શિવપુરાણમ્

શિવસ્સદાશિવઃ પ્રોક્તઃ શિવા સા ચ મનોન્મની શિવો મહેશ્વરો જ્ઞેયઃ શિવા માયેતિ કથ્યતે

શિવને સદા શિવ કહેવામાં આવે છે, અને તેને મનોઉન્મની કહેવાય છે; શિવ મહેશ્વર તરીકે ઓળખાય છે અને શિવાને માયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

પુરુષઃ પરમેશાનઃ પ્રકૃતિઃ પરમેશ્વરી રુદ્રો મહેશ્વરસ્સાક્ષાદ્રુદ્રાણી રુદ્રવલ્લભા

પુરુષ પરમેશાન છે અને પ્રકૃતિ પરમેશ્વરી છે; રુદ્ર સાચા મહેશ્વર છે અને રુદ્રાણી રુદ્રની પ્રિય છે.

વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરો દેવો લક્ષ્મીર્વિશ્વેશ્વરપ્રિયા બ્રહ્મા શિવો યદા સ્રષ્ટા બ્રહ્માણી બ્રહ્મણઃ પ્રિયા

વિષ્ણુ વિશ્વેશ્વર દેવ છે અને લક્ષ્મી વિશ્વેશ્વર પ્રિય છે; જ્યારે બ્રહ્મા સર્જનહાર છે, ત્યારે શિવ બ્રહ્મા છે અને બ્રાહ્મણી બ્રહ્માની પ્રિય છે.

ભાસ્કરો ભગવાઞ્છંભુઃ પ્રભા ભગવતી શિવા મહેંદ્રો મન્મથારાતિઃ શચી શૈલેન્દ્રકન્યકા

સૂર્ય ભગવાન શંભુ છે, તેની પ્રકાશશક્તિ ભગવાન શિવા છે; મહેન્દ્ર કામદેવના શત્રુ છે અને શચી પર્વતરાજની પુત્રી છે.

જાતવેદા મહાદેવઃ સ્વાહા શર્વાર્ધદેહિની યમસ્ત્રિયંબકો દેવસ્તત્પ્રિયા ગિરિકન્યકા

અગ્નિ મહાદેવ છે, સ્વાહા શર્વના અર્ધાંગિની છે; યમ ત્રિનેત્રધારી દેવ છે અને તેની પ્રિય પર્વતકન્યા છે.

નિરૃતિર્ભગવાનીશો નૈરૃતી નગનંદની વરુણો ભગવાન્રુદ્રો વારુણી ભૂધરાત્મજા

નિરૃતિ ભગવાન ઈશ છે, નૈરૃતિ પર્વતકન્યા છે; વરુણ ભગવાન રુદ્ર છે અને વારુણી પર્વતપુત્રી છે.

બાલેંદુશેખરો વાયુઃ શિવા શિવમનોહરા યક્ષો યજ્ઞશિરોહર્તા ઋદ્ધિર્હિમગિરીન્દ્રજા

બાળચંદ્ર શિરોવાળા વાયુ શિવ છે અને શિવ મનમોહક છે; યક્ષ યજ્ઞશિરને વિનાશક છે અને ઋદ્ધિ હિમાલયપુત્રી છે.

ચંદ્રાર્ધશેખરશ્ચંદ્રો રોહિણી રુદ્રવલ્લભા ઈશાનઃ પરમેશાનસ્તદાર્યા પરમેશ્વરી

અર્ધચંદ્ર શિરોવાળા ચંદ્ર છે અને રોહિણી રુદ્રપ્રિયા છે; ઈશાન પરમેશાન છે અને તેની આર્યા પરમેશ્વરી છે.

અનંતવલયો ઽનંતો હ્યનંતાનંતવલ્લભા કાલાગ્નિરુદ્રઃ કાલારિઃ કાલી કાલાંતકપ્રિયા

અનંત અનેક વળયો ધારણ કરે છે, અનંત અને અનંતાની પ્રિય પણ અનંત છે; કાળાગ્નિ રુદ્ર કાળના શત્રુ છે, કાળી કાળાંતકની પ્રિય છે.

પુરુષાખ્યો મનુશ્શંભુઃ શતરૂપા શિવપ્રિયા દક્ષસ્સાક્ષાન્મહાદેવઃ પ્રસૂતિઃ પરમેશ્વરી

પુરુષ તરીકે ઓળખાતા મનુ શંભુ છે; શતરૂપા શિવપ્રિયા છે; દક્ષ સાચા મહાદેવ છે અને પ્રસૂતિ પરમેશ્વરી છે.

રુચિર્ભવો ભવાની ચ બુધૈરાકૂતિરુચ્યતે ભૃગુર્ભગાક્ષિહા દેવઃ ખ્યાતિસ્ત્રિનયનપ્રિયા

રુચિ ભવ છે અને ભવાનીને વિદ્વાનો આકૃતિ કહે છે; ભૃગુ ભગવાન ભાગાનાં નેત્ર વિનાશક છે અને ખ્યાતિ ત્રિનેત્રપ્રિય છે.

મરીચિભગવાન્રુદ્રઃ સંભૂતિશ્શર્વવલ્લભા ગંગાધરો ઽંગિરા જ્ઞેયઃ સ્મૃતિઃ સાક્ષાદુમા સ્મૃતા

મરીચિ ભગવાન રુદ્ર છે, સંભૂતિ શર્વપ્રિયા છે; ગંગાધર અંગિરા તરીકે ઓળખાય છે અને સ્મૃતિ સાચી ઉમા કહેવાય છે.

પુલસ્ત્યઃ શશભૃન્મૌલિઃ પ્રીતિઃ કાંતા પિનાકિનઃ પુલહસ્ત્રિપુરધ્વંસી તત્પ્રિયા તુ શિવપ્રિયા

પુલસ્ત્ય ચંદ્રમૌળી છે અને પ્રિતિ પિનાકીનની પ્રિય છે; પુલહ ત્રિપુરવિનાશક છે અને તેની પ્રિય શિવપ્રિયા છે.

ક્રતુધ્વંસી ક્રતુઃ પ્રોક્તઃ સંનતિર્દયિતા વિભોઃ ત્રિનેત્રો ઽત્રિરુમા સાક્ષાદનસૂયા સ્મૃતા બુધૈઃ

યજ્ઞનો વિનાશક પણ યજ્ઞ કહેવાય છે; ભક્તિ ભગવાનને પ્રિય છે; ત્રણ આંખો ધરાવનાર અહીં ત્રણ આંખો ધરાવતો નથી; ઉમા પોતે જ વિદ્વાનો દ્વારા અનસૂયા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

કશ્યપઃ કાલહા દેવો દેવમાતા મહેશ્વરી વસિષ્ઠો મન્મથારાતિર્દેવી સાક્ષાદરુંધતી

કશ્યપ સમયનો વિનાશક દેવ છે; દેવતાઓની માતા મહેશ્વરી છે; વશિષ્ઠ મનમથના શત્રુ છે; દેવી સાચી અરુંધતી છે.

શંકરઃ પુરુષાસ્સર્વે સ્ત્રિયસ્સર્વા મહેશ્વરી સર્વે સ્ત્રીપુરુષાસ્તસ્માત્તયોરેવ વિભૂતયઃ

શંકર બધા પુરુષોમાં છે; બધી સ્ત્રીઓ મહેશ્વરી છે; બધા પુરુષ અને સ્ત્રીઓ એમના જ પ્રભાવો છે.

વિષયી ભગવાનીશો વિષયઃ પરમેશ્વરી શ્રાવ્યં સર્વમુમારૂપં શ્રોતા શૂલવરાયુધઃ

ભગવાન ભોગવનાર છે; પરમેશ્વરી ભોગ્ય છે; સાંભળવાનું બધું ઉમાના સ્વરૂપનું છે; સાંભળનાર ત્રિશૂલધારી છે.

પ્રષ્ટવ્યં વસ્તુજાતં તુ ધત્તે શંકરવલ્લભા પ્રષ્ટા સ એવ વિશ્વાત્મા બાલચન્દ્રાવતંસકઃ

પૂછવાનું બધું શંકરની પ્રિયાએ ધારણ કર્યું છે; પૂછનાર એ જ સર્વાત્મા છે, જેના માથે કિશોર ચંદ્ર છે.

દ્રષ્ટવ્યં વસ્તુરૂપં તુ બિભર્તિ વક્તવલ્લભા દ્રષ્ટા વિશ્વેશ્વરો દેવઃ શશિખંડશિખામણિઃ

જોવાનું બધું વક્તાની પ્રિયાએ ધારણ કર્યું છે; જોનાર વિશ્વના ઈશ્વર છે, ચંદ્રમુકુટ ધારણ કરનાર દેવ છે.

રસજાતં મહાદેવી દેવો રસયિતા શિવઃ પ્રેયજાતં ચ ગિરિજા પ્રેયાંશ્ચૈવ ગરાશનઃ

રસનું તત્વ મહાદેવી છે; શિવ રસ ચાખનાર છે; પ્રેમનું તત્વ ગિરિજા છે; પ્રેમનો ભોગવનાર ગિરિશ છે.

મંતવ્યવસ્તુતાં ધત્તે સદા દેવી મહેશ્વરી મંતા સ એવ વિશ્વાત્મા મહાદેવો મહેશ્વરઃ

વિચારવાનું સ્વરૂપ હંમેશા દેવી મહેશ્વરી ધારણ કરે છે; વિચારનાર એ જ સર્વાત્મા છે, મહાદેવ મહેશ્વર છે.

બોદ્ધવ્યવસ્તુરૂપં તુ બિભર્તિ ભવવલ્લભા દેવસ્સ એવ ભગવાન્બોદ્ધા મુગ્ધેન્દુશેખરઃ

સમજવાનું સ્વરૂપ ભવની પ્રિયાએ ધારણ કર્યું છે; દેવ પોતે જ જાણનાર છે, કોમળ ચંદ્રમુકુટ ધારણ કરનાર ભગવાન છે.

પ્રાણઃ પિનાકી સર્વેષાં પ્રાણિનાં ભગવાન્પ્રભુઃ પ્રાણસ્થિતિસ્તુ સર્વેષામંબિકા ચાંબુરૂપિણી

પ્રાણ બધા જીવનો પિનાકધારી ભગવાન છે; પ્રાણમાં રહેવાનું સ્વરૂપ બધામાં અંબિકા, જળરૂપિ છે.

બિભર્તિ ક્ષેત્રતાં દેવી ત્રિપુરાંતકવલ્લભા ક્ષેત્રજ્ઞત્વં તદા ધત્તે ભગવાનંતકાંતકઃ

ક્ષેત્રપણું ત્રિપુરાંતકની પ્રિયાએ ધારણ કર્યું છે; ક્ષેત્રજ્ઞપણું ભગવાન યમના વિનાશકે ધારણ કર્યું છે.

અહઃ શૂલાયુધો દેવઃ શૂલપાણિપ્રિયા નિશા આકાશઃ શંકરો દેવઃ પૃથિવી શંકરપ્રિયા

દિવસ ત્રિશૂલધારી દેવ છે; રાત ત્રિશૂલધારીની પ્રિયા છે; આકાશ શંકર દેવ છે; પૃથ્વી શંકરની પ્રિયા છે.

સમુદ્રો ભગવાનીશો વેલા શૈલેન્દ્રકન્યકા વૃક્ષો વૃષધ્વજો દેવો લતા વિશ્વેશ્વરપ્રિયા

સમુદ્ર ભગવાન છે; કિનારો પર્વતરાજની પુત્રી છે; વૃક્ષ વૃષધ્વજ દેવ છે; લતા વિશ્વેશ્વરની પ્રિયા છે.

પુંલ્લિંગમખિલં ધત્તે ભગવાન્પુરશાસનઃ સ્ત્રિલિંગં ચાખિલં ધત્તે દેવી દેવમનોરમા

પુરુષલિંગનું બધું સ્વરૂપ પુરશાસક ભગવાન ધારણ કરે છે; સ્ત્રીલિંગનું બધું સ્વરૂપ દેવી દેવોને આનંદ આપનારી ધારણ કરે છે.

શબ્દજાલમશેષં તુ ધત્તે સર્વસ્ય વલ્લભા અર્થસ્વરૂપમખિલં ધત્તે મુગ્ધેન્દુશેખરઃ

બધાના પ્રિયાએ આખું શબ્દજાળ ધારણ કર્યું છે; કોમળ ચંદ્રમુકુટ ધારણ કરનાર ભગવાન આખું અર્થસ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

યસ્ય યસ્ય પદાર્થસ્ય યા યા શક્તિરુદાહૃતા સા સા વિશ્વેશ્વરી દેવી સ સ સર્વો મહેશ્વરઃ

જે પદાર્થની જે શક્તિ કહેવાય છે, એ જ વિશ્વેશ્વરી દેવી છે; એ જ સર્વ મહેશ્વર છે.