શિવપુરાણમ્

સંસારાશીવિષાલીઢમૃતસંજીવનૌષધમ્ વિભૂતિં શિવયોર્વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન

જે જ્ઞાની શિવની મહિમા જાણે છે—જે સંસારના સાપના દંશથી મૃત્યુ પામેલા માટે અમૃત જેવી ઔષધિ છે—એ ક્યારેય કશું ડરે નહીં.

યઃ પરામપરાં ચૈવ વિભૂતિં વેત્તિ તત્ત્વતઃ સો ઽપરો ભૂતિમુલ્લંઘ્ય પરાં ભૂતિં સમશ્નુતે

જે વ્યક્તિ પરમ અને અપારમ મહિમાને સાચા અર્થમાં જાણે છે, એ નીચી મહિમા પાર કરી પરમ મહિમા પ્રાપ્ત કરે છે.

એતત્તે કથિતં કૃષ્ણ યાથાત્મ્યં પરમાત્મનોઃ રહસ્યમપિ યોગ્યો ઽસિ ભર્ગભક્તો ભવાનિતિ

હે કૃષ્ણ, મેં તને પરમાત્માનો સાચો સ્વરૂપ અને તેનું રહસ્ય કહ્યું છે, કારણ કે તું યોગ્ય અને તેજસ્વીનો ભક્ત છે.

નાશિષ્યેભ્યો ઽપ્યશૈવેભ્યો નાભક્તેભ્યઃ કદાચન વ્યાહરેદીશયોર્ભૂતિમિતિ વેદાનુશાસનમ્

વેદના આદેશ પ્રમાણે, એ મહિમા ક્યારેય અજ્ઞાની, અશૈવ અથવા અભક્ત વ્યક્તિને કહેવી નહીં.

તસ્માત્ત્વમતિકલ્યાણપરેભ્યઃ કથયેન્ન હિ ત્વાદૃશેભ્યો ઽનુરૂપેભ્યઃ કથયૈતન્ન ચાન્યથા

એથી, તું આ વાત માત્ર અત્યંત સારા લોકોમાં જ કહેજે, બીજાને નહીં; પણ તારા જેવા યોગ્યને કહી શકાય, બીજાને નહીં.

વિભૂતિમેતાં શિવયોર્યોગ્યેભ્યો યઃ પ્રદાપયેત્ સંસારસાગરાન્મુક્તઃ શિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

જે આ શિવની મહિમા યોગ્યને સમજાવે છે, એ સંસારના સાગરથી મુક્ત થઈને શિવ સાથે એકરૂપ થાય છે.

કીર્તનાદસ્ય નશ્યંતિ મહાન્ત્યઃ પાપકોટયઃ ત્રિશ્ચતુર્ધાસમભ્યસ્તૈર્વિનશ્યંતિ તતો ઽધિકાઃ

આનું કીર્તન કરવાથી અનેક મોટા પાપો નાશ પામે છે; ત્રણ-ચાર વખત વધુ કરવાથી તો એથી પણ વધારે પાપો નાશ પામે છે.

નશ્યંત્યનિષ્ટરિપવો વર્ધન્તે સુહૃદસ્તથા વિદ્યા ચ વર્ધતે શૈવી મતિસ્સત્યે પ્રવર્તતે

અનિષ્ટ અને દુશ્મનો નાશ પામે છે, મિત્રો વધે છે, શૈવ જ્ઞાન વધે છે અને મન સત્યમાં સ્થિર થાય છે.

ભક્તિઃ પરાઃ શિવે સામ્બે સાનુગે સપરિચ્છિદે યદ્યદિષ્ટતમં ચાન્યત્તત્તદાપ્નોત્યસંશયમ્

શિવ, અંબિકા, તેમના અનુયાયીઓ અને સેવકોમાં પરમ ભક્તિ થાય છે; અને જે કંઈ સર્વોચ્ચ ઇચ્છિત હોય, તે પણ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે.

અન્તઃશુચિઃ શિવે ભક્તો વિસ્રબ્ધઃ કીર્તયેદ્યદિ પ્રબલૈઃ કર્મભિઃ પૂર્વૈઃ ફલં ચેત્પ્રતિબધ્યતે પુનઃ પુનઃ સમભ્યસ્યેત્તસ્ય નાસ્તીહ દુર્લ્લભમ્

જે માણસ અંતરમાં શુદ્ધ હોય, શિવભક્ત હોય અને પૂરેપૂરી શ્રદ્ધાથી શિવનું સ્તુતિ કરે છે, છતાં જો ભૂતકાળના ભારે કર્મો કારણે ફળ મળતું અટકે, તો એણે વારંવાર પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; આવા ભક્ત માટે અહીં કંઈ પણ દુર્લભ નથી.

વિગ્રહં દેવદેવસ્ય વિશ્વમેતચ્ચરાચરમ્ તદેવં ન વિજાનંતિ પશવઃ પાશગૌરવાત્

આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, દેવોના દેવનું સ્વરૂપ છે; પણ જે લોકો બંધનના ભારથી બંધાયેલા છે, તેઓ આ વાત સમજતા નથી.

તમેકમેવ બહુધા વદંતિ યદુનંદન અજાનન્તઃ પરં ભાવમવિકલ્પં મહર્ષયઃ

યદુ વંશી, મહાન ઋષિઓ, પરમ એકતા અને અસલી સ્વરૂપને જાણ્યા વિના, એ એકને અનેક રીતે વર્ણવે છે.

અપરં બ્રહ્મરૂપં ચ પરં બ્રહ્માત્મકં તથા કેચિદાહુર્મહાદેવમનાદિનિધનં પરમ્

કેટલાક કહે છે કે મહાદેવ, જે અનાદિ અને અનંત છે, એ બ્રહ્મનું નીચું અને ઊંચું બંને સ્વરૂપ છે, અને એનું સ્વરૂપ બ્રહ્મરૂપ છે, એ સર્વોચ્ચ છે.

ભૂતેંદ્રિયાંતઃકરણપ્રધાનવિષયાત્મકમ્ અપરં બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં પરં બ્રહ્મ ચિદાત્મકમ્

ભૂત, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, પ્રકૃતિ અને વિષયોથી બનેલું જે છે, તેને નીચું બ્રહ્મ કહે છે; અને ચેતન સ્વરૂપે જે છે, એ પરમ બ્રહ્મ છે.

બૃહત્ત્વાદ્બૃહણત્વાદ્વા બ્રહ્મ ચેત્યભિધીયતે ઉભે તે બ્રહ્મણો રૂપે બ્રહ્મણો ઽધિપતેઃ પ્રભોઃ વિદ્યા ઽવિદ્યાસ્વરૂપીતિ કૈશ્ચિદીશો નિગદ્યતે

મોટાપણાથી કે બધું વિસ્તરે છે એથી તેને બ્રહ્મ કહે છે; આ બંને બ્રહ્મના સ્વરૂપ છે, બ્રહ્મના સ્વામી, પ્રભુ — કેટલાક તેને જ્ઞાન અને અજ્ઞાનનું સ્વરૂપ કહે છે.

વિદ્યાં તુ ચેતનાં પ્રાહુસ્તથાવિદ્યામચેતનામ્ વિદ્યા ઽવિદ્યાત્મકં ચૈવ વિશ્વં વિશ્વગુરોર્વિભોઃ

જ્ઞાનને ચેતના કહે છે અને અજ્ઞાનને અચેતન કહે છે; અને સમગ્ર જગત, સર્વજ્ઞ ગુરુનું, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંનેથી બનેલું છે.

રૂપમેવ ન સંદેહો વિશ્વં તસ્ય વશે યતઃ ભ્રાંતિર્વિદ્યા પરા ચેતિ શાર્વં રૂપં પરં વિદુઃ

જગત એનું જ સ્વરૂપ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી, કારણ કે બધું એના વશમાં છે; ભ્રમને જ જ્ઞાન કહે છે, અને શિવનું પરમ સ્વરૂપ સર્વોચ્ચ કહેવાય છે.

અયથાબુદ્ધિરર્થેષુ બહુધા ભ્રાંતિરુચ્યતે યથાર્થાકારસંવિત્તિર્વિદ્યેતિ પરિકીર્ત્યતે

વસ્તુઓ વિશે ખોટી સમજ અનેક રીતે ભ્રમ કહેવાય છે; અને જે સાચી રીતે વસ્તુને ઓળખે છે, એ જ્ઞાન કહેવાય છે.

વિકલ્પરહિતં તત્ત્વં પરમિત્યભિધીયતે વૈપરીત્યાદસચ્છબ્દઃ કથ્યતે વેદવાદિભિઃ

જે તત્વમાં કોઈ ભેદ નથી, તેને પરમ કહે છે; અને જે સાચું નથી, તેને વેદના જ્ઞાની લોકો 'અસત્' કહે છે.

તયોઃ પતિત્વાત્તુ શિવઃ સદસત્પતિરુચ્યતે ક્ષરાક્ષરાત્મકં પ્રાહુઃ ક્ષરાક્ષરપરં પરે

બંનેના સ્વામી હોવાથી, શિવને સત્ય અને અસત્યનો માલિક કહે છે; જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એ ક્ષર અને અક્ષર બંને છે, અને એ બંનેથી પણ પર છે.

ક્ષરસ્સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થો ઽક્ષર ઉચ્યતે ઉભે તે પરમેશસ્ય રૂપે તસ્ય વશે યતઃ

બધા જીવ ક્ષર છે; અક્ષર એટલે જે કદી બદલાતું નથી; આ બંને પરમેશ્વરના સ્વરૂપ છે, કારણ કે બધું એના વશમાં છે.

તયોઃ પરઃ શિવઃ શાંતઃ ક્ષરાક્ષરાપરસ્સ્મૃતઃ સમષ્ટિવ્યષ્ઠિરૂપં ચ સમષ્ટિવ્યષ્ટિકારણમ્

આ બંનેમાંથી શિવ સર્વોચ્ચ, શાંત અને ક્ષર-અક્ષરથી પણ પર છે; એ સમૂહ અને વ્યક્તિ બંનેનું સ્વરૂપ છે, અને બંનેનું કારણ છે.

વદંતિ મુનયઃ કેચિચ્છિવં પરમકારણમ્ સમષ્ટિમાહુરવ્યક્તં વ્યષ્ટિં વ્યક્તં તથૈવ ચ

કેટલાક મુનિઓ કહે છે કે શિવ સર્વોચ્ચ કારણ છે; તેઓ સમૂહને અવ્યક્ત અને વ્યક્તિને વ્યક્ત કહે છે.

તે રૂપે પરમેશસ્ય તદિચ્છાયાઃ પ્રવર્તનાત્ તયોઃ કારણભાવેન શિવં પરમકારણમ્

પરમેશ્વરના ઇચ્છાથી આ બંને સ્વરૂપ ઉત્પન્ન થાય છે; કારણરૂપ હોવાથી, શિવ સર્વોચ્ચ કારણ છે.

કારણાર્થવિદઃ પ્રાહુઃ સમષ્ટિવ્યષ્ટિકારણમ્ જાતિવ્યક્તિસ્વરૂપીતિ કથ્યતે કૈશ્ચિદીશ્વરઃ

કારણનું અર્થ જાણનારા કહે છે કે એ સમૂહ અને વ્યક્તિ બંનેનું કારણ છે; કેટલાક ભગવાનને જાતિ અને વ્યક્તિનું સ્વરૂપ કહે છે.

યા પિંડેપ્યનુવર્તેત સા જાતિરિતિ કથ્યતે વ્યક્તિર્વ્યાવૃત્તિરૂપં તં પિણ્ડજાતેઃ સમાશ્રયમ્

જે દરેક સમૂહમાં રહે છે, તેને જાતિ કહે છે; અને જે જુદું સ્વરૂપ ધરાવે છે, એ વ્યક્તિ છે, જે સમૂહ અને જાતિનો આધાર છે.

જાતયો વ્યક્તયશ્ચૈવ તદાજ્ઞાપરિપાલિતાઃ યતસ્તતો મહાદેવો જાતિવ્યક્તિવપુઃ સ્મૃતઃ

જાતિઓ અને વ્યક્તિઓ એના આજ્ઞાથી ચાલે છે; તેથી મહાદેવ જાતિ અને વ્યક્તિના સ્વરૂપ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે.

પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાત્મા કથ્યતે શિવઃ પ્રધાનં પ્રકૃતિં પ્રાહુઃક્ષેત્રજ્ઞં પુરુષં તથા

પ્રધાન, પુરુષ, વ્યક્ત અને સમય – આ બધાનું સ્વરૂપ એટલે શિવ. પ્રધાનને પ્રકૃતિ કહે છે અને પુરુષને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે.

ત્રયોવિંશતિતત્ત્વાનિ વ્યક્તમાહુર્મનીષિણઃ કાલઃ કાર્યપ્રપઞ્ચસ્ય પરિણામૈકકારણમ્

વિદ્વાનો કહે છે કે વ્યક્તમાં ત્રેવીસ તત્ત્વો છે. સમય જ સમગ્ર સર્જનના પરિવર્તનનું એકમાત્ર કારણ છે.