શિવપુરાણમ્

તસ્માચ્છક્તિમયં સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્ કલા યા પરમા શક્તિઃ કથિતા પરમાત્મનઃ

એથી, સ્થાવર અને જંગમ બધું જ શક્તિથી બનેલું છે; પરમાત્માની જે પરમ શક્તિ છે, તેને કલાં કહેવામાં આવી છે.

એવમેષા પરા શક્તિરીશ્વરેચ્છાનુયાયિની સ્થિરં ચરં ચ યદ્વિશ્વં સૃજતીતિ વિનિશ્ચયઃ

આ રીતે, આ પરા શક્તિ ભગવાનની ઈચ્છા પ્રમાણે, જગતમાં સ્થિર અને ચળવળતું બધું સર્જે છે—આ નિશ્ચિત છે.

જ્ઞાનક્રિયા ચિકીર્ષાભિસ્તિસૃભિસ્સ્વાત્મશક્તિભિઃ શક્તિમાનીશ્વરઃ શશ્વદ્વિશ્વં વ્યાપ્યાધિતિષ્ઠતિ

જ્ઞાન, ક્રિયા અને ઈચ્છા—આ ત્રણ સ્વશક્તિઓથી, શક્તિમાન ઈશ્વર હંમેશા સમગ્ર જગતને વ્યાપી અને ધારણ કરે છે.

ઇદમિત્થમિદં નેત્થં ભવેદિત્યેવમાત્મિકા ઇચ્છાશક્તિર્મહેશસ્ય નિત્યા કાર્યનિયામિકા

મહેશ્વરની ઈચ્છા શક્તિ, જે શાશ્વત છે અને સર્વ કાર્યને નિયંત્રિત કરે છે, એનું સ્વરૂપ એવું છે: 'આવું થવું જોઈએ, આવું ન થવું જોઈએ.'

જ્ઞાનશક્તિસ્તુ તત્કાર્યં કરણં કારણં તથા પ્રયોજનં ચ તત્ત્વેન બુદ્ધિરૂપાધ્યવસ્યતિ

જ્ઞાનશક્તિ ખરેખર કાર્ય, સાધન, કારણ અને હેતુને બુદ્ધિરૂપે સાચી રીતે નિર્ધારિત કરે છે.

યથેપ્સિતં ક્રિયાશક્તિર્યથાધ્યવસિતં જગત્ કલ્પયત્યખિલં કાર્યં ક્ષણાત્સંકલ્પરૂપિણી

જેમ ક્રિયાની શક્તિ પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે, એક ક્ષણમાં જ, સંકલ્પ રૂપે આખું જગત અને તેના બધા પરિણામો સર્જી દે છે,

યથા શક્તિત્રયોત્થાનં શક્તિપ્રસવધર્મિણી શક્ત્યા પરમયા નુન્ના પ્રસૂતે સકલં જગત્

જેમ ત્રણ શક્તિઓનું ઉદ્ભવવું એ શક્તિના સ્ત્રોતનું સ્વરૂપ છે, તેમ પરમ શક્તિથી પ્રેરિત થઈને આખું જગત સર્જાય છે.

એવં શક્તિસમાયોગાચ્છક્તિમાનુચ્યતે શિવઃ શક્તિશક્તિમદુત્થં તુ શાક્તં શૈવમિદં જગત્

આ રીતે, શક્તિ સાથેના એકતાથી, શિવને શક્તિવાન કહેવામાં આવે છે; અને આ જગત, શક્તિ અને શક્તિવાનથી ઉત્પન્ન થયેલું હોવાથી, શક્ત અને શૈવ બંને છે.

યથા ન જાયતે પુત્રઃ પિતરં માતરં વિના તથા ભવં ભવાનીં ચ વિના નૈતચ્ચરાચરમ્ સ્ત્રીપુંસપ્રભવં વિશ્વં સ્ત્રીપુંસાત્મકમેવ ચ

જેમ પુત્ર પિતા અને માતા વિના જન્મી શકતો નથી, તેમ ભવ અને ભવાની વિના આ ચરાચર જગત નથી; પુરુષ અને સ્ત્રીમાંથી વિશ્વ ઉત્પન્ન થાય છે અને એ બંનેના સ્વરૂપનું છે.

સ્ત્રીપુંસયોર્વિભૂતિશ્ચ સ્ત્રીપુંસાભ્યામધિષ્ઠિતમ્ પરમાત્મા શિવઃ પ્રોક્તશ્શિવા સા ચ પ્રકીર્તિતા

પુરુષ અને સ્ત્રીનું પ્રગટાવું બંનેથી સ્થિર છે; પરમાત્માને શિવ કહેવામાં આવે છે અને તેને શિવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

શિવસ્સદાશિવઃ પ્રોક્તઃ શિવા સા ચ મનોન્મની શિવો મહેશ્વરો જ્ઞેયઃ શિવા માયેતિ કથ્યતે

શિવને સદા શિવ કહેવામાં આવે છે, અને તેને મનોઉન્મની કહેવાય છે; શિવ મહેશ્વર તરીકે ઓળખાય છે અને શિવાને માયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

પુરુષઃ પરમેશાનઃ પ્રકૃતિઃ પરમેશ્વરી રુદ્રો મહેશ્વરસ્સાક્ષાદ્રુદ્રાણી રુદ્રવલ્લભા

પુરુષ પરમેશાન છે અને પ્રકૃતિ પરમેશ્વરી છે; રુદ્ર સાચા મહેશ્વર છે અને રુદ્રાણી રુદ્રની પ્રિય છે.

વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરો દેવો લક્ષ્મીર્વિશ્વેશ્વરપ્રિયા બ્રહ્મા શિવો યદા સ્રષ્ટા બ્રહ્માણી બ્રહ્મણઃ પ્રિયા

વિષ્ણુ વિશ્વેશ્વર દેવ છે અને લક્ષ્મી વિશ્વેશ્વર પ્રિય છે; જ્યારે બ્રહ્મા સર્જનહાર છે, ત્યારે શિવ બ્રહ્મા છે અને બ્રાહ્મણી બ્રહ્માની પ્રિય છે.

ભાસ્કરો ભગવાઞ્છંભુઃ પ્રભા ભગવતી શિવા મહેંદ્રો મન્મથારાતિઃ શચી શૈલેન્દ્રકન્યકા

સૂર્ય ભગવાન શંભુ છે, તેની પ્રકાશશક્તિ ભગવાન શિવા છે; મહેન્દ્ર કામદેવના શત્રુ છે અને શચી પર્વતરાજની પુત્રી છે.

જાતવેદા મહાદેવઃ સ્વાહા શર્વાર્ધદેહિની યમસ્ત્રિયંબકો દેવસ્તત્પ્રિયા ગિરિકન્યકા

અગ્નિ મહાદેવ છે, સ્વાહા શર્વના અર્ધાંગિની છે; યમ ત્રિનેત્રધારી દેવ છે અને તેની પ્રિય પર્વતકન્યા છે.

નિરૃતિર્ભગવાનીશો નૈરૃતી નગનંદની વરુણો ભગવાન્રુદ્રો વારુણી ભૂધરાત્મજા

નિરૃતિ ભગવાન ઈશ છે, નૈરૃતિ પર્વતકન્યા છે; વરુણ ભગવાન રુદ્ર છે અને વારુણી પર્વતપુત્રી છે.

બાલેંદુશેખરો વાયુઃ શિવા શિવમનોહરા યક્ષો યજ્ઞશિરોહર્તા ઋદ્ધિર્હિમગિરીન્દ્રજા

બાળચંદ્ર શિરોવાળા વાયુ શિવ છે અને શિવ મનમોહક છે; યક્ષ યજ્ઞશિરને વિનાશક છે અને ઋદ્ધિ હિમાલયપુત્રી છે.

ચંદ્રાર્ધશેખરશ્ચંદ્રો રોહિણી રુદ્રવલ્લભા ઈશાનઃ પરમેશાનસ્તદાર્યા પરમેશ્વરી

અર્ધચંદ્ર શિરોવાળા ચંદ્ર છે અને રોહિણી રુદ્રપ્રિયા છે; ઈશાન પરમેશાન છે અને તેની આર્યા પરમેશ્વરી છે.

અનંતવલયો ઽનંતો હ્યનંતાનંતવલ્લભા કાલાગ્નિરુદ્રઃ કાલારિઃ કાલી કાલાંતકપ્રિયા

અનંત અનેક વળયો ધારણ કરે છે, અનંત અને અનંતાની પ્રિય પણ અનંત છે; કાળાગ્નિ રુદ્ર કાળના શત્રુ છે, કાળી કાળાંતકની પ્રિય છે.

પુરુષાખ્યો મનુશ્શંભુઃ શતરૂપા શિવપ્રિયા દક્ષસ્સાક્ષાન્મહાદેવઃ પ્રસૂતિઃ પરમેશ્વરી

પુરુષ તરીકે ઓળખાતા મનુ શંભુ છે; શતરૂપા શિવપ્રિયા છે; દક્ષ સાચા મહાદેવ છે અને પ્રસૂતિ પરમેશ્વરી છે.

રુચિર્ભવો ભવાની ચ બુધૈરાકૂતિરુચ્યતે ભૃગુર્ભગાક્ષિહા દેવઃ ખ્યાતિસ્ત્રિનયનપ્રિયા

રુચિ ભવ છે અને ભવાનીને વિદ્વાનો આકૃતિ કહે છે; ભૃગુ ભગવાન ભાગાનાં નેત્ર વિનાશક છે અને ખ્યાતિ ત્રિનેત્રપ્રિય છે.

મરીચિભગવાન્રુદ્રઃ સંભૂતિશ્શર્વવલ્લભા ગંગાધરો ઽંગિરા જ્ઞેયઃ સ્મૃતિઃ સાક્ષાદુમા સ્મૃતા

મરીચિ ભગવાન રુદ્ર છે, સંભૂતિ શર્વપ્રિયા છે; ગંગાધર અંગિરા તરીકે ઓળખાય છે અને સ્મૃતિ સાચી ઉમા કહેવાય છે.

પુલસ્ત્યઃ શશભૃન્મૌલિઃ પ્રીતિઃ કાંતા પિનાકિનઃ પુલહસ્ત્રિપુરધ્વંસી તત્પ્રિયા તુ શિવપ્રિયા

પુલસ્ત્ય ચંદ્રમૌળી છે અને પ્રિતિ પિનાકીનની પ્રિય છે; પુલહ ત્રિપુરવિનાશક છે અને તેની પ્રિય શિવપ્રિયા છે.

ક્રતુધ્વંસી ક્રતુઃ પ્રોક્તઃ સંનતિર્દયિતા વિભોઃ ત્રિનેત્રો ઽત્રિરુમા સાક્ષાદનસૂયા સ્મૃતા બુધૈઃ

યજ્ઞનો વિનાશક પણ યજ્ઞ કહેવાય છે; ભક્તિ ભગવાનને પ્રિય છે; ત્રણ આંખો ધરાવનાર અહીં ત્રણ આંખો ધરાવતો નથી; ઉમા પોતે જ વિદ્વાનો દ્વારા અનસૂયા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

કશ્યપઃ કાલહા દેવો દેવમાતા મહેશ્વરી વસિષ્ઠો મન્મથારાતિર્દેવી સાક્ષાદરુંધતી

કશ્યપ સમયનો વિનાશક દેવ છે; દેવતાઓની માતા મહેશ્વરી છે; વશિષ્ઠ મનમથના શત્રુ છે; દેવી સાચી અરુંધતી છે.

શંકરઃ પુરુષાસ્સર્વે સ્ત્રિયસ્સર્વા મહેશ્વરી સર્વે સ્ત્રીપુરુષાસ્તસ્માત્તયોરેવ વિભૂતયઃ

શંકર બધા પુરુષોમાં છે; બધી સ્ત્રીઓ મહેશ્વરી છે; બધા પુરુષ અને સ્ત્રીઓ એમના જ પ્રભાવો છે.

વિષયી ભગવાનીશો વિષયઃ પરમેશ્વરી શ્રાવ્યં સર્વમુમારૂપં શ્રોતા શૂલવરાયુધઃ

ભગવાન ભોગવનાર છે; પરમેશ્વરી ભોગ્ય છે; સાંભળવાનું બધું ઉમાના સ્વરૂપનું છે; સાંભળનાર ત્રિશૂલધારી છે.

પ્રષ્ટવ્યં વસ્તુજાતં તુ ધત્તે શંકરવલ્લભા પ્રષ્ટા સ એવ વિશ્વાત્મા બાલચન્દ્રાવતંસકઃ

પૂછવાનું બધું શંકરની પ્રિયાએ ધારણ કર્યું છે; પૂછનાર એ જ સર્વાત્મા છે, જેના માથે કિશોર ચંદ્ર છે.

દ્રષ્ટવ્યં વસ્તુરૂપં તુ બિભર્તિ વક્તવલ્લભા દ્રષ્ટા વિશ્વેશ્વરો દેવઃ શશિખંડશિખામણિઃ

જોવાનું બધું વક્તાની પ્રિયાએ ધારણ કર્યું છે; જોનાર વિશ્વના ઈશ્વર છે, ચંદ્રમુકુટ ધારણ કરનાર દેવ છે.