શિવપુરાણમ્

બાલાગ્રમાત્રો હૃન્મધ્યે વિચિંત્યો દહરાંતરે હિરણ્યકેશઃ પદ્માક્ષો હ્યરુણસ્તામ્ર એવ ચ

એને હૃદયના મધ્યમાં, બાળ ઘાસની ટોચ જેટલા નાના રૂપે, દહરાકાશમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ; એ સુવર્ણવાળ, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર, લાલચટ્ટો અને તાંબોવર્ણ છે.

યો ઽવસર્પત્ય સૌ દેવો નીલગ્રીવો હિરણ્મયઃ સૌમ્યો ઘોરસ્તથા મિશ્રશ્ચાક્ષારશ્ચામૃતો ઽવ્યયઃ

જે દેવ ઉતરે છે, નિલગળવાળો, સુવર્ણમય, સૌમ્ય, ભયાનક, મિશ્ર, અક્ષય, અમર અને અવિનાશી છે—એવો શિવ છે.

સ પુંવિશેષઃ પરમો ભગવાનન્તકાંતકઃ ચેતનચેતનોન્મુક્તઃ પ્રપઞ્ચાચ્ચ પરાત્પરઃ

એ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ, ભગવાન, મૃત્યુનો વિનાશક છે; ચેતન અને અચેતનથી પણ મુક્ત છે, સમગ્ર પ્રપંચથી પર છે, સર્વોચ્ચથી પણ પર છે.

શિવેનાતિશયત્વેન જ્ઞાનૈશ્વર્યે વિલોકિતે લોકેશાતિશયત્વેન સ્થિતં પ્રાહુર્મનીષિણઃ

શિવજીની અનન્ય મહિમા અને જ્ઞાન તથા રાજ્યની શ્રેષ્ઠતા જોઈને, વિદ્વાનો કહે છે કે તેઓ બધા દેવોમાં સર્વોચ્ચ છે.

પ્રતિસર્ગપ્રસૂતાનાં બ્રહ્મણાં શાસ્ત્રવિસ્તરમ્ ઉપદેષ્ટા સ એવાદૌ કાલાવચ્છેદવર્તિનામ્

દરેક સર્જનના આરંભે, સમયના બંધનવાળા દરેક બ્રહ્માને શાસ્ત્રોના વિશાળ જ્ઞાનનો ઉપદેશ આપનાર માત્ર તેઓ જ છે.

કાલાવચ્છેદયુક્તાનાં ગુરૂણામપ્યસૌ ગુરુઃ સર્વેષામેવ સર્વેશઃ કાલાવચ્છેદવર્જિતઃ

સમયના બંધનવાળા બધા ગુરૂઓમાં પણ તેઓ સર્વેના ગુરુ છે; અને બધા ઈશ્વરોના પણ સ્વામી છે, કારણ કે તેઓ સમયથી પર છે.

શુદ્ધા સ્વાભાવિકી તસ્ય શક્તિસ્સર્વાતિશાયિની જ્ઞાનમપ્રતિમં નિત્યં વપુરત્યન્તનિર્મિતમ્

તેમની શક્તિ સ્વચ્છ અને સ્વભાવિક છે, જે બધાથી શ્રેષ્ઠ છે; તેમનું જ્ઞાન અનન્ય અને શાશ્વત છે, તેમનું રૂપ સંપૂર્ણપણે પોતે સર્જેલું છે.

ઐશ્વર્યમપ્રતિદ્વંદ્વં સુખમાત્યન્તિકં બલમ્ તેજઃપ્રભાવો વીર્યં ચ ક્ષમા કારુણ્યમેવ ચ

તેમનું રાજ્ય બેસમો છે, તેમનું આનંદ સર્વોચ્ચ છે, તેમનું બળ, તેજ, શક્તિ, સહનશક્તિ અને દયા બધું અનન્ય છે.

પરિપૂર્ણસ્ય સર્ગાદ્યૈર્નાત્મનો ઽસ્તિ પ્રયોજનમ્ પરાનુગ્રહ એવાસ્ય ફલં સર્વસ્ય કર્મણઃ

જે સંપૂર્ણ છે, તેને સર્જન વગેરેમાં પોતાનો કોઈ હિત નથી; તેમનાં બધા કર્મોનું ફળ માત્ર બીજાના કલ્યાણ માટે જ છે.

પ્રણવો વાચકસ્તસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ શિવરુદ્રાદિશબ્દાનાં પ્રણવો હિ પરસ્સ્મૃતઃ

પ્રણવ (ૐ) એ પરમાત્મા શિવનું ઉચ્ચારિત નામ છે; 'શિવ', 'રુદ્ર' વગેરે શબ્દોમાં પણ પ્રણવને સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે.

શંભો પ્રણવવાચ્યસ્ય ભવનાત્તજ્જપાદપિ યા સિદ્ધિસ્સા પરા પ્રાપ્યા ભવત્યેવ ન સંશયઃ

શંભુનું સ્વરૂપ દર્શાવતો પ્રણવ (ૐ) જપવાથી સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

તસ્માદેકાક્ષરં દેવમાહુરાગમપારગાઃ વાચ્યવાચકયોરૈક્યં મન્યમાના મનસ્વિનઃ

આથી, જે શાસ્ત્રોમાં પારંગત છે તેઓ અને વિદ્વાનો એક અક્ષરવાળા દેવને એમ જ કહે છે, કારણ કે તેઓ અર્થ અને શબ્દની એકતાને ઓળખે છે.

અસ્ય માત્રાઃ સમાખ્યાતાશ્ચતસ્રો વેદમૂર્ધનિ અકારશ્ચાપ્યુકારશ્ચ મકારો નાદ ઇત્યપિ

વેદના મથામાં તેની ચાર માત્રાઓ કહી છે: 'અ', 'ઉ', 'મ' અને સાથે નાદ.

અકારં બહ્વૃચં પ્રાહુરુકારો યજુરુચ્યતે મકારઃ સામનાદોસ્ય શ્રુતિરાથર્વણી સ્મૃતાઃ

'અ'ને ઋગ્વેદ, 'ઉ'ને યજુર્વેદ, 'મ'ને સામવેદ અને નાદને અથર્વણવેદ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

અકારશ્ચ મહાબીજં રજઃ સ્રષ્ટા ચતુર્મુખઃ ઉકારઃ પ્રકૃતિર્યોનિઃ સત્ત્વં પાલયિતા હરિઃ

'અ' એ મહાબીજ, રજોગુણ અને ચાર મુખવાળા સર્જક છે; 'ઉ' એ પ્રકૃતિ, યોનિ, સત્વગુણ અને પાળક હરિ છે.

મકારઃ પુરુષો બીજં તમઃ સંહારકો હરઃ નાદઃ પરઃ પુમાનીશો નિર્ગુણો નિષ્ક્રિયઃ શિવઃ

'મ' એ પુરુષ, બીજ, તમોગુણ અને સંહારક હર છે; નાદ એ પરમ, ગુણાતીત, નિષ્ક્રિય અને શિવ છે.

સર્વં તિસૃભિરેવેદં માત્રાભિર્નિખિલં ત્રિધા અભિધાય શિવાત્માનં બોધયત્યર્ધમાત્રયા

આ બધું ત્રણ માત્રાઓથી વ્યક્ત થાય છે; અને અર્ધ માત્રાથી તેઓ શિવનું સ્વરૂપ સમજાવે છે.

યસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિંચિદ્યસ્માન્નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કિંચિત્ વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્યેકસ્તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્

તેમના કરતાં ઉપર કે નીચે કંઈ નથી; તેઓ જેમ આકાશમાં ઊભેલા વૃક્ષ જેવાં છે, એમ સર્વત્ર પરમ પુરુષથી બધું વ્યાપ્ત છે.

શક્તિસ્સ્વાભવિકી તસ્ય વિદ્યા વિશ્વવિલક્ષણા એકાનેકસ્ય રૂપેણ ભાતિ ભાનોરિવ પ્રભા

તેમની શક્તિ સ્વભાવિક છે, તેમનું જ્ઞાન જગતમાં અનન્ય છે; તે અનેક રૂપે પ્રકાશે છે, જેમ સૂર્યની કિરણો.

અનંતાઃ શક્તયો યસ્યા ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાદયઃ માયાદ્યાશ્ચાભવન્વહ્નોર્વિસ્ફુલિંગા યથા તથા

તેમની શક્તિઓ અનંત છે—ઇચ્છા, જ્ઞાન, ક્રિયા વગેરે; માયા વગેરે શક્તિઓ અગ્નિમાંથી નીકળતા ચિંકારા જેવી ઉત્પન્ન થાય છે.

સદાશિવેશ્વરાદ્યા હિ વિદ્યા ઽવિદ્યેશ્વરાદયઃ અભવન્પુરુષાશ્ચાસ્યાઃ પ્રકૃતિશ્ચ પરાત્પરા

તેમની શક્તિમાંથી સદાશિવ, ઈશ્વર વગેરે, વિદ્યા-અવિદ્યાના સ્વામી, પુરુષો અને પરમ પ્રકૃતિ ઉત્પન્ન થયા.

મહદાદિવિશેષાંતાસ્ત્વજાદ્યાશ્ચાપિ મૂર્તયઃ યચ્ચાન્યદસ્તિ તત્સર્વં તસ્યાઃ કાર્યં ન સંશયઃ

મહત્ત્વથી લઈને વિશેષ સુધીની અને અજાતથી શરૂ થતી બધી જ રૂપો, તથા જે કંઈ બીજું પણ છે, એ બધું એના કાર્ય જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

સા શક્તિસ્સર્વગા સૂક્ષ્મા પ્રબોધાનંદરૂપિણી શક્તિમાનુચ્યતે દેવશ્શિવશ્શીતાંશુભૂષણઃ

એ શક્તિ સર્વત્ર વ્યાપી છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, જાગૃતિનું સ્વરૂપ ધરાવે છે; અને જે શક્તિનો ધારક છે, તે દેવ છે, શિવ છે, જે શીતળ ચાંદનીથી શોભાયમાન છે.

વેદ્યશ્શિવશ્શિવા વિદ્યા પ્રજ્ઞા ચૈવ શ્રુતિઃ સ્મૃતિઃ ધૃતિરેષા સ્થિતિર્નિષ્ઠા જ્ઞાનેચ્છાકર્મશક્તયઃ

શિવ જ જાણવાનો છે, શિવ જ જ્ઞાન છે, વિદ્યા છે, પ્રજ્ઞા છે, તથા શ્રુતિ અને સ્મૃતિ પણ એ જ છે; એ ધૈર્ય છે, સ્થિરતા છે, નિષ્ઠા છે, અને જ્ઞાન, ઇચ્છા તથા કર્મની શક્તિઓ પણ એ જ છે.

આજ્ઞા ચૈવ પરં બ્રહ્મ દ્વે વિદ્યે ચ પરાપરે શુદ્ધવિદ્યા શુદ્ધકલા સર્વં શક્તિકૃતં યતઃ

આજ્ઞા, પરમ બ્રહ્મ, બે પ્રકારની વિદ્યા—ઉચ્ચ અને નીચી—શુદ્ધ વિદ્યા, શુદ્ધ કળા, આ બધું શક્તિથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

માયા ચ પ્રકૃતિર્જીવો વિકારો વિકૃતિસ્તથા અસચ્ચ સચ્ચ યત્કિંચિત્તયા સર્વમિદં તતમ્

માયા, પ્રકૃતિ, જીવ, પરિવર્તન અને વિકૃતિ, તેમજ અસત્ય અને સત્ય—જે કંઈ છે, એ બધું એના દ્વારા વ્યાપેલું છે.

સા દેવી માયયા સર્વં બ્રહ્માંડં સચરાચરમ્ મોહયત્યપ્રયત્નેન મોચયત્યપિ લીલયા

એ દેવી પોતાની માયાથી આખા બ્રહ્માંડને, ચેતન અને અચેતન બધાને, સહેલાઈથી મોહિત કરે છે અને પોતાની લીલાથી મુક્તિ પણ આપે છે.

અનયા સહ સર્વેશઃ સપ્તવિંશપ્રકારયા વિશ્વં વ્યાપ્ય સ્થિતસ્તસ્માન્મુક્તિરત્ર પ્રવર્તતે

એના સાથે સર્વેશ્વર સત્તાવીસ રૂપે સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપી રહ્યા છે; તેથી અહીં મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

મુમુક્ષવઃ પુરા કેચિન્મુનયો બ્રહ્મવાદિનઃ સંશયાવિષ્ટમનસો વિસ્મૃશંતિ યથાતથમ્

કેટલાક મુમુક્ષુ અને બ્રહ્મવિદ્યા વક્તા ઋષિઓ, જેમના મનમાં સંશય હતો, તેઓએ બધું સારી રીતે વિચારીને તપાસ્યું.