શિવપુરાણમ્

અદૃશ્યમપરે પ્રાહુર્દૃશ્યમિત્યપરે વિદુઃ વાચ્યમિત્યપરે પ્રાહુરવાચ્યમિતિ ચાપરે શબ્દાત્મકં પરે પ્રાહુશ્શબ્દાતીતમથાપરે

કેટલાક તેને અદૃશ્ય કહે છે, જ્યારે બીજા તેને દૃશ્ય જાણે છે; કેટલાક તેને વર્ણનીય કહે છે, જ્યારે બીજા તેને અવર્ણનીય કહે છે; કેટલાક તેને શબ્દરૂપ જાણે છે, જ્યારે બીજા તેને શબ્દથી પણ પર જાણે છે.

કેચિચ્ચિન્તામયં પ્રાહુશ્ચિન્તયા રહિતં પરે જ્ઞાનાત્મકં પરે પ્રાહુર્વિજ્ઞાનમિતિ ચાપરે

કેટલાક કહે છે કે એ વિચારમય છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ વિચારોથી રહિત છે; કેટલાક તેને જ્ઞાનરૂપ કહે છે, જ્યારે બીજા તેને ચેતનાના સ્વરૂપે જાણે છે.

કેચિચ્જ્ઞેયમિતિ પ્રાહુરજ્ઞેયમિતિ કેચન પરમેકે તમેવાહુરપરં ચ તથા પરે

કેટલાક કહે છે કે એ જાણવાનો છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ અજ્ઞેય છે; કેટલાક તેને પરમ માત્ર કહે છે, જ્યારે બીજા તેને બીજું પણ જાણે છે.

એવં વિકલ્પ્યમાનં તુ યાથાત્મ્યં પરમેષ્ઠિનઃ નાધ્યવસ્યંતિ મુનયો નાનાપ્રત્યયકારણાત્

આ રીતે અનેક રીતે સમજાવાતા છતાં, પરમેશ્વરના સાચા સ્વરૂપને ઋષિઓ વિવિધ માન્યતાઓને કારણે નિશ્ચિત કરી શકતા નથી.

યે પુનસ્સર્વભાવેન પ્રપન્નાઃ પરમેશ્વરમ્ તે હિ જાનંત્યયત્નેન શિવં પરમકારણમ્

પરંતુ જે લોકો સર્વાંગી રીતે પરમેશ્વરમાં શરણાગત થાય છે, તેઓ સહેલાઈથી શિવ, સર્વોત્તમ કારણને જાણી લે છે.

તાવદ્દુઃખે વર્તતે બદ્ધપાશઃ સંસારે ઽસ્મિઞ્ચક્રનેમિક્રમેણ

જ્યારે જીવ બંધનના બંધમાં બંધાયેલો હોય છે, ત્યારે તે આ સંસારના ચક્રમાં દુઃખમાં રહે છે, જેમ ચક્રની ધાર સતત ફરતી રહે છે.

તદાવિદ્વાન્પુણ્યપાપે વિધૂય નિરંજનઃ પરમમુપૈતિ સામ્યમ્

જ્યારે અજ્ઞાન વ્યક્તિ પુણ્ય અને પાપને દૂર કરી દે છે, ત્યારે તે નિર્મળ બની, સર્વોચ્ચ સમત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.

નશિવસ્યાણવો બંધઃ કાર્યો માયેય એવ વા પ્રાકૃતો વાથ બોદ્ધા વા હ્યહંકારાત્મકસ્તથા

શિવના માટે આત્માનો બંધન નથી; એ તો માયા, પ્રકૃતિ, જ્ઞાન અથવા અહંકારથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

નૈવાસ્ય માનસો બંધો ન ચૈત્તો નેંદ્રિયાત્મકઃ ન ચ તન્માત્રબંધો ઽપિ ભૂતબંધો ન કશ્ચન

એના માટે મનનું બંધન નથી, ચેતનાનું બંધન નથી, ઇન્દ્રિયોથી બંધાયેલો નથી; સૂક્ષ્મ તત્વો કે સ્થૂલ તત્વો પણ એને ક્યારેય બાંધતા નથી.

ન ચ કાલઃ કલા ચૈવ ન વિદ્યા નિયતિસ્તથા ન રાગો ન ચ વિદ્વેષઃ શંભોરમિતતેજસઃ

સમય કે તેની વિભાજનાઓ, જ્ઞાન કે નિયતિ, રાગ કે દ્વેષ—આ બધું અમિત તેજવાળા શંભુને ક્યારેય બાંધતું નથી.

ન ચાસ્ત્યભિનિવેશો ઽસ્ય કુશલા ઽકુશલાન્યપિ કર્માણિ તદ્વિપાકશ્ચ સુખદુઃખે ચ તત્ફલે

એને કોઈ执念 નથી, સારા કે ખરાબ કર્મો એને બાંધતા નથી, તેમનાં ફળ કે સુખ-દુઃખ પણ એને સ્પર્શતા નથી.

આશયૈર્નાપિ સંબન્ધઃ સંસ્કારૈઃ કર્મણામપિ ભોગૈશ્ચ ભોગસંસ્કારૈઃ કાલત્રિતયગોચરૈઃ

એના માટે આશયોથી, કર્મોના સંસ્કારોથી, ભોગ કે ભોગના સંસ્કારોથી, કે ત્રણ કાળના કશી પણ વસ્તુથી કોઈ સંબંધ નથી.

ન તસ્ય કારણં કર્તા નાદિરંતસ્તથાંતરમ્ ન કર્મ કરણં વાપિ નાકાર્યં કાર્યમેવ ચ

એના માટે કોઈ કારણ નથી, કરનાર નથી, શરૂઆત કે અંત નથી, મધ્ય પણ નથી; કર્મ, સાધન, કાર્ય કે પરિણામ પણ એના માટે નથી.

નાસ્ય બંધુરબંધુર્વા નિયંતા પ્રેરકો ઽપિ વા ન પતિર્ન ગુરુસ્ત્રાતા નાધિકો ન સમસ્તથા

એના માટે મિત્ર કે શત્રુ નથી, નિયંત્રક કે પ્રેરક નથી; પતિ, ગુરુ કે રક્ષક નથી, એના કરતાં ઊંચો કે સમાન પણ કોઈ નથી.

ન જન્મમરણે તસ્ય ન કાંક્ષિતમકાંક્ષિતમ્ ન વિધિર્ન નિષેધશ્ચ ન મુક્તિર્ન ચ બન્ધનમ્

એના માટે neither જન્મ છે, neither મૃત્યુ છે, ઈચ્છિત કે અનિચ્છિત કંઈ નથી; neither today neither tomorrow neither liberation nor bondage.

નાસ્તિ યદ્યદકલ્યાણં તત્તદસ્ય કદાચન કલ્યાણં સકલં ચાસ્તિ પરમાત્મા શિવો યતઃ

એના માટે અશુભ ક્યારેય નથી, બધું શુભ જ છે, કેમ કે શિવ સર્વોચ્ચ આત્મા છે.

સ શિવસ્સર્વમેવેદમધિષ્ઠાય સ્વશક્તિભિઃ અપ્રચ્યુતસ્સ્વતો ભાવઃ સ્થિતઃ સ્થાણુરતઃ સ્મૃતઃ

એ શિવ પોતાની શક્તિઓથી બધામાં સ્થિત છે, પોતાનાં સ્વરૂપમાં અડગ રહે છે; તેથી એને સ્થિર કહેવામાં આવે છે.

શિવેનાધિષ્ઠિતં યસ્માજ્જગત્સ્થાવરજંગમમ્ સર્વરૂપઃ સ્મૃતશ્શર્વસ્તથા જ્ઞાત્વા ન મુહ્યતિ

શિવથી જ આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—સ્થાપિત છે; તેથી એ સર્વરૂપ છે. આ જાણીને માણસ ક્યારેય મોહમાં પડતો નથી.

શર્વો રુદ્રો નમસ્તસ્મૈ પુરુષઃ સત્પરો મહાન્ હિરણ્યબાહુર્ભગવાન્હિરણ્યપતિરીશ્વરઃ

શર્વ, રુદ્ર, પરમ, મહાન પુરુષ, સુવર્ણબાહુ, ભગવાન, સુવર્ણપતિ, ઈશ્વર—એવા શિવને વંદન છે.

અંબિકાપતિરીશાનઃ પિનાકી વૃષવાહનઃ એકો રુદ્રઃ પરં બ્રહ્મ પુરુષઃ કૃષ્ણપિંગલઃ

અંબિકાપતિ, ઈશાન, પિનાકધારી, વૃષભવાહન, એકમાત્ર રુદ્ર, પરમ બ્રહ્મ, પુરુષ, કૃષ્ણપિંગલ—એવા શિવને વંદન છે.

બાલાગ્રમાત્રો હૃન્મધ્યે વિચિંત્યો દહરાંતરે હિરણ્યકેશઃ પદ્માક્ષો હ્યરુણસ્તામ્ર એવ ચ

એને હૃદયના મધ્યમાં, બાળ ઘાસની ટોચ જેટલા નાના રૂપે, દહરાકાશમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ; એ સુવર્ણવાળ, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર, લાલચટ્ટો અને તાંબોવર્ણ છે.

યો ઽવસર્પત્ય સૌ દેવો નીલગ્રીવો હિરણ્મયઃ સૌમ્યો ઘોરસ્તથા મિશ્રશ્ચાક્ષારશ્ચામૃતો ઽવ્યયઃ

જે દેવ ઉતરે છે, નિલગળવાળો, સુવર્ણમય, સૌમ્ય, ભયાનક, મિશ્ર, અક્ષય, અમર અને અવિનાશી છે—એવો શિવ છે.

સ પુંવિશેષઃ પરમો ભગવાનન્તકાંતકઃ ચેતનચેતનોન્મુક્તઃ પ્રપઞ્ચાચ્ચ પરાત્પરઃ

એ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ, ભગવાન, મૃત્યુનો વિનાશક છે; ચેતન અને અચેતનથી પણ મુક્ત છે, સમગ્ર પ્રપંચથી પર છે, સર્વોચ્ચથી પણ પર છે.

શિવેનાતિશયત્વેન જ્ઞાનૈશ્વર્યે વિલોકિતે લોકેશાતિશયત્વેન સ્થિતં પ્રાહુર્મનીષિણઃ

શિવજીની અનન્ય મહિમા અને જ્ઞાન તથા રાજ્યની શ્રેષ્ઠતા જોઈને, વિદ્વાનો કહે છે કે તેઓ બધા દેવોમાં સર્વોચ્ચ છે.

પ્રતિસર્ગપ્રસૂતાનાં બ્રહ્મણાં શાસ્ત્રવિસ્તરમ્ ઉપદેષ્ટા સ એવાદૌ કાલાવચ્છેદવર્તિનામ્

દરેક સર્જનના આરંભે, સમયના બંધનવાળા દરેક બ્રહ્માને શાસ્ત્રોના વિશાળ જ્ઞાનનો ઉપદેશ આપનાર માત્ર તેઓ જ છે.

કાલાવચ્છેદયુક્તાનાં ગુરૂણામપ્યસૌ ગુરુઃ સર્વેષામેવ સર્વેશઃ કાલાવચ્છેદવર્જિતઃ

સમયના બંધનવાળા બધા ગુરૂઓમાં પણ તેઓ સર્વેના ગુરુ છે; અને બધા ઈશ્વરોના પણ સ્વામી છે, કારણ કે તેઓ સમયથી પર છે.

શુદ્ધા સ્વાભાવિકી તસ્ય શક્તિસ્સર્વાતિશાયિની જ્ઞાનમપ્રતિમં નિત્યં વપુરત્યન્તનિર્મિતમ્

તેમની શક્તિ સ્વચ્છ અને સ્વભાવિક છે, જે બધાથી શ્રેષ્ઠ છે; તેમનું જ્ઞાન અનન્ય અને શાશ્વત છે, તેમનું રૂપ સંપૂર્ણપણે પોતે સર્જેલું છે.

ઐશ્વર્યમપ્રતિદ્વંદ્વં સુખમાત્યન્તિકં બલમ્ તેજઃપ્રભાવો વીર્યં ચ ક્ષમા કારુણ્યમેવ ચ

તેમનું રાજ્ય બેસમો છે, તેમનું આનંદ સર્વોચ્ચ છે, તેમનું બળ, તેજ, શક્તિ, સહનશક્તિ અને દયા બધું અનન્ય છે.

પરિપૂર્ણસ્ય સર્ગાદ્યૈર્નાત્મનો ઽસ્તિ પ્રયોજનમ્ પરાનુગ્રહ એવાસ્ય ફલં સર્વસ્ય કર્મણઃ

જે સંપૂર્ણ છે, તેને સર્જન વગેરેમાં પોતાનો કોઈ હિત નથી; તેમનાં બધા કર્મોનું ફળ માત્ર બીજાના કલ્યાણ માટે જ છે.