શિવપુરાણમ્

યથા દીપસ્ય દીપ્તસ્ય શિખા દીપયતે ગૃહમ્ તથા તેજસ્તયોરેતદ્વ્યાપ્ય દીપયતે જગત્

જેમ દીવાના પ્રકાશથી ઘર ઉજળે છે, તેમ એમના તેજથી આખું જગત વ્યાપી ને પ્રકાશિત થાય છે.

તૃણાદિશિવમૂર્ત્યંતં વિશ્વખ્યાતિશયક્રમઃ સન્નિકર્ષક્રમવશાત્તયોરિતિ પરા શ્રુતિઃ

ઘાસથી લઈને શિવરૂપ સુધી, સમગ્ર જગતની અદભુત રચના, બંનેના નજીકના સંબંધ પ્રમાણે જ થાય છે—આ પરમ વાણી કહે છે.

સર્વાકારાત્મકાવેતૌ સર્વશ્રેયોવિધાયિનૌ પૂજનીયૌ નમસ્કાર્યૌ ચિંતનીયૌ ચ સર્વદા

આ બંને સર્વરૂપ ધરાવે છે અને સર્વ શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે; તેઓ હંમેશા પૂજ્ય, વંદનીય અને ધ્યાનમાં રાખવાના છે.

યથાપ્રજ્ઞમિદં કૃષ્ણ યાથાત્મ્યં પરમેશયોઃ કથિતં હિ મયા તે ઽદ્ય ન તુ તાવદિયત્તયા

હે કૃષ્ણ, મારી સમજ મુજબ આજે મેં તને પરમેશ્વરોનું સાચું સ્વરૂપ સમજાવ્યું છે, પણ એ સંપૂર્ણ રીતે હજી સમજાવ્યું નથી.

તત્કથં શક્યતે વક્તું યાથાત્મ્યં પરમેશયોઃ મહતામપિ સર્વેષાં મનસો ઽપિ બહિર્ગતમ્

પરમેશ્વરોનું સાચું સ્વરૂપ કેવી રીતે કહી શકાય? એ તો મહાન મહાન લોકોના મનથી પણ પર છે.

અંતર્ગતમનન્યાનામીશ્વરાર્પિતચેતસામ્ અન્યેષાં બુદ્ધ્યનારૂઢમારૂઢં ચ યથૈવ તત્

જેઓનું મન ઈશ્વરમાં સંપૂર્ણ રીતે અર્પિત છે, તેમના માટે એ અંદર જ રહે છે; બીજાઓ માટે એ બુદ્ધિમાં સ્થિર થતું નથી, અથવા જેટલું છે તેટલું જ રહે છે.

યેયમુક્તા વિભૂતિર્વૈ પ્રાકૃતી સા પરા મતા અપ્રાકૃતાં પરામન્યાં ગુહ્યાં ગુહ્યવિદો વિદુઃ

આ જે વર્ણવેલી મહિમા છે, એ પ્રાકૃત માનવામાં આવે છે; ગુપ્ત મહિમા જાણનારા લોકો બીજી, પરમ, અપ્રાકૃત અને ગુપ્ત મહિમા જાણે છે.

યતો વાચો નિવર્તંતે મનસા ચેન્દ્રિયૈસ્સહ અપ્રાકૃતી પરા ચૈષા વિભૂતિઃ પારમેશ્વરી

પરમેશ્વરની એ અપ્રાકૃત, પરમ મહિમા એવી છે કે જ્યાં શબ્દ, મન અને ઇન્દ્રિયો પહોંચી શકતી નથી અને પાછી વળી જાય છે.

સૈવેહ પરમં ધામ સૈવેહ પરમા ગતિઃ સૈવેહ પરમા કાષ્ઠા વિભૂતિઃ પરમેષ્ઠિનઃ

એ જ અહીં પરમ ધામ છે, એ જ પરમ ગતિ છે, એ જ પરમ સીમા છે—એ પરમેશ્વરની મહિમા છે.

તાં પ્રાપ્તું પ્રયતંતે ઽત્ર જિતશ્વાસા જિતેંદ્રિયાઃ ગર્ભકારા ગૃહદ્વારં નિશ્છિદ્રં ઘટિતું યથા

એ પ્રાપ્ત કરવા માટે અહીં શ્વાસ અને ઇન્દ્રિયો જીતનાર લોકો પ્રયત્ન કરે છે, જેમ માટલાવાળો માટલાનું મુખ નિખૂટ બનાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

સંસારાશીવિષાલીઢમૃતસંજીવનૌષધમ્ વિભૂતિં શિવયોર્વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન

જે જ્ઞાની શિવની મહિમા જાણે છે—જે સંસારના સાપના દંશથી મૃત્યુ પામેલા માટે અમૃત જેવી ઔષધિ છે—એ ક્યારેય કશું ડરે નહીં.

યઃ પરામપરાં ચૈવ વિભૂતિં વેત્તિ તત્ત્વતઃ સો ઽપરો ભૂતિમુલ્લંઘ્ય પરાં ભૂતિં સમશ્નુતે

જે વ્યક્તિ પરમ અને અપારમ મહિમાને સાચા અર્થમાં જાણે છે, એ નીચી મહિમા પાર કરી પરમ મહિમા પ્રાપ્ત કરે છે.

એતત્તે કથિતં કૃષ્ણ યાથાત્મ્યં પરમાત્મનોઃ રહસ્યમપિ યોગ્યો ઽસિ ભર્ગભક્તો ભવાનિતિ

હે કૃષ્ણ, મેં તને પરમાત્માનો સાચો સ્વરૂપ અને તેનું રહસ્ય કહ્યું છે, કારણ કે તું યોગ્ય અને તેજસ્વીનો ભક્ત છે.

નાશિષ્યેભ્યો ઽપ્યશૈવેભ્યો નાભક્તેભ્યઃ કદાચન વ્યાહરેદીશયોર્ભૂતિમિતિ વેદાનુશાસનમ્

વેદના આદેશ પ્રમાણે, એ મહિમા ક્યારેય અજ્ઞાની, અશૈવ અથવા અભક્ત વ્યક્તિને કહેવી નહીં.

તસ્માત્ત્વમતિકલ્યાણપરેભ્યઃ કથયેન્ન હિ ત્વાદૃશેભ્યો ઽનુરૂપેભ્યઃ કથયૈતન્ન ચાન્યથા

એથી, તું આ વાત માત્ર અત્યંત સારા લોકોમાં જ કહેજે, બીજાને નહીં; પણ તારા જેવા યોગ્યને કહી શકાય, બીજાને નહીં.

વિભૂતિમેતાં શિવયોર્યોગ્યેભ્યો યઃ પ્રદાપયેત્ સંસારસાગરાન્મુક્તઃ શિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

જે આ શિવની મહિમા યોગ્યને સમજાવે છે, એ સંસારના સાગરથી મુક્ત થઈને શિવ સાથે એકરૂપ થાય છે.

કીર્તનાદસ્ય નશ્યંતિ મહાન્ત્યઃ પાપકોટયઃ ત્રિશ્ચતુર્ધાસમભ્યસ્તૈર્વિનશ્યંતિ તતો ઽધિકાઃ

આનું કીર્તન કરવાથી અનેક મોટા પાપો નાશ પામે છે; ત્રણ-ચાર વખત વધુ કરવાથી તો એથી પણ વધારે પાપો નાશ પામે છે.

નશ્યંત્યનિષ્ટરિપવો વર્ધન્તે સુહૃદસ્તથા વિદ્યા ચ વર્ધતે શૈવી મતિસ્સત્યે પ્રવર્તતે

અનિષ્ટ અને દુશ્મનો નાશ પામે છે, મિત્રો વધે છે, શૈવ જ્ઞાન વધે છે અને મન સત્યમાં સ્થિર થાય છે.

ભક્તિઃ પરાઃ શિવે સામ્બે સાનુગે સપરિચ્છિદે યદ્યદિષ્ટતમં ચાન્યત્તત્તદાપ્નોત્યસંશયમ્

શિવ, અંબિકા, તેમના અનુયાયીઓ અને સેવકોમાં પરમ ભક્તિ થાય છે; અને જે કંઈ સર્વોચ્ચ ઇચ્છિત હોય, તે પણ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે.

અન્તઃશુચિઃ શિવે ભક્તો વિસ્રબ્ધઃ કીર્તયેદ્યદિ પ્રબલૈઃ કર્મભિઃ પૂર્વૈઃ ફલં ચેત્પ્રતિબધ્યતે પુનઃ પુનઃ સમભ્યસ્યેત્તસ્ય નાસ્તીહ દુર્લ્લભમ્

જે માણસ અંતરમાં શુદ્ધ હોય, શિવભક્ત હોય અને પૂરેપૂરી શ્રદ્ધાથી શિવનું સ્તુતિ કરે છે, છતાં જો ભૂતકાળના ભારે કર્મો કારણે ફળ મળતું અટકે, તો એણે વારંવાર પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; આવા ભક્ત માટે અહીં કંઈ પણ દુર્લભ નથી.

વિગ્રહં દેવદેવસ્ય વિશ્વમેતચ્ચરાચરમ્ તદેવં ન વિજાનંતિ પશવઃ પાશગૌરવાત્

આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, દેવોના દેવનું સ્વરૂપ છે; પણ જે લોકો બંધનના ભારથી બંધાયેલા છે, તેઓ આ વાત સમજતા નથી.

તમેકમેવ બહુધા વદંતિ યદુનંદન અજાનન્તઃ પરં ભાવમવિકલ્પં મહર્ષયઃ

યદુ વંશી, મહાન ઋષિઓ, પરમ એકતા અને અસલી સ્વરૂપને જાણ્યા વિના, એ એકને અનેક રીતે વર્ણવે છે.

અપરં બ્રહ્મરૂપં ચ પરં બ્રહ્માત્મકં તથા કેચિદાહુર્મહાદેવમનાદિનિધનં પરમ્

કેટલાક કહે છે કે મહાદેવ, જે અનાદિ અને અનંત છે, એ બ્રહ્મનું નીચું અને ઊંચું બંને સ્વરૂપ છે, અને એનું સ્વરૂપ બ્રહ્મરૂપ છે, એ સર્વોચ્ચ છે.

ભૂતેંદ્રિયાંતઃકરણપ્રધાનવિષયાત્મકમ્ અપરં બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં પરં બ્રહ્મ ચિદાત્મકમ્

ભૂત, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, પ્રકૃતિ અને વિષયોથી બનેલું જે છે, તેને નીચું બ્રહ્મ કહે છે; અને ચેતન સ્વરૂપે જે છે, એ પરમ બ્રહ્મ છે.

બૃહત્ત્વાદ્બૃહણત્વાદ્વા બ્રહ્મ ચેત્યભિધીયતે ઉભે તે બ્રહ્મણો રૂપે બ્રહ્મણો ઽધિપતેઃ પ્રભોઃ વિદ્યા ઽવિદ્યાસ્વરૂપીતિ કૈશ્ચિદીશો નિગદ્યતે

મોટાપણાથી કે બધું વિસ્તરે છે એથી તેને બ્રહ્મ કહે છે; આ બંને બ્રહ્મના સ્વરૂપ છે, બ્રહ્મના સ્વામી, પ્રભુ — કેટલાક તેને જ્ઞાન અને અજ્ઞાનનું સ્વરૂપ કહે છે.

વિદ્યાં તુ ચેતનાં પ્રાહુસ્તથાવિદ્યામચેતનામ્ વિદ્યા ઽવિદ્યાત્મકં ચૈવ વિશ્વં વિશ્વગુરોર્વિભોઃ

જ્ઞાનને ચેતના કહે છે અને અજ્ઞાનને અચેતન કહે છે; અને સમગ્ર જગત, સર્વજ્ઞ ગુરુનું, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંનેથી બનેલું છે.

રૂપમેવ ન સંદેહો વિશ્વં તસ્ય વશે યતઃ ભ્રાંતિર્વિદ્યા પરા ચેતિ શાર્વં રૂપં પરં વિદુઃ

જગત એનું જ સ્વરૂપ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી, કારણ કે બધું એના વશમાં છે; ભ્રમને જ જ્ઞાન કહે છે, અને શિવનું પરમ સ્વરૂપ સર્વોચ્ચ કહેવાય છે.

અયથાબુદ્ધિરર્થેષુ બહુધા ભ્રાંતિરુચ્યતે યથાર્થાકારસંવિત્તિર્વિદ્યેતિ પરિકીર્ત્યતે

વસ્તુઓ વિશે ખોટી સમજ અનેક રીતે ભ્રમ કહેવાય છે; અને જે સાચી રીતે વસ્તુને ઓળખે છે, એ જ્ઞાન કહેવાય છે.

વિકલ્પરહિતં તત્ત્વં પરમિત્યભિધીયતે વૈપરીત્યાદસચ્છબ્દઃ કથ્યતે વેદવાદિભિઃ

જે તત્વમાં કોઈ ભેદ નથી, તેને પરમ કહે છે; અને જે સાચું નથી, તેને વેદના જ્ઞાની લોકો 'અસત્' કહે છે.