શિવપુરાણમ્

રુચિર્ભવો ભવાની ચ બુધૈરાકૂતિરુચ્યતે ભૃગુર્ભગાક્ષિહા દેવઃ ખ્યાતિસ્ત્રિનયનપ્રિયા

રુચિ ભવ છે અને ભવાનીને વિદ્વાનો આકૃતિ કહે છે; ભૃગુ ભગવાન ભાગાનાં નેત્ર વિનાશક છે અને ખ્યાતિ ત્રિનેત્રપ્રિય છે.

મરીચિભગવાન્રુદ્રઃ સંભૂતિશ્શર્વવલ્લભા ગંગાધરો ઽંગિરા જ્ઞેયઃ સ્મૃતિઃ સાક્ષાદુમા સ્મૃતા

મરીચિ ભગવાન રુદ્ર છે, સંભૂતિ શર્વપ્રિયા છે; ગંગાધર અંગિરા તરીકે ઓળખાય છે અને સ્મૃતિ સાચી ઉમા કહેવાય છે.

પુલસ્ત્યઃ શશભૃન્મૌલિઃ પ્રીતિઃ કાંતા પિનાકિનઃ પુલહસ્ત્રિપુરધ્વંસી તત્પ્રિયા તુ શિવપ્રિયા

પુલસ્ત્ય ચંદ્રમૌળી છે અને પ્રિતિ પિનાકીનની પ્રિય છે; પુલહ ત્રિપુરવિનાશક છે અને તેની પ્રિય શિવપ્રિયા છે.

ક્રતુધ્વંસી ક્રતુઃ પ્રોક્તઃ સંનતિર્દયિતા વિભોઃ ત્રિનેત્રો ઽત્રિરુમા સાક્ષાદનસૂયા સ્મૃતા બુધૈઃ

યજ્ઞનો વિનાશક પણ યજ્ઞ કહેવાય છે; ભક્તિ ભગવાનને પ્રિય છે; ત્રણ આંખો ધરાવનાર અહીં ત્રણ આંખો ધરાવતો નથી; ઉમા પોતે જ વિદ્વાનો દ્વારા અનસૂયા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

કશ્યપઃ કાલહા દેવો દેવમાતા મહેશ્વરી વસિષ્ઠો મન્મથારાતિર્દેવી સાક્ષાદરુંધતી

કશ્યપ સમયનો વિનાશક દેવ છે; દેવતાઓની માતા મહેશ્વરી છે; વશિષ્ઠ મનમથના શત્રુ છે; દેવી સાચી અરુંધતી છે.

શંકરઃ પુરુષાસ્સર્વે સ્ત્રિયસ્સર્વા મહેશ્વરી સર્વે સ્ત્રીપુરુષાસ્તસ્માત્તયોરેવ વિભૂતયઃ

શંકર બધા પુરુષોમાં છે; બધી સ્ત્રીઓ મહેશ્વરી છે; બધા પુરુષ અને સ્ત્રીઓ એમના જ પ્રભાવો છે.

વિષયી ભગવાનીશો વિષયઃ પરમેશ્વરી શ્રાવ્યં સર્વમુમારૂપં શ્રોતા શૂલવરાયુધઃ

ભગવાન ભોગવનાર છે; પરમેશ્વરી ભોગ્ય છે; સાંભળવાનું બધું ઉમાના સ્વરૂપનું છે; સાંભળનાર ત્રિશૂલધારી છે.

પ્રષ્ટવ્યં વસ્તુજાતં તુ ધત્તે શંકરવલ્લભા પ્રષ્ટા સ એવ વિશ્વાત્મા બાલચન્દ્રાવતંસકઃ

પૂછવાનું બધું શંકરની પ્રિયાએ ધારણ કર્યું છે; પૂછનાર એ જ સર્વાત્મા છે, જેના માથે કિશોર ચંદ્ર છે.

દ્રષ્ટવ્યં વસ્તુરૂપં તુ બિભર્તિ વક્તવલ્લભા દ્રષ્ટા વિશ્વેશ્વરો દેવઃ શશિખંડશિખામણિઃ

જોવાનું બધું વક્તાની પ્રિયાએ ધારણ કર્યું છે; જોનાર વિશ્વના ઈશ્વર છે, ચંદ્રમુકુટ ધારણ કરનાર દેવ છે.

રસજાતં મહાદેવી દેવો રસયિતા શિવઃ પ્રેયજાતં ચ ગિરિજા પ્રેયાંશ્ચૈવ ગરાશનઃ

રસનું તત્વ મહાદેવી છે; શિવ રસ ચાખનાર છે; પ્રેમનું તત્વ ગિરિજા છે; પ્રેમનો ભોગવનાર ગિરિશ છે.

મંતવ્યવસ્તુતાં ધત્તે સદા દેવી મહેશ્વરી મંતા સ એવ વિશ્વાત્મા મહાદેવો મહેશ્વરઃ

વિચારવાનું સ્વરૂપ હંમેશા દેવી મહેશ્વરી ધારણ કરે છે; વિચારનાર એ જ સર્વાત્મા છે, મહાદેવ મહેશ્વર છે.

બોદ્ધવ્યવસ્તુરૂપં તુ બિભર્તિ ભવવલ્લભા દેવસ્સ એવ ભગવાન્બોદ્ધા મુગ્ધેન્દુશેખરઃ

સમજવાનું સ્વરૂપ ભવની પ્રિયાએ ધારણ કર્યું છે; દેવ પોતે જ જાણનાર છે, કોમળ ચંદ્રમુકુટ ધારણ કરનાર ભગવાન છે.

પ્રાણઃ પિનાકી સર્વેષાં પ્રાણિનાં ભગવાન્પ્રભુઃ પ્રાણસ્થિતિસ્તુ સર્વેષામંબિકા ચાંબુરૂપિણી

પ્રાણ બધા જીવનો પિનાકધારી ભગવાન છે; પ્રાણમાં રહેવાનું સ્વરૂપ બધામાં અંબિકા, જળરૂપિ છે.

બિભર્તિ ક્ષેત્રતાં દેવી ત્રિપુરાંતકવલ્લભા ક્ષેત્રજ્ઞત્વં તદા ધત્તે ભગવાનંતકાંતકઃ

ક્ષેત્રપણું ત્રિપુરાંતકની પ્રિયાએ ધારણ કર્યું છે; ક્ષેત્રજ્ઞપણું ભગવાન યમના વિનાશકે ધારણ કર્યું છે.

અહઃ શૂલાયુધો દેવઃ શૂલપાણિપ્રિયા નિશા આકાશઃ શંકરો દેવઃ પૃથિવી શંકરપ્રિયા

દિવસ ત્રિશૂલધારી દેવ છે; રાત ત્રિશૂલધારીની પ્રિયા છે; આકાશ શંકર દેવ છે; પૃથ્વી શંકરની પ્રિયા છે.

સમુદ્રો ભગવાનીશો વેલા શૈલેન્દ્રકન્યકા વૃક્ષો વૃષધ્વજો દેવો લતા વિશ્વેશ્વરપ્રિયા

સમુદ્ર ભગવાન છે; કિનારો પર્વતરાજની પુત્રી છે; વૃક્ષ વૃષધ્વજ દેવ છે; લતા વિશ્વેશ્વરની પ્રિયા છે.

પુંલ્લિંગમખિલં ધત્તે ભગવાન્પુરશાસનઃ સ્ત્રિલિંગં ચાખિલં ધત્તે દેવી દેવમનોરમા

પુરુષલિંગનું બધું સ્વરૂપ પુરશાસક ભગવાન ધારણ કરે છે; સ્ત્રીલિંગનું બધું સ્વરૂપ દેવી દેવોને આનંદ આપનારી ધારણ કરે છે.

શબ્દજાલમશેષં તુ ધત્તે સર્વસ્ય વલ્લભા અર્થસ્વરૂપમખિલં ધત્તે મુગ્ધેન્દુશેખરઃ

બધાના પ્રિયાએ આખું શબ્દજાળ ધારણ કર્યું છે; કોમળ ચંદ્રમુકુટ ધારણ કરનાર ભગવાન આખું અર્થસ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

યસ્ય યસ્ય પદાર્થસ્ય યા યા શક્તિરુદાહૃતા સા સા વિશ્વેશ્વરી દેવી સ સ સર્વો મહેશ્વરઃ

જે પદાર્થની જે શક્તિ કહેવાય છે, એ જ વિશ્વેશ્વરી દેવી છે; એ જ સર્વ મહેશ્વર છે.

યત્પરં યત્પવિત્રં ચ યત્પુણ્યં યચ્ચ મંગલમ્ તત્તદાહ મહાભાગાસ્તયોસ્તેજોવિજૃંભિતમ્

જે કંઈ શ્રેષ્ઠ છે, શુદ્ધ છે, પુણ્ય છે, શુભ છે, મહાન આત્માઓ કહે છે કે એ બધું એમના તેજનો પ્રસાર છે.

યથા દીપસ્ય દીપ્તસ્ય શિખા દીપયતે ગૃહમ્ તથા તેજસ્તયોરેતદ્વ્યાપ્ય દીપયતે જગત્

જેમ દીવાના પ્રકાશથી ઘર ઉજળે છે, તેમ એમના તેજથી આખું જગત વ્યાપી ને પ્રકાશિત થાય છે.

તૃણાદિશિવમૂર્ત્યંતં વિશ્વખ્યાતિશયક્રમઃ સન્નિકર્ષક્રમવશાત્તયોરિતિ પરા શ્રુતિઃ

ઘાસથી લઈને શિવરૂપ સુધી, સમગ્ર જગતની અદભુત રચના, બંનેના નજીકના સંબંધ પ્રમાણે જ થાય છે—આ પરમ વાણી કહે છે.

સર્વાકારાત્મકાવેતૌ સર્વશ્રેયોવિધાયિનૌ પૂજનીયૌ નમસ્કાર્યૌ ચિંતનીયૌ ચ સર્વદા

આ બંને સર્વરૂપ ધરાવે છે અને સર્વ શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે; તેઓ હંમેશા પૂજ્ય, વંદનીય અને ધ્યાનમાં રાખવાના છે.

યથાપ્રજ્ઞમિદં કૃષ્ણ યાથાત્મ્યં પરમેશયોઃ કથિતં હિ મયા તે ઽદ્ય ન તુ તાવદિયત્તયા

હે કૃષ્ણ, મારી સમજ મુજબ આજે મેં તને પરમેશ્વરોનું સાચું સ્વરૂપ સમજાવ્યું છે, પણ એ સંપૂર્ણ રીતે હજી સમજાવ્યું નથી.

તત્કથં શક્યતે વક્તું યાથાત્મ્યં પરમેશયોઃ મહતામપિ સર્વેષાં મનસો ઽપિ બહિર્ગતમ્

પરમેશ્વરોનું સાચું સ્વરૂપ કેવી રીતે કહી શકાય? એ તો મહાન મહાન લોકોના મનથી પણ પર છે.

અંતર્ગતમનન્યાનામીશ્વરાર્પિતચેતસામ્ અન્યેષાં બુદ્ધ્યનારૂઢમારૂઢં ચ યથૈવ તત્

જેઓનું મન ઈશ્વરમાં સંપૂર્ણ રીતે અર્પિત છે, તેમના માટે એ અંદર જ રહે છે; બીજાઓ માટે એ બુદ્ધિમાં સ્થિર થતું નથી, અથવા જેટલું છે તેટલું જ રહે છે.

યેયમુક્તા વિભૂતિર્વૈ પ્રાકૃતી સા પરા મતા અપ્રાકૃતાં પરામન્યાં ગુહ્યાં ગુહ્યવિદો વિદુઃ

આ જે વર્ણવેલી મહિમા છે, એ પ્રાકૃત માનવામાં આવે છે; ગુપ્ત મહિમા જાણનારા લોકો બીજી, પરમ, અપ્રાકૃત અને ગુપ્ત મહિમા જાણે છે.

યતો વાચો નિવર્તંતે મનસા ચેન્દ્રિયૈસ્સહ અપ્રાકૃતી પરા ચૈષા વિભૂતિઃ પારમેશ્વરી

પરમેશ્વરની એ અપ્રાકૃત, પરમ મહિમા એવી છે કે જ્યાં શબ્દ, મન અને ઇન્દ્રિયો પહોંચી શકતી નથી અને પાછી વળી જાય છે.

સૈવેહ પરમં ધામ સૈવેહ પરમા ગતિઃ સૈવેહ પરમા કાષ્ઠા વિભૂતિઃ પરમેષ્ઠિનઃ

એ જ અહીં પરમ ધામ છે, એ જ પરમ ગતિ છે, એ જ પરમ સીમા છે—એ પરમેશ્વરની મહિમા છે.