શિવપુરાણમ્

ન ચાસ્ત્યભિનિવેશો ઽસ્ય કુશલા ઽકુશલાન્યપિ કર્માણિ તદ્વિપાકશ્ચ સુખદુઃખે ચ તત્ફલે

એને કોઈ执念 નથી, સારા કે ખરાબ કર્મો એને બાંધતા નથી, તેમનાં ફળ કે સુખ-દુઃખ પણ એને સ્પર્શતા નથી.

આશયૈર્નાપિ સંબન્ધઃ સંસ્કારૈઃ કર્મણામપિ ભોગૈશ્ચ ભોગસંસ્કારૈઃ કાલત્રિતયગોચરૈઃ

એના માટે આશયોથી, કર્મોના સંસ્કારોથી, ભોગ કે ભોગના સંસ્કારોથી, કે ત્રણ કાળના કશી પણ વસ્તુથી કોઈ સંબંધ નથી.

ન તસ્ય કારણં કર્તા નાદિરંતસ્તથાંતરમ્ ન કર્મ કરણં વાપિ નાકાર્યં કાર્યમેવ ચ

એના માટે કોઈ કારણ નથી, કરનાર નથી, શરૂઆત કે અંત નથી, મધ્ય પણ નથી; કર્મ, સાધન, કાર્ય કે પરિણામ પણ એના માટે નથી.

નાસ્ય બંધુરબંધુર્વા નિયંતા પ્રેરકો ઽપિ વા ન પતિર્ન ગુરુસ્ત્રાતા નાધિકો ન સમસ્તથા

એના માટે મિત્ર કે શત્રુ નથી, નિયંત્રક કે પ્રેરક નથી; પતિ, ગુરુ કે રક્ષક નથી, એના કરતાં ઊંચો કે સમાન પણ કોઈ નથી.

ન જન્મમરણે તસ્ય ન કાંક્ષિતમકાંક્ષિતમ્ ન વિધિર્ન નિષેધશ્ચ ન મુક્તિર્ન ચ બન્ધનમ્

એના માટે neither જન્મ છે, neither મૃત્યુ છે, ઈચ્છિત કે અનિચ્છિત કંઈ નથી; neither today neither tomorrow neither liberation nor bondage.

નાસ્તિ યદ્યદકલ્યાણં તત્તદસ્ય કદાચન કલ્યાણં સકલં ચાસ્તિ પરમાત્મા શિવો યતઃ

એના માટે અશુભ ક્યારેય નથી, બધું શુભ જ છે, કેમ કે શિવ સર્વોચ્ચ આત્મા છે.

સ શિવસ્સર્વમેવેદમધિષ્ઠાય સ્વશક્તિભિઃ અપ્રચ્યુતસ્સ્વતો ભાવઃ સ્થિતઃ સ્થાણુરતઃ સ્મૃતઃ

એ શિવ પોતાની શક્તિઓથી બધામાં સ્થિત છે, પોતાનાં સ્વરૂપમાં અડગ રહે છે; તેથી એને સ્થિર કહેવામાં આવે છે.

શિવેનાધિષ્ઠિતં યસ્માજ્જગત્સ્થાવરજંગમમ્ સર્વરૂપઃ સ્મૃતશ્શર્વસ્તથા જ્ઞાત્વા ન મુહ્યતિ

શિવથી જ આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—સ્થાપિત છે; તેથી એ સર્વરૂપ છે. આ જાણીને માણસ ક્યારેય મોહમાં પડતો નથી.

શર્વો રુદ્રો નમસ્તસ્મૈ પુરુષઃ સત્પરો મહાન્ હિરણ્યબાહુર્ભગવાન્હિરણ્યપતિરીશ્વરઃ

શર્વ, રુદ્ર, પરમ, મહાન પુરુષ, સુવર્ણબાહુ, ભગવાન, સુવર્ણપતિ, ઈશ્વર—એવા શિવને વંદન છે.

અંબિકાપતિરીશાનઃ પિનાકી વૃષવાહનઃ એકો રુદ્રઃ પરં બ્રહ્મ પુરુષઃ કૃષ્ણપિંગલઃ

અંબિકાપતિ, ઈશાન, પિનાકધારી, વૃષભવાહન, એકમાત્ર રુદ્ર, પરમ બ્રહ્મ, પુરુષ, કૃષ્ણપિંગલ—એવા શિવને વંદન છે.

બાલાગ્રમાત્રો હૃન્મધ્યે વિચિંત્યો દહરાંતરે હિરણ્યકેશઃ પદ્માક્ષો હ્યરુણસ્તામ્ર એવ ચ

એને હૃદયના મધ્યમાં, બાળ ઘાસની ટોચ જેટલા નાના રૂપે, દહરાકાશમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ; એ સુવર્ણવાળ, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર, લાલચટ્ટો અને તાંબોવર્ણ છે.

યો ઽવસર્પત્ય સૌ દેવો નીલગ્રીવો હિરણ્મયઃ સૌમ્યો ઘોરસ્તથા મિશ્રશ્ચાક્ષારશ્ચામૃતો ઽવ્યયઃ

જે દેવ ઉતરે છે, નિલગળવાળો, સુવર્ણમય, સૌમ્ય, ભયાનક, મિશ્ર, અક્ષય, અમર અને અવિનાશી છે—એવો શિવ છે.

સ પુંવિશેષઃ પરમો ભગવાનન્તકાંતકઃ ચેતનચેતનોન્મુક્તઃ પ્રપઞ્ચાચ્ચ પરાત્પરઃ

એ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ, ભગવાન, મૃત્યુનો વિનાશક છે; ચેતન અને અચેતનથી પણ મુક્ત છે, સમગ્ર પ્રપંચથી પર છે, સર્વોચ્ચથી પણ પર છે.

શિવેનાતિશયત્વેન જ્ઞાનૈશ્વર્યે વિલોકિતે લોકેશાતિશયત્વેન સ્થિતં પ્રાહુર્મનીષિણઃ

શિવજીની અનન્ય મહિમા અને જ્ઞાન તથા રાજ્યની શ્રેષ્ઠતા જોઈને, વિદ્વાનો કહે છે કે તેઓ બધા દેવોમાં સર્વોચ્ચ છે.

પ્રતિસર્ગપ્રસૂતાનાં બ્રહ્મણાં શાસ્ત્રવિસ્તરમ્ ઉપદેષ્ટા સ એવાદૌ કાલાવચ્છેદવર્તિનામ્

દરેક સર્જનના આરંભે, સમયના બંધનવાળા દરેક બ્રહ્માને શાસ્ત્રોના વિશાળ જ્ઞાનનો ઉપદેશ આપનાર માત્ર તેઓ જ છે.

કાલાવચ્છેદયુક્તાનાં ગુરૂણામપ્યસૌ ગુરુઃ સર્વેષામેવ સર્વેશઃ કાલાવચ્છેદવર્જિતઃ

સમયના બંધનવાળા બધા ગુરૂઓમાં પણ તેઓ સર્વેના ગુરુ છે; અને બધા ઈશ્વરોના પણ સ્વામી છે, કારણ કે તેઓ સમયથી પર છે.

શુદ્ધા સ્વાભાવિકી તસ્ય શક્તિસ્સર્વાતિશાયિની જ્ઞાનમપ્રતિમં નિત્યં વપુરત્યન્તનિર્મિતમ્

તેમની શક્તિ સ્વચ્છ અને સ્વભાવિક છે, જે બધાથી શ્રેષ્ઠ છે; તેમનું જ્ઞાન અનન્ય અને શાશ્વત છે, તેમનું રૂપ સંપૂર્ણપણે પોતે સર્જેલું છે.

ઐશ્વર્યમપ્રતિદ્વંદ્વં સુખમાત્યન્તિકં બલમ્ તેજઃપ્રભાવો વીર્યં ચ ક્ષમા કારુણ્યમેવ ચ

તેમનું રાજ્ય બેસમો છે, તેમનું આનંદ સર્વોચ્ચ છે, તેમનું બળ, તેજ, શક્તિ, સહનશક્તિ અને દયા બધું અનન્ય છે.

પરિપૂર્ણસ્ય સર્ગાદ્યૈર્નાત્મનો ઽસ્તિ પ્રયોજનમ્ પરાનુગ્રહ એવાસ્ય ફલં સર્વસ્ય કર્મણઃ

જે સંપૂર્ણ છે, તેને સર્જન વગેરેમાં પોતાનો કોઈ હિત નથી; તેમનાં બધા કર્મોનું ફળ માત્ર બીજાના કલ્યાણ માટે જ છે.

પ્રણવો વાચકસ્તસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ શિવરુદ્રાદિશબ્દાનાં પ્રણવો હિ પરસ્સ્મૃતઃ

પ્રણવ (ૐ) એ પરમાત્મા શિવનું ઉચ્ચારિત નામ છે; 'શિવ', 'રુદ્ર' વગેરે શબ્દોમાં પણ પ્રણવને સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે.

શંભો પ્રણવવાચ્યસ્ય ભવનાત્તજ્જપાદપિ યા સિદ્ધિસ્સા પરા પ્રાપ્યા ભવત્યેવ ન સંશયઃ

શંભુનું સ્વરૂપ દર્શાવતો પ્રણવ (ૐ) જપવાથી સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

તસ્માદેકાક્ષરં દેવમાહુરાગમપારગાઃ વાચ્યવાચકયોરૈક્યં મન્યમાના મનસ્વિનઃ

આથી, જે શાસ્ત્રોમાં પારંગત છે તેઓ અને વિદ્વાનો એક અક્ષરવાળા દેવને એમ જ કહે છે, કારણ કે તેઓ અર્થ અને શબ્દની એકતાને ઓળખે છે.

અસ્ય માત્રાઃ સમાખ્યાતાશ્ચતસ્રો વેદમૂર્ધનિ અકારશ્ચાપ્યુકારશ્ચ મકારો નાદ ઇત્યપિ

વેદના મથામાં તેની ચાર માત્રાઓ કહી છે: 'અ', 'ઉ', 'મ' અને સાથે નાદ.

અકારં બહ્વૃચં પ્રાહુરુકારો યજુરુચ્યતે મકારઃ સામનાદોસ્ય શ્રુતિરાથર્વણી સ્મૃતાઃ

'અ'ને ઋગ્વેદ, 'ઉ'ને યજુર્વેદ, 'મ'ને સામવેદ અને નાદને અથર્વણવેદ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

અકારશ્ચ મહાબીજં રજઃ સ્રષ્ટા ચતુર્મુખઃ ઉકારઃ પ્રકૃતિર્યોનિઃ સત્ત્વં પાલયિતા હરિઃ

'અ' એ મહાબીજ, રજોગુણ અને ચાર મુખવાળા સર્જક છે; 'ઉ' એ પ્રકૃતિ, યોનિ, સત્વગુણ અને પાળક હરિ છે.

મકારઃ પુરુષો બીજં તમઃ સંહારકો હરઃ નાદઃ પરઃ પુમાનીશો નિર્ગુણો નિષ્ક્રિયઃ શિવઃ

'મ' એ પુરુષ, બીજ, તમોગુણ અને સંહારક હર છે; નાદ એ પરમ, ગુણાતીત, નિષ્ક્રિય અને શિવ છે.

સર્વં તિસૃભિરેવેદં માત્રાભિર્નિખિલં ત્રિધા અભિધાય શિવાત્માનં બોધયત્યર્ધમાત્રયા

આ બધું ત્રણ માત્રાઓથી વ્યક્ત થાય છે; અને અર્ધ માત્રાથી તેઓ શિવનું સ્વરૂપ સમજાવે છે.

યસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિંચિદ્યસ્માન્નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કિંચિત્ વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્યેકસ્તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્

તેમના કરતાં ઉપર કે નીચે કંઈ નથી; તેઓ જેમ આકાશમાં ઊભેલા વૃક્ષ જેવાં છે, એમ સર્વત્ર પરમ પુરુષથી બધું વ્યાપ્ત છે.

શક્તિસ્સ્વાભવિકી તસ્ય વિદ્યા વિશ્વવિલક્ષણા એકાનેકસ્ય રૂપેણ ભાતિ ભાનોરિવ પ્રભા

તેમની શક્તિ સ્વભાવિક છે, તેમનું જ્ઞાન જગતમાં અનન્ય છે; તે અનેક રૂપે પ્રકાશે છે, જેમ સૂર્યની કિરણો.