શિવપુરાણમ્

યથા શિવસ્તથા દેવી યથા દેવી તથા શિવઃ નાનયોરંતરં વિદ્યાચ્ચંદ્રચન્દ્રિકયોરિવ

શિવ જેવા છે, તેવી દેવી છે; દેવી જેવી છે, એવો શિવ છે. જેમ ચાંદ અને ચાંદનીમાં ફરક નથી, તેમ એમા પણ કોઈ ભેદ નથી.

ચંદ્રો ન ખલુ ભાત્યેષ યથા ચંદ્રિકયા વિના ન ભાતિ વિદ્યમાનો ઽપિ તથા શક્ત્યા વિના શિવઃ

જેમ ચાંદ ચાંદની વિના કદી પ્રકાશતું નથી, તેમ—even હાજર હોય તો પણ—શક્તિ વિના શિવ પ્રકાશતો નથી.

પ્રભયા હિ વિનાયદ્વદ્ભાનુરેષ ન વિદ્યતે પ્રભા ચ ભાનુના તેન સુતરાં તદુપાશ્રયા

પ્રભા વિના સૂર્યનું અસ્તિત્વ નથી; અને પ્રભા પણ સંપૂર્ણપણે સૂર્ય પર આધાર રાખે છે.

એવં પરસ્પરાપેક્ષા શક્તિશક્તિમતોઃ સ્થિતા ન શિવેન વિના શક્તિર્ન શક્ત્યા ચ વિના શિવઃ

આ રીતે, શક્તિ અને શક્તિમાનનું અસ્તિત્વ એકબીજાની પરસ્પર જરૂરિયાતથી છે; શિવ વિના શક્તિ નથી અને શક્તિ વિના શિવ પણ નથી.

શક્તૌયયા શિવો નિત્યં ભક્તૌ મુક્તૌ ચ દેહિનામ્ આદ્યા સૈકા પરા શક્તિશ્ચિન્મયી શિવસંશ્રયા

આ શક્તિથી જ શિવ હંમેશા ભક્તિ અને મુક્તિમાં જીવોમાં રહેલો છે; એ એક જ પરા, ચેતન સ્વરૂપ શક્તિ છે, જે શિવ પર આધાર રાખે છે.

યામાહુરખિલેશસ્ય તૈસ્તૈરનુગુણૈર્ગુણૈઃ સમાનધર્મિણીમેવ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

જેને બધા ભગવાનના શક્તિ તરીકે જુદી-જુદી ગુણોથી યુક્ત કહે છે, એ પરમાત્મા શિવ સાથે એકસરખી સ્વભાવ ધરાવે છે.

સૈકા પરા ચ ચિદ્રૂપા શક્તિઃ પ્રસવધર્મિણી વિભજ્ય બહુધા વિશ્વં વિદધાતિ શિવેચ્છયા

એ જ એક પરા, ચેતન સ્વરૂપ, સર્જનશીલ શક્તિ છે; એ શિવની ઇચ્છાથી જગતને અનેક રીતે વિભાજિત કરીને ગોઠવે છે.

સા મૂલપ્રકૃતિર્માયા ત્રિગુણા ચ ત્રિધા સ્મૃતા શિવયા ચ વિપર્યસ્તં યયા તતમિદં જગત્

આ મૂળપ્રકૃતિ, જેને માયા કહે છે, તે ત્રણ ગુણવાળી અને ત્રણ રીતે ઓળખાય છે; એ માયા દ્વારા પણ શિવને ઢાંકી દેવામાં આવે છે અને એ માયા સમગ્ર જગતને વ્યાપી રહી છે.

એકધા ચ દ્વિધા ચૈવ તથા શતસહસ્રધા શક્તયઃ ખલુ ભિદ્યંતે બહુધા વ્યવહારતઃ

શક્તિઓ એક રીતે, બે રીતે અને હજારો રીતે પણ જુદી જુદી રીતે વહેંચાયેલી છે; વ્યવહાર પ્રમાણે એ અનેક પ્રકારની છે.

શિવેચ્છયા પરાશક્તિઃ શિવતત્ત્વૈકતાં ગતા તતઃ પરિસ્ફુરત્યાદૌ સર્ગે તૈલં તિલાદિવ

શિવની ઈચ્છાથી પરમ શક્તિ, શિવતત્વ સાથે એકરૂપ થઈને, સર્જનના આરંભે તે તેલ જેમ તલમાંથી નીકળે તેમ પ્રકાશિત થવા લાગે છે.

તતઃ ક્રિયાખ્યયા શક્ત્યા શક્તૌ શક્તિમદુત્થયા તસ્યાં વિક્ષોભ્યમાણાયામાદૌ નાદઃ સમુદ્બભૌ

પછી ક્રિયા નામની શક્તિ, જે શક્તિમાનમાંથી ઉદ્ભવે છે, એ શક્તિમાં હલચલ થતાં શરૂઆતમાં નાદ પ્રગટ થયો.

નાદાદ્વિનિઃસૃતો બિંદુર્બિંદોદેવસ્સદાશિવઃ તસ્માન્મહેશ્વરો જાતઃ શુદ્ધવિદ્યા મહેશ્વરાત્

આ નાદમાંથી બિંદુ નીકળ્યો; બિંદુમાંથી દેવ સદા શિવ પ્રગટ થયા; તેમાંથી મહેશ્વર જન્મ્યા અને મહેશ્વરથી શુદ્ધ વિદ્યા ઉત્પન્ન થઈ.

સા વાચામીશ્વરી શક્તિર્વાગીશાખ્યા હિ શૂલિનઃ યા સા વર્ણસ્વરૂપેણ માતૃકેપિ વિજૃમ્ભતે

વાણીની જે શક્તિ છે, જેને વાગીશા કહે છે, એ ત્રિશૂળધારીની સ્વામી શક્તિ છે; એ માતૃકાઓમાં અક્ષરરૂપે વ્યાપી રહી છે.

અથાનંતસમાવેશાન્માયા કાલમવાસૃજત્ નિયતિઞ્ચ કલાં વિદ્યાં કલાતોરાગપૂરુષૌ

પછી અનંત સંયોગથી માયાએ સમય, નિયતિ, કલાનું સર્જન કર્યું, વિદ્યા અને કલાથી રાગ અને પુરુષનું સર્જન થયું.

માયાતઃ પુનરેવાભૂદવ્યક્તં ત્રિગુણાત્મકમ્ ત્રિગુણાચ્ચ તતો વ્યક્તાદ્વિભક્તાઃ સ્યુસ્ત્રયો ગુણાઃ

માયામાંથી ફરીથી ત્રણ ગુણથી બનેલું અવ્યક્ત જન્મ્યું; અને એ ત્રણ ગુણવાળા અવ્યક્તમાંથી ત્રણેય ગુણો અલગ અલગ પ્રગટ થયા.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્ ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્યમાણેભ્યો ગુણેશાખ્યાસ્ત્રિમૂર્તયઃ

સત્વ, રજસ અને તમસ—આ ત્રણ ગુણોથી આખું જગત વ્યાપેલું છે; અને જ્યારે એ ગુણોમાં હલચલ થાય છે, ત્યારે ગુણોના સ્વામી તરીકે ત્રણ મુર્તિઓ જન્મે છે.

અભવન્મહદાદીનિ તત્ત્વાનિ ચ યથાક્રમમ્ તેભ્યસ્સ્યુરણ્ડપિણ્ડાનિ ત્વસંખ્યાનિ શિવાજ્ઞયા અધિષ્ઠિતાન્યનન્તાદ્યૈર્વિદ્યેશૈશ્ચક્રવર્તિભિઃ

એમાંથી મહતથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ tattvao ઉત્પન્ન થયા; અને એમાંથી અનગણ્યા બ્રહ્માંડ શિવની આજ્ઞાથી અને અનંત વિદ્યા સ્વામીઓ દ્વારા સ્થાપિત થયા.

શરીરાંતરભેદેન શક્તેર્ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ નાનારૂપાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મવિભેદતઃ

શક્તિના ભેદો શરીરના ભેદ પ્રમાણે વર્ણવાયા છે; એ વિવિધ રૂપે, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ રૂપે સમજવા જેવા છે.

રુદ્રસ્ય રૌદ્રી સા શક્તિર્વિષ્ણૌર્વૈ વૈષ્ણવી મતા બ્રહ્માણી બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તા ચેન્દ્રસ્યૈંદ્રીતિ કથ્યતે

રુદ્રની શક્તિને રૌદ્રી કહે છે; વિષ્ણુ માટે વૈષ્ણવી, બ્રહ્મા માટે બ્રાહ્મણી અને ઇન્દ્ર માટે એઇન્દ્રિ તરીકે ઓળખાય છે.

કિમત્ર બહુનોક્તેન યદ્વિશ્વમિતિ કીર્તિતમ્ શક્યાત્મનૈવ તદ્વ્યાપ્તં યથા દેહે ઽંતરાત્મના

અહીં વધુ શું કહેવું? જેને વિશ્વ કહે છે, તે શક્તિથી જ વ્યાપેલું છે, જેમ શરીરમાં આંતરાત્મા વ્યાપેલો છે.

તસ્માચ્છક્તિમયં સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્ કલા યા પરમા શક્તિઃ કથિતા પરમાત્મનઃ

એથી, સ્થાવર અને જંગમ બધું જ શક્તિથી બનેલું છે; પરમાત્માની જે પરમ શક્તિ છે, તેને કલાં કહેવામાં આવી છે.

એવમેષા પરા શક્તિરીશ્વરેચ્છાનુયાયિની સ્થિરં ચરં ચ યદ્વિશ્વં સૃજતીતિ વિનિશ્ચયઃ

આ રીતે, આ પરા શક્તિ ભગવાનની ઈચ્છા પ્રમાણે, જગતમાં સ્થિર અને ચળવળતું બધું સર્જે છે—આ નિશ્ચિત છે.

જ્ઞાનક્રિયા ચિકીર્ષાભિસ્તિસૃભિસ્સ્વાત્મશક્તિભિઃ શક્તિમાનીશ્વરઃ શશ્વદ્વિશ્વં વ્યાપ્યાધિતિષ્ઠતિ

જ્ઞાન, ક્રિયા અને ઈચ્છા—આ ત્રણ સ્વશક્તિઓથી, શક્તિમાન ઈશ્વર હંમેશા સમગ્ર જગતને વ્યાપી અને ધારણ કરે છે.

ઇદમિત્થમિદં નેત્થં ભવેદિત્યેવમાત્મિકા ઇચ્છાશક્તિર્મહેશસ્ય નિત્યા કાર્યનિયામિકા

મહેશ્વરની ઈચ્છા શક્તિ, જે શાશ્વત છે અને સર્વ કાર્યને નિયંત્રિત કરે છે, એનું સ્વરૂપ એવું છે: 'આવું થવું જોઈએ, આવું ન થવું જોઈએ.'

જ્ઞાનશક્તિસ્તુ તત્કાર્યં કરણં કારણં તથા પ્રયોજનં ચ તત્ત્વેન બુદ્ધિરૂપાધ્યવસ્યતિ

જ્ઞાનશક્તિ ખરેખર કાર્ય, સાધન, કારણ અને હેતુને બુદ્ધિરૂપે સાચી રીતે નિર્ધારિત કરે છે.

યથેપ્સિતં ક્રિયાશક્તિર્યથાધ્યવસિતં જગત્ કલ્પયત્યખિલં કાર્યં ક્ષણાત્સંકલ્પરૂપિણી

જેમ ક્રિયાની શક્તિ પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે, એક ક્ષણમાં જ, સંકલ્પ રૂપે આખું જગત અને તેના બધા પરિણામો સર્જી દે છે,

યથા શક્તિત્રયોત્થાનં શક્તિપ્રસવધર્મિણી શક્ત્યા પરમયા નુન્ના પ્રસૂતે સકલં જગત્

જેમ ત્રણ શક્તિઓનું ઉદ્ભવવું એ શક્તિના સ્ત્રોતનું સ્વરૂપ છે, તેમ પરમ શક્તિથી પ્રેરિત થઈને આખું જગત સર્જાય છે.

એવં શક્તિસમાયોગાચ્છક્તિમાનુચ્યતે શિવઃ શક્તિશક્તિમદુત્થં તુ શાક્તં શૈવમિદં જગત્

આ રીતે, શક્તિ સાથેના એકતાથી, શિવને શક્તિવાન કહેવામાં આવે છે; અને આ જગત, શક્તિ અને શક્તિવાનથી ઉત્પન્ન થયેલું હોવાથી, શક્ત અને શૈવ બંને છે.

યથા ન જાયતે પુત્રઃ પિતરં માતરં વિના તથા ભવં ભવાનીં ચ વિના નૈતચ્ચરાચરમ્ સ્ત્રીપુંસપ્રભવં વિશ્વં સ્ત્રીપુંસાત્મકમેવ ચ

જેમ પુત્ર પિતા અને માતા વિના જન્મી શકતો નથી, તેમ ભવ અને ભવાની વિના આ ચરાચર જગત નથી; પુરુષ અને સ્ત્રીમાંથી વિશ્વ ઉત્પન્ન થાય છે અને એ બંનેના સ્વરૂપનું છે.