શિવપુરાણમ્

ક્ષરસ્સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થો ઽક્ષર ઉચ્યતે ઉભે તે પરમેશસ્ય રૂપે તસ્ય વશે યતઃ

બધા જીવ ક્ષર છે; અક્ષર એટલે જે કદી બદલાતું નથી; આ બંને પરમેશ્વરના સ્વરૂપ છે, કારણ કે બધું એના વશમાં છે.

તયોઃ પરઃ શિવઃ શાંતઃ ક્ષરાક્ષરાપરસ્સ્મૃતઃ સમષ્ટિવ્યષ્ઠિરૂપં ચ સમષ્ટિવ્યષ્ટિકારણમ્

આ બંનેમાંથી શિવ સર્વોચ્ચ, શાંત અને ક્ષર-અક્ષરથી પણ પર છે; એ સમૂહ અને વ્યક્તિ બંનેનું સ્વરૂપ છે, અને બંનેનું કારણ છે.

વદંતિ મુનયઃ કેચિચ્છિવં પરમકારણમ્ સમષ્ટિમાહુરવ્યક્તં વ્યષ્ટિં વ્યક્તં તથૈવ ચ

કેટલાક મુનિઓ કહે છે કે શિવ સર્વોચ્ચ કારણ છે; તેઓ સમૂહને અવ્યક્ત અને વ્યક્તિને વ્યક્ત કહે છે.

તે રૂપે પરમેશસ્ય તદિચ્છાયાઃ પ્રવર્તનાત્ તયોઃ કારણભાવેન શિવં પરમકારણમ્

પરમેશ્વરના ઇચ્છાથી આ બંને સ્વરૂપ ઉત્પન્ન થાય છે; કારણરૂપ હોવાથી, શિવ સર્વોચ્ચ કારણ છે.

કારણાર્થવિદઃ પ્રાહુઃ સમષ્ટિવ્યષ્ટિકારણમ્ જાતિવ્યક્તિસ્વરૂપીતિ કથ્યતે કૈશ્ચિદીશ્વરઃ

કારણનું અર્થ જાણનારા કહે છે કે એ સમૂહ અને વ્યક્તિ બંનેનું કારણ છે; કેટલાક ભગવાનને જાતિ અને વ્યક્તિનું સ્વરૂપ કહે છે.

યા પિંડેપ્યનુવર્તેત સા જાતિરિતિ કથ્યતે વ્યક્તિર્વ્યાવૃત્તિરૂપં તં પિણ્ડજાતેઃ સમાશ્રયમ્

જે દરેક સમૂહમાં રહે છે, તેને જાતિ કહે છે; અને જે જુદું સ્વરૂપ ધરાવે છે, એ વ્યક્તિ છે, જે સમૂહ અને જાતિનો આધાર છે.

જાતયો વ્યક્તયશ્ચૈવ તદાજ્ઞાપરિપાલિતાઃ યતસ્તતો મહાદેવો જાતિવ્યક્તિવપુઃ સ્મૃતઃ

જાતિઓ અને વ્યક્તિઓ એના આજ્ઞાથી ચાલે છે; તેથી મહાદેવ જાતિ અને વ્યક્તિના સ્વરૂપ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે.

પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાત્મા કથ્યતે શિવઃ પ્રધાનં પ્રકૃતિં પ્રાહુઃક્ષેત્રજ્ઞં પુરુષં તથા

પ્રધાન, પુરુષ, વ્યક્ત અને સમય – આ બધાનું સ્વરૂપ એટલે શિવ. પ્રધાનને પ્રકૃતિ કહે છે અને પુરુષને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે.

ત્રયોવિંશતિતત્ત્વાનિ વ્યક્તમાહુર્મનીષિણઃ કાલઃ કાર્યપ્રપઞ્ચસ્ય પરિણામૈકકારણમ્

વિદ્વાનો કહે છે કે વ્યક્તમાં ત્રેવીસ તત્ત્વો છે. સમય જ સમગ્ર સર્જનના પરિવર્તનનું એકમાત્ર કારણ છે.

એષામીશો ઽધિપો ધાતા પ્રવર્તકનિવર્તકઃ આવિર્ભાવતિરોભાવહેતુરેકઃ સ્વરાડજઃ

એ જ સર્વનો સ્વામી, અધિપતિ, સર્જનહાર, આરંભ અને અંત કરનાર છે; પ્રગટ અને અદૃશ્ય થવાનો એકમાત્ર કારણ, સ્વયં સ્વતંત્ર અને જન્મરહિત છે.

તસ્માત્પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલસ્વરૂપવાન્ હેતુર્નેતાધિપસ્તેષાં ધાતા ચોક્તા મહેશ્વરઃ

આથી, જે પ્રધાન, પુરુષ, વ્યક્ત અને સમયનું સ્વરૂપ ધરાવે છે, એ જ તેમનો કારણ, અધિપતિ અને સર્જનહાર – મહેશ્વર કહેવાય છે.

વિરાડ્ઢિરણ્યગર્ભાત્મા કૈશ્ચિદીશો નિગદ્યતે હિરણ્યગર્ભો લોકાનાં હેતુર્વિશ્વાત્મકો વિરાટ્

કેટલાક ભગવાનને વિરાટ અને હિરણ્યગર્ભનું સ્વરૂપ કહે છે; હિરણ્યગર્ભ સર્વ લોકોનુ કારણ છે અને વિરાટ સમગ્ર વિશ્વની આત્મા છે.

અંતર્યામી પરશ્ચેતિ કથ્યતે કવિભિશ્શિવઃ પ્રાજ્ઞસ્તૈજસવિશ્વાત્મેત્યપરે સંપ્રચક્ષતે

કવિઓ શિવને અંતર્યામી અને પરમ કહે છે; બીજા તેને બુદ્ધિ, તેજ અને વિશ્વની આત્મા કહે છે.

તુરીયમપરે પ્રાહુઃ સૌમ્યમેવ પરે વિદુઃ માતા માનં ચ મેયં ચ મતિં ચાહુરથાપરે

કેટલાક તેને ચોથું અવસ્થા કહે છે; કેટલાક તેને સૌમ્ય જાણે છે; બીજા તેને માતા, માપ, માપેલું અને બુદ્ધિ કહે છે.

કર્તા ક્રિયા ચ કાર્યં ચ કરણં કારણં પરે જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાત્મેત્યપરે સંપ્રચક્ષતે

કેટલાક કહે છે કે એ કરનાર, ક્રિયા, કાર્ય, સાધન અને કારણ છે; બીજા તેને જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિની આત્મા કહે છે.

તુરીયમપરે પ્રાહુસ્તુર્યાતીતમિતીતરે તમાહુર્વિગુણં કેચિદ્ગુણવન્તં પરે વિદુઃ

કેટલાક તેને ચોથું અવસ્થા કહે છે, કેટલાક કહે છે કે એ ચોથા અવસ્થાથી પણ પર છે; કેટલાક કહે છે કે એ ગુણરહિત છે, જ્યારે બીજા તેને ગુણવાળા જાણે છે.

કેચિત્સંસારિણં પ્રાહુસ્તમસંસારિણં પરે સ્વતંત્રમપરે પ્રાહુરસ્વતંત્રં પરે વિદુઃ

કેટલાક કહે છે કે એ સંસારથી બંધાયેલો છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ બંધાયેલો નથી; કેટલાક તેને સ્વતંત્ર કહે છે, જ્યારે બીજા તેને અસ્વતંત્ર જાણે છે.

ઘોરમિત્યપરે પ્રાહુઃ સૌમ્યમેવ પરે વિદુઃ રાગવંતં પરે પ્રાહુર્વીતરાગં તથા પરે

કેટલાક તેને ભયંકર કહે છે, જ્યારે બીજા તેને સૌમ્ય જાણે છે; કેટલાક તેને આસક્ત કહે છે, જ્યારે બીજા તેને આસક્તિથી મુક્ત કહે છે.

નિષ્ક્રિયં ચ પરે પ્રાહુઃ સક્રિયં ચેતરે જનાઃ નિરિંદ્રિયં પરે પ્રાહુઃ સેંદ્રિયં ચ તથાપરે

કેટલાક કહે છે કે એ નિષ્ક્રિય છે, જ્યારે બીજા તેને સક્રિય કહે છે; કેટલાક કહે છે કે એ ઇન્દ્રિયવિહિન છે, જ્યારે બીજા તેને ઇન્દ્રિયવાળો પણ જાણે છે.

ધ્રુવમિત્યપરે પ્રાહુસ્તમધ્રુવામિતીરતે અરૂપં કેચિદાહુર્વૈ રૂપવંતં પરે વિદુઃ

કેટલાક તેને અચળ કહે છે, જ્યારે બીજા તેને અચળ નથી એવું કહે છે; કેટલાક તેને નિરુરૂપ કહે છે, જ્યારે બીજા તેને રૂપવાળો જાણે છે.

અદૃશ્યમપરે પ્રાહુર્દૃશ્યમિત્યપરે વિદુઃ વાચ્યમિત્યપરે પ્રાહુરવાચ્યમિતિ ચાપરે શબ્દાત્મકં પરે પ્રાહુશ્શબ્દાતીતમથાપરે

કેટલાક તેને અદૃશ્ય કહે છે, જ્યારે બીજા તેને દૃશ્ય જાણે છે; કેટલાક તેને વર્ણનીય કહે છે, જ્યારે બીજા તેને અવર્ણનીય કહે છે; કેટલાક તેને શબ્દરૂપ જાણે છે, જ્યારે બીજા તેને શબ્દથી પણ પર જાણે છે.

કેચિચ્ચિન્તામયં પ્રાહુશ્ચિન્તયા રહિતં પરે જ્ઞાનાત્મકં પરે પ્રાહુર્વિજ્ઞાનમિતિ ચાપરે

કેટલાક કહે છે કે એ વિચારમય છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ વિચારોથી રહિત છે; કેટલાક તેને જ્ઞાનરૂપ કહે છે, જ્યારે બીજા તેને ચેતનાના સ્વરૂપે જાણે છે.

કેચિચ્જ્ઞેયમિતિ પ્રાહુરજ્ઞેયમિતિ કેચન પરમેકે તમેવાહુરપરં ચ તથા પરે

કેટલાક કહે છે કે એ જાણવાનો છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ અજ્ઞેય છે; કેટલાક તેને પરમ માત્ર કહે છે, જ્યારે બીજા તેને બીજું પણ જાણે છે.

એવં વિકલ્પ્યમાનં તુ યાથાત્મ્યં પરમેષ્ઠિનઃ નાધ્યવસ્યંતિ મુનયો નાનાપ્રત્યયકારણાત્

આ રીતે અનેક રીતે સમજાવાતા છતાં, પરમેશ્વરના સાચા સ્વરૂપને ઋષિઓ વિવિધ માન્યતાઓને કારણે નિશ્ચિત કરી શકતા નથી.

યે પુનસ્સર્વભાવેન પ્રપન્નાઃ પરમેશ્વરમ્ તે હિ જાનંત્યયત્નેન શિવં પરમકારણમ્

પરંતુ જે લોકો સર્વાંગી રીતે પરમેશ્વરમાં શરણાગત થાય છે, તેઓ સહેલાઈથી શિવ, સર્વોત્તમ કારણને જાણી લે છે.

તાવદ્દુઃખે વર્તતે બદ્ધપાશઃ સંસારે ઽસ્મિઞ્ચક્રનેમિક્રમેણ

જ્યારે જીવ બંધનના બંધમાં બંધાયેલો હોય છે, ત્યારે તે આ સંસારના ચક્રમાં દુઃખમાં રહે છે, જેમ ચક્રની ધાર સતત ફરતી રહે છે.

તદાવિદ્વાન્પુણ્યપાપે વિધૂય નિરંજનઃ પરમમુપૈતિ સામ્યમ્

જ્યારે અજ્ઞાન વ્યક્તિ પુણ્ય અને પાપને દૂર કરી દે છે, ત્યારે તે નિર્મળ બની, સર્વોચ્ચ સમત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.

નશિવસ્યાણવો બંધઃ કાર્યો માયેય એવ વા પ્રાકૃતો વાથ બોદ્ધા વા હ્યહંકારાત્મકસ્તથા

શિવના માટે આત્માનો બંધન નથી; એ તો માયા, પ્રકૃતિ, જ્ઞાન અથવા અહંકારથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

નૈવાસ્ય માનસો બંધો ન ચૈત્તો નેંદ્રિયાત્મકઃ ન ચ તન્માત્રબંધો ઽપિ ભૂતબંધો ન કશ્ચન

એના માટે મનનું બંધન નથી, ચેતનાનું બંધન નથી, ઇન્દ્રિયોથી બંધાયેલો નથી; સૂક્ષ્મ તત્વો કે સ્થૂલ તત્વો પણ એને ક્યારેય બાંધતા નથી.