શિવપુરાણમ્

તસ્માત્પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલસ્વરૂપવાન્ હેતુર્નેતાધિપસ્તેષાં ધાતા ચોક્તા મહેશ્વરઃ

આથી, જે પ્રધાન, પુરુષ, વ્યક્ત અને સમયનું સ્વરૂપ ધરાવે છે, એ જ તેમનો કારણ, અધિપતિ અને સર્જનહાર – મહેશ્વર કહેવાય છે.

વિરાડ્ઢિરણ્યગર્ભાત્મા કૈશ્ચિદીશો નિગદ્યતે હિરણ્યગર્ભો લોકાનાં હેતુર્વિશ્વાત્મકો વિરાટ્

કેટલાક ભગવાનને વિરાટ અને હિરણ્યગર્ભનું સ્વરૂપ કહે છે; હિરણ્યગર્ભ સર્વ લોકોનુ કારણ છે અને વિરાટ સમગ્ર વિશ્વની આત્મા છે.

અંતર્યામી પરશ્ચેતિ કથ્યતે કવિભિશ્શિવઃ પ્રાજ્ઞસ્તૈજસવિશ્વાત્મેત્યપરે સંપ્રચક્ષતે

કવિઓ શિવને અંતર્યામી અને પરમ કહે છે; બીજા તેને બુદ્ધિ, તેજ અને વિશ્વની આત્મા કહે છે.

તુરીયમપરે પ્રાહુઃ સૌમ્યમેવ પરે વિદુઃ માતા માનં ચ મેયં ચ મતિં ચાહુરથાપરે

કેટલાક તેને ચોથું અવસ્થા કહે છે; કેટલાક તેને સૌમ્ય જાણે છે; બીજા તેને માતા, માપ, માપેલું અને બુદ્ધિ કહે છે.

કર્તા ક્રિયા ચ કાર્યં ચ કરણં કારણં પરે જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાત્મેત્યપરે સંપ્રચક્ષતે

કેટલાક કહે છે કે એ કરનાર, ક્રિયા, કાર્ય, સાધન અને કારણ છે; બીજા તેને જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિની આત્મા કહે છે.

તુરીયમપરે પ્રાહુસ્તુર્યાતીતમિતીતરે તમાહુર્વિગુણં કેચિદ્ગુણવન્તં પરે વિદુઃ

કેટલાક તેને ચોથું અવસ્થા કહે છે, કેટલાક કહે છે કે એ ચોથા અવસ્થાથી પણ પર છે; કેટલાક કહે છે કે એ ગુણરહિત છે, જ્યારે બીજા તેને ગુણવાળા જાણે છે.

કેચિત્સંસારિણં પ્રાહુસ્તમસંસારિણં પરે સ્વતંત્રમપરે પ્રાહુરસ્વતંત્રં પરે વિદુઃ

કેટલાક કહે છે કે એ સંસારથી બંધાયેલો છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ બંધાયેલો નથી; કેટલાક તેને સ્વતંત્ર કહે છે, જ્યારે બીજા તેને અસ્વતંત્ર જાણે છે.

ઘોરમિત્યપરે પ્રાહુઃ સૌમ્યમેવ પરે વિદુઃ રાગવંતં પરે પ્રાહુર્વીતરાગં તથા પરે

કેટલાક તેને ભયંકર કહે છે, જ્યારે બીજા તેને સૌમ્ય જાણે છે; કેટલાક તેને આસક્ત કહે છે, જ્યારે બીજા તેને આસક્તિથી મુક્ત કહે છે.

નિષ્ક્રિયં ચ પરે પ્રાહુઃ સક્રિયં ચેતરે જનાઃ નિરિંદ્રિયં પરે પ્રાહુઃ સેંદ્રિયં ચ તથાપરે

કેટલાક કહે છે કે એ નિષ્ક્રિય છે, જ્યારે બીજા તેને સક્રિય કહે છે; કેટલાક કહે છે કે એ ઇન્દ્રિયવિહિન છે, જ્યારે બીજા તેને ઇન્દ્રિયવાળો પણ જાણે છે.

ધ્રુવમિત્યપરે પ્રાહુસ્તમધ્રુવામિતીરતે અરૂપં કેચિદાહુર્વૈ રૂપવંતં પરે વિદુઃ

કેટલાક તેને અચળ કહે છે, જ્યારે બીજા તેને અચળ નથી એવું કહે છે; કેટલાક તેને નિરુરૂપ કહે છે, જ્યારે બીજા તેને રૂપવાળો જાણે છે.

અદૃશ્યમપરે પ્રાહુર્દૃશ્યમિત્યપરે વિદુઃ વાચ્યમિત્યપરે પ્રાહુરવાચ્યમિતિ ચાપરે શબ્દાત્મકં પરે પ્રાહુશ્શબ્દાતીતમથાપરે

કેટલાક તેને અદૃશ્ય કહે છે, જ્યારે બીજા તેને દૃશ્ય જાણે છે; કેટલાક તેને વર્ણનીય કહે છે, જ્યારે બીજા તેને અવર્ણનીય કહે છે; કેટલાક તેને શબ્દરૂપ જાણે છે, જ્યારે બીજા તેને શબ્દથી પણ પર જાણે છે.

કેચિચ્ચિન્તામયં પ્રાહુશ્ચિન્તયા રહિતં પરે જ્ઞાનાત્મકં પરે પ્રાહુર્વિજ્ઞાનમિતિ ચાપરે

કેટલાક કહે છે કે એ વિચારમય છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ વિચારોથી રહિત છે; કેટલાક તેને જ્ઞાનરૂપ કહે છે, જ્યારે બીજા તેને ચેતનાના સ્વરૂપે જાણે છે.

કેચિચ્જ્ઞેયમિતિ પ્રાહુરજ્ઞેયમિતિ કેચન પરમેકે તમેવાહુરપરં ચ તથા પરે

કેટલાક કહે છે કે એ જાણવાનો છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ અજ્ઞેય છે; કેટલાક તેને પરમ માત્ર કહે છે, જ્યારે બીજા તેને બીજું પણ જાણે છે.

એવં વિકલ્પ્યમાનં તુ યાથાત્મ્યં પરમેષ્ઠિનઃ નાધ્યવસ્યંતિ મુનયો નાનાપ્રત્યયકારણાત્

આ રીતે અનેક રીતે સમજાવાતા છતાં, પરમેશ્વરના સાચા સ્વરૂપને ઋષિઓ વિવિધ માન્યતાઓને કારણે નિશ્ચિત કરી શકતા નથી.

યે પુનસ્સર્વભાવેન પ્રપન્નાઃ પરમેશ્વરમ્ તે હિ જાનંત્યયત્નેન શિવં પરમકારણમ્

પરંતુ જે લોકો સર્વાંગી રીતે પરમેશ્વરમાં શરણાગત થાય છે, તેઓ સહેલાઈથી શિવ, સર્વોત્તમ કારણને જાણી લે છે.

તાવદ્દુઃખે વર્તતે બદ્ધપાશઃ સંસારે ઽસ્મિઞ્ચક્રનેમિક્રમેણ

જ્યારે જીવ બંધનના બંધમાં બંધાયેલો હોય છે, ત્યારે તે આ સંસારના ચક્રમાં દુઃખમાં રહે છે, જેમ ચક્રની ધાર સતત ફરતી રહે છે.

તદાવિદ્વાન્પુણ્યપાપે વિધૂય નિરંજનઃ પરમમુપૈતિ સામ્યમ્

જ્યારે અજ્ઞાન વ્યક્તિ પુણ્ય અને પાપને દૂર કરી દે છે, ત્યારે તે નિર્મળ બની, સર્વોચ્ચ સમત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.

નશિવસ્યાણવો બંધઃ કાર્યો માયેય એવ વા પ્રાકૃતો વાથ બોદ્ધા વા હ્યહંકારાત્મકસ્તથા

શિવના માટે આત્માનો બંધન નથી; એ તો માયા, પ્રકૃતિ, જ્ઞાન અથવા અહંકારથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

નૈવાસ્ય માનસો બંધો ન ચૈત્તો નેંદ્રિયાત્મકઃ ન ચ તન્માત્રબંધો ઽપિ ભૂતબંધો ન કશ્ચન

એના માટે મનનું બંધન નથી, ચેતનાનું બંધન નથી, ઇન્દ્રિયોથી બંધાયેલો નથી; સૂક્ષ્મ તત્વો કે સ્થૂલ તત્વો પણ એને ક્યારેય બાંધતા નથી.

ન ચ કાલઃ કલા ચૈવ ન વિદ્યા નિયતિસ્તથા ન રાગો ન ચ વિદ્વેષઃ શંભોરમિતતેજસઃ

સમય કે તેની વિભાજનાઓ, જ્ઞાન કે નિયતિ, રાગ કે દ્વેષ—આ બધું અમિત તેજવાળા શંભુને ક્યારેય બાંધતું નથી.

ન ચાસ્ત્યભિનિવેશો ઽસ્ય કુશલા ઽકુશલાન્યપિ કર્માણિ તદ્વિપાકશ્ચ સુખદુઃખે ચ તત્ફલે

એને કોઈ执念 નથી, સારા કે ખરાબ કર્મો એને બાંધતા નથી, તેમનાં ફળ કે સુખ-દુઃખ પણ એને સ્પર્શતા નથી.

આશયૈર્નાપિ સંબન્ધઃ સંસ્કારૈઃ કર્મણામપિ ભોગૈશ્ચ ભોગસંસ્કારૈઃ કાલત્રિતયગોચરૈઃ

એના માટે આશયોથી, કર્મોના સંસ્કારોથી, ભોગ કે ભોગના સંસ્કારોથી, કે ત્રણ કાળના કશી પણ વસ્તુથી કોઈ સંબંધ નથી.

ન તસ્ય કારણં કર્તા નાદિરંતસ્તથાંતરમ્ ન કર્મ કરણં વાપિ નાકાર્યં કાર્યમેવ ચ

એના માટે કોઈ કારણ નથી, કરનાર નથી, શરૂઆત કે અંત નથી, મધ્ય પણ નથી; કર્મ, સાધન, કાર્ય કે પરિણામ પણ એના માટે નથી.

નાસ્ય બંધુરબંધુર્વા નિયંતા પ્રેરકો ઽપિ વા ન પતિર્ન ગુરુસ્ત્રાતા નાધિકો ન સમસ્તથા

એના માટે મિત્ર કે શત્રુ નથી, નિયંત્રક કે પ્રેરક નથી; પતિ, ગુરુ કે રક્ષક નથી, એના કરતાં ઊંચો કે સમાન પણ કોઈ નથી.

ન જન્મમરણે તસ્ય ન કાંક્ષિતમકાંક્ષિતમ્ ન વિધિર્ન નિષેધશ્ચ ન મુક્તિર્ન ચ બન્ધનમ્

એના માટે neither જન્મ છે, neither મૃત્યુ છે, ઈચ્છિત કે અનિચ્છિત કંઈ નથી; neither today neither tomorrow neither liberation nor bondage.

નાસ્તિ યદ્યદકલ્યાણં તત્તદસ્ય કદાચન કલ્યાણં સકલં ચાસ્તિ પરમાત્મા શિવો યતઃ

એના માટે અશુભ ક્યારેય નથી, બધું શુભ જ છે, કેમ કે શિવ સર્વોચ્ચ આત્મા છે.

સ શિવસ્સર્વમેવેદમધિષ્ઠાય સ્વશક્તિભિઃ અપ્રચ્યુતસ્સ્વતો ભાવઃ સ્થિતઃ સ્થાણુરતઃ સ્મૃતઃ

એ શિવ પોતાની શક્તિઓથી બધામાં સ્થિત છે, પોતાનાં સ્વરૂપમાં અડગ રહે છે; તેથી એને સ્થિર કહેવામાં આવે છે.

શિવેનાધિષ્ઠિતં યસ્માજ્જગત્સ્થાવરજંગમમ્ સર્વરૂપઃ સ્મૃતશ્શર્વસ્તથા જ્ઞાત્વા ન મુહ્યતિ

શિવથી જ આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—સ્થાપિત છે; તેથી એ સર્વરૂપ છે. આ જાણીને માણસ ક્યારેય મોહમાં પડતો નથી.

શર્વો રુદ્રો નમસ્તસ્મૈ પુરુષઃ સત્પરો મહાન્ હિરણ્યબાહુર્ભગવાન્હિરણ્યપતિરીશ્વરઃ

શર્વ, રુદ્ર, પરમ, મહાન પુરુષ, સુવર્ણબાહુ, ભગવાન, સુવર્ણપતિ, ઈશ્વર—એવા શિવને વંદન છે.