા શુદ્ધકલા સર્વં શક્તિકૃતં યતઃ

આજ્ઞા, પરમ બ્રહ્મ, બે પ્રકારની વિદ્યા—ઉચ્ચ અને નીચી—શુદ્ધ વિદ્યા, શુદ્ધ કળા, આ બધું શક્તિથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

માયા ચ પ્રકૃતિર્જીવો વિકારો વિકૃતિસ્તથા અસચ્ચ સચ્ચ યત્કિંચિત્તયા સર્વમિદં તતમ્

માયા, પ્રકૃતિ, જીવ, પરિવર્તન અને વિકૃતિ, તેમજ અસત્ય અને સત્ય—જે કંઈ છે, એ બધું એના દ્વારા વ્યાપેલું છે.

સા દેવી માયયા સર્વં બ્રહ્માંડં સચરાચરમ્ મોહયત્યપ્રયત્નેન મોચયત્યપિ લીલયા

એ દેવી પોતાની માયાથી આખા બ્રહ્માંડને, ચેતન અને અચેતન બધાને, સહેલાઈથી મોહિત કરે છે અને પોતાની લીલાથી મુક્તિ પણ આપે છે.

અનયા સહ સર્વેશઃ સપ્તવિંશપ્રકારયા વિશ્વં વ્યાપ્ય સ્થિતસ્તસ્માન્મુક્તિરત્ર પ્રવર્તતે

એના સાથે સર્વેશ્વર સત્તાવીસ રૂપે સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપી રહ્યા છે; તેથી અહીં મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

મુમુક્ષવઃ પુરા કેચિન્મુનયો બ્રહ્મવાદિનઃ સંશયાવિષ્ટમનસો વિસ્મૃશંતિ યથાતથમ્

કેટલાક મુમુક્ષુ અને બ્રહ્મવિદ્યા વક્તા ઋષિઓ, જેમના મનમાં સંશય હતો, તેઓએ બધું સારી રીતે વિચારીને તપાસ્યું.

કિં કારણં કુતો જાતા જીવામઃ કેન વા વયમ્ કુત્રાસ્માકં સંપ્રતિષ્ઠા કેન વાધિષ્ઠિતા વયમ્

કારણ શું છે? આપણે ક્યાંથી જન્મ્યા? કોણે આપણને જીવંત રાખ્યા છે? આપણું આધાર ક્યાં છે? કોણે આપણને સ્થિર કર્યા છે?

કેન વર્તામહે શશ્વત્સુખેષ્વન્યેષુ ચાનિશમ્ અવિલંઘ્યા ચ વિશ્વસ્ય વ્યવસ્થા કેન વા કૃતા

કોણે આપણને સતત, આનંદમાં કે દુઃખમાં, દિવસ-રાત જળવાઈ રાખ્યા છે? અને કોણે સમગ્ર વિશ્વની અવિચલ વ્યવસ્થા સ્થાપી છે?

કાલસ્ય ભાવો નિયતિર્યદૃચ્છા નાત્ર યુજ્યતે ભૂતાનિ યોનિઃ પુરુષો યોગી ચૈષાં પરો ઽથ વા

સમયનું સ્વરૂપ, ભાગ્ય કે યદૃચ્છા અહીં યોગ્ય નથી; તત્વો, મૂળ, પુરુષ કે પરમ યોગી—આ બધાની ચર્ચા થાય છે.

અચેતનત્વાત્કાલાદેશ્ચેતનત્વેપિ ચાત્મનઃ સુખદુઃખાનિ ભૂતત્વાદનીશત્વાદ્વિચાર્યતે

સમય વગેરે અચેતન હોવાથી, અને આત્મા ચેતન હોવા છતાં, સુખ-દુઃખ તત્વોથી અને અશક્તિથી થાય છે—આ રીતે વિચારવામાં આવે છે.

તદ્ધ્યાનયોગાનુગતાં પ્રપશ્યઞ્છક્તિમૈશ્વરીમ્ પાશવિચ્છેદિકાં સાક્ષાન્નિગૂઢાં સ્વગુણૈર્ભૃશમ્

ધ્યાન અને યોગ દ્વારા પ્રાપ્ત થતી, બંધનોને તોડી નાખતી, છુપાયેલી છતાં પોતાના ગુણોથી ભરપૂર એવી એ ઈશ્વરી શક્તિને તેઓ જોઈ શકે છે.

તયા વિચ્છિન્નપાશાસ્તે સર્વકારણકારણમ્ શક્તિમંતં મહાદેવમપશ્યન્દિવ્યચક્ષુષા

એ શક્તિથી તેમના બંધન તૂટી ગયા પછી, તેમણે દિવ્ય દૃષ્ટિથી સર્વ કારણોના કારણ, શક્તિયુક્ત મહાદેવને જોયા.

યઃ કારણાન્યશેષાણિ કાલાત્મસહિતાનિ ચ અપ્રમેયો ઽનયા શક્ત્યા સકલં યો ઽધિતિષ્ઠતિ

જે સમય અને આત્મા સહિત તમામ કારણોને, કોઈ પણ બાકી ન રહે તે રીતે, પોતાની શક્તિથી ધારણ કરે છે, એ અપરિમિત છે અને બધું સંભાળે છે.

તતઃ પ્રસાદયોગેન યોગેન પરમેણ ચ દૃષ્ટેન ભક્તિયોગેન દિવ્યઃ ગતિમવાપ્નુયુઃ

પછી કૃપા અને પરમ યોગના મિલનથી, તથા ભક્તિ યોગથી, તેઓ દિવ્ય અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.

તસ્માત્સહ તથા શક્ત્યા હૃદિ પશ્યંતિ યે શિવમ્ તેષાં શાશ્વતિકી શાંતિર્નૈતરેષામિતિ શ્રુતિઃ

અત્યારે, જે લોકો એ શક્તિ સાથે હૃદયમાં શિવને જોવે છે, તેમને શાશ્વત શાંતિ મળે છે; બીજાને નહીં—એવું શ્રુતિ કહે છે.

ન હિ શક્તિમતશ્શક્ત્યા વિપ્રયોગો ઽસ્તિ જાતુચિત્ તસ્માચ્છક્તેઃ શક્તિમતસ્તાદાત્મ્યાન્નિર્વૃતિર્દ્વયોઃ

શક્તિ અને શક્તિમાન વચ્ચે ક્યારેય વિયોગ થતો નથી; તેથી, શક્તિ અને શક્તિમાનની એકતા દ્વારા બંનેને મુક્તિ મળે છે.