શિવપુરાણમ્

વિગ્રહં દેવદેવસ્ય વિશ્વમેતચ્ચરાચરમ્ તદેવં ન વિજાનંતિ પશવઃ પાશગૌરવાત્

આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, દેવોના દેવનું સ્વરૂપ છે; પણ જે લોકો બંધનના ભારથી બંધાયેલા છે, તેઓ આ વાત સમજતા નથી.

તમેકમેવ બહુધા વદંતિ યદુનંદન અજાનન્તઃ પરં ભાવમવિકલ્પં મહર્ષયઃ

યદુ વંશી, મહાન ઋષિઓ, પરમ એકતા અને અસલી સ્વરૂપને જાણ્યા વિના, એ એકને અનેક રીતે વર્ણવે છે.

અપરં બ્રહ્મરૂપં ચ પરં બ્રહ્માત્મકં તથા કેચિદાહુર્મહાદેવમનાદિનિધનં પરમ્

કેટલાક કહે છે કે મહાદેવ, જે અનાદિ અને અનંત છે, એ બ્રહ્મનું નીચું અને ઊંચું બંને સ્વરૂપ છે, અને એનું સ્વરૂપ બ્રહ્મરૂપ છે, એ સર્વોચ્ચ છે.

ભૂતેંદ્રિયાંતઃકરણપ્રધાનવિષયાત્મકમ્ અપરં બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં પરં બ્રહ્મ ચિદાત્મકમ્

ભૂત, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, પ્રકૃતિ અને વિષયોથી બનેલું જે છે, તેને નીચું બ્રહ્મ કહે છે; અને ચેતન સ્વરૂપે જે છે, એ પરમ બ્રહ્મ છે.

બૃહત્ત્વાદ્બૃહણત્વાદ્વા બ્રહ્મ ચેત્યભિધીયતે ઉભે તે બ્રહ્મણો રૂપે બ્રહ્મણો ઽધિપતેઃ પ્રભોઃ વિદ્યા ઽવિદ્યાસ્વરૂપીતિ કૈશ્ચિદીશો નિગદ્યતે

મોટાપણાથી કે બધું વિસ્તરે છે એથી તેને બ્રહ્મ કહે છે; આ બંને બ્રહ્મના સ્વરૂપ છે, બ્રહ્મના સ્વામી, પ્રભુ — કેટલાક તેને જ્ઞાન અને અજ્ઞાનનું સ્વરૂપ કહે છે.

વિદ્યાં તુ ચેતનાં પ્રાહુસ્તથાવિદ્યામચેતનામ્ વિદ્યા ઽવિદ્યાત્મકં ચૈવ વિશ્વં વિશ્વગુરોર્વિભોઃ

જ્ઞાનને ચેતના કહે છે અને અજ્ઞાનને અચેતન કહે છે; અને સમગ્ર જગત, સર્વજ્ઞ ગુરુનું, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંનેથી બનેલું છે.

રૂપમેવ ન સંદેહો વિશ્વં તસ્ય વશે યતઃ ભ્રાંતિર્વિદ્યા પરા ચેતિ શાર્વં રૂપં પરં વિદુઃ

જગત એનું જ સ્વરૂપ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી, કારણ કે બધું એના વશમાં છે; ભ્રમને જ જ્ઞાન કહે છે, અને શિવનું પરમ સ્વરૂપ સર્વોચ્ચ કહેવાય છે.

અયથાબુદ્ધિરર્થેષુ બહુધા ભ્રાંતિરુચ્યતે યથાર્થાકારસંવિત્તિર્વિદ્યેતિ પરિકીર્ત્યતે

વસ્તુઓ વિશે ખોટી સમજ અનેક રીતે ભ્રમ કહેવાય છે; અને જે સાચી રીતે વસ્તુને ઓળખે છે, એ જ્ઞાન કહેવાય છે.

વિકલ્પરહિતં તત્ત્વં પરમિત્યભિધીયતે વૈપરીત્યાદસચ્છબ્દઃ કથ્યતે વેદવાદિભિઃ

જે તત્વમાં કોઈ ભેદ નથી, તેને પરમ કહે છે; અને જે સાચું નથી, તેને વેદના જ્ઞાની લોકો 'અસત્' કહે છે.

તયોઃ પતિત્વાત્તુ શિવઃ સદસત્પતિરુચ્યતે ક્ષરાક્ષરાત્મકં પ્રાહુઃ ક્ષરાક્ષરપરં પરે

બંનેના સ્વામી હોવાથી, શિવને સત્ય અને અસત્યનો માલિક કહે છે; જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એ ક્ષર અને અક્ષર બંને છે, અને એ બંનેથી પણ પર છે.

ક્ષરસ્સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થો ઽક્ષર ઉચ્યતે ઉભે તે પરમેશસ્ય રૂપે તસ્ય વશે યતઃ

બધા જીવ ક્ષર છે; અક્ષર એટલે જે કદી બદલાતું નથી; આ બંને પરમેશ્વરના સ્વરૂપ છે, કારણ કે બધું એના વશમાં છે.

તયોઃ પરઃ શિવઃ શાંતઃ ક્ષરાક્ષરાપરસ્સ્મૃતઃ સમષ્ટિવ્યષ્ઠિરૂપં ચ સમષ્ટિવ્યષ્ટિકારણમ્

આ બંનેમાંથી શિવ સર્વોચ્ચ, શાંત અને ક્ષર-અક્ષરથી પણ પર છે; એ સમૂહ અને વ્યક્તિ બંનેનું સ્વરૂપ છે, અને બંનેનું કારણ છે.

વદંતિ મુનયઃ કેચિચ્છિવં પરમકારણમ્ સમષ્ટિમાહુરવ્યક્તં વ્યષ્ટિં વ્યક્તં તથૈવ ચ

કેટલાક મુનિઓ કહે છે કે શિવ સર્વોચ્ચ કારણ છે; તેઓ સમૂહને અવ્યક્ત અને વ્યક્તિને વ્યક્ત કહે છે.

તે રૂપે પરમેશસ્ય તદિચ્છાયાઃ પ્રવર્તનાત્ તયોઃ કારણભાવેન શિવં પરમકારણમ્

પરમેશ્વરના ઇચ્છાથી આ બંને સ્વરૂપ ઉત્પન્ન થાય છે; કારણરૂપ હોવાથી, શિવ સર્વોચ્ચ કારણ છે.

કારણાર્થવિદઃ પ્રાહુઃ સમષ્ટિવ્યષ્ટિકારણમ્ જાતિવ્યક્તિસ્વરૂપીતિ કથ્યતે કૈશ્ચિદીશ્વરઃ

કારણનું અર્થ જાણનારા કહે છે કે એ સમૂહ અને વ્યક્તિ બંનેનું કારણ છે; કેટલાક ભગવાનને જાતિ અને વ્યક્તિનું સ્વરૂપ કહે છે.

યા પિંડેપ્યનુવર્તેત સા જાતિરિતિ કથ્યતે વ્યક્તિર્વ્યાવૃત્તિરૂપં તં પિણ્ડજાતેઃ સમાશ્રયમ્

જે દરેક સમૂહમાં રહે છે, તેને જાતિ કહે છે; અને જે જુદું સ્વરૂપ ધરાવે છે, એ વ્યક્તિ છે, જે સમૂહ અને જાતિનો આધાર છે.

જાતયો વ્યક્તયશ્ચૈવ તદાજ્ઞાપરિપાલિતાઃ યતસ્તતો મહાદેવો જાતિવ્યક્તિવપુઃ સ્મૃતઃ

જાતિઓ અને વ્યક્તિઓ એના આજ્ઞાથી ચાલે છે; તેથી મહાદેવ જાતિ અને વ્યક્તિના સ્વરૂપ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે.

પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાત્મા કથ્યતે શિવઃ પ્રધાનં પ્રકૃતિં પ્રાહુઃક્ષેત્રજ્ઞં પુરુષં તથા

પ્રધાન, પુરુષ, વ્યક્ત અને સમય – આ બધાનું સ્વરૂપ એટલે શિવ. પ્રધાનને પ્રકૃતિ કહે છે અને પુરુષને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે.

ત્રયોવિંશતિતત્ત્વાનિ વ્યક્તમાહુર્મનીષિણઃ કાલઃ કાર્યપ્રપઞ્ચસ્ય પરિણામૈકકારણમ્

વિદ્વાનો કહે છે કે વ્યક્તમાં ત્રેવીસ તત્ત્વો છે. સમય જ સમગ્ર સર્જનના પરિવર્તનનું એકમાત્ર કારણ છે.

એષામીશો ઽધિપો ધાતા પ્રવર્તકનિવર્તકઃ આવિર્ભાવતિરોભાવહેતુરેકઃ સ્વરાડજઃ

એ જ સર્વનો સ્વામી, અધિપતિ, સર્જનહાર, આરંભ અને અંત કરનાર છે; પ્રગટ અને અદૃશ્ય થવાનો એકમાત્ર કારણ, સ્વયં સ્વતંત્ર અને જન્મરહિત છે.

તસ્માત્પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલસ્વરૂપવાન્ હેતુર્નેતાધિપસ્તેષાં ધાતા ચોક્તા મહેશ્વરઃ

આથી, જે પ્રધાન, પુરુષ, વ્યક્ત અને સમયનું સ્વરૂપ ધરાવે છે, એ જ તેમનો કારણ, અધિપતિ અને સર્જનહાર – મહેશ્વર કહેવાય છે.

વિરાડ્ઢિરણ્યગર્ભાત્મા કૈશ્ચિદીશો નિગદ્યતે હિરણ્યગર્ભો લોકાનાં હેતુર્વિશ્વાત્મકો વિરાટ્

કેટલાક ભગવાનને વિરાટ અને હિરણ્યગર્ભનું સ્વરૂપ કહે છે; હિરણ્યગર્ભ સર્વ લોકોનુ કારણ છે અને વિરાટ સમગ્ર વિશ્વની આત્મા છે.

અંતર્યામી પરશ્ચેતિ કથ્યતે કવિભિશ્શિવઃ પ્રાજ્ઞસ્તૈજસવિશ્વાત્મેત્યપરે સંપ્રચક્ષતે

કવિઓ શિવને અંતર્યામી અને પરમ કહે છે; બીજા તેને બુદ્ધિ, તેજ અને વિશ્વની આત્મા કહે છે.

તુરીયમપરે પ્રાહુઃ સૌમ્યમેવ પરે વિદુઃ માતા માનં ચ મેયં ચ મતિં ચાહુરથાપરે

કેટલાક તેને ચોથું અવસ્થા કહે છે; કેટલાક તેને સૌમ્ય જાણે છે; બીજા તેને માતા, માપ, માપેલું અને બુદ્ધિ કહે છે.

કર્તા ક્રિયા ચ કાર્યં ચ કરણં કારણં પરે જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાત્મેત્યપરે સંપ્રચક્ષતે

કેટલાક કહે છે કે એ કરનાર, ક્રિયા, કાર્ય, સાધન અને કારણ છે; બીજા તેને જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિની આત્મા કહે છે.

તુરીયમપરે પ્રાહુસ્તુર્યાતીતમિતીતરે તમાહુર્વિગુણં કેચિદ્ગુણવન્તં પરે વિદુઃ

કેટલાક તેને ચોથું અવસ્થા કહે છે, કેટલાક કહે છે કે એ ચોથા અવસ્થાથી પણ પર છે; કેટલાક કહે છે કે એ ગુણરહિત છે, જ્યારે બીજા તેને ગુણવાળા જાણે છે.

કેચિત્સંસારિણં પ્રાહુસ્તમસંસારિણં પરે સ્વતંત્રમપરે પ્રાહુરસ્વતંત્રં પરે વિદુઃ

કેટલાક કહે છે કે એ સંસારથી બંધાયેલો છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ બંધાયેલો નથી; કેટલાક તેને સ્વતંત્ર કહે છે, જ્યારે બીજા તેને અસ્વતંત્ર જાણે છે.

ઘોરમિત્યપરે પ્રાહુઃ સૌમ્યમેવ પરે વિદુઃ રાગવંતં પરે પ્રાહુર્વીતરાગં તથા પરે

કેટલાક તેને ભયંકર કહે છે, જ્યારે બીજા તેને સૌમ્ય જાણે છે; કેટલાક તેને આસક્ત કહે છે, જ્યારે બીજા તેને આસક્તિથી મુક્ત કહે છે.

નિષ્ક્રિયં ચ પરે પ્રાહુઃ સક્રિયં ચેતરે જનાઃ નિરિંદ્રિયં પરે પ્રાહુઃ સેંદ્રિયં ચ તથાપરે

કેટલાક કહે છે કે એ નિષ્ક્રિય છે, જ્યારે બીજા તેને સક્રિય કહે છે; કેટલાક કહે છે કે એ ઇન્દ્રિયવિહિન છે, જ્યારે બીજા તેને ઇન્દ્રિયવાળો પણ જાણે છે.