શિવપુરાણમ્

દેહિનો યસ્ય કસ્યાપિ ક્રિયતે યદિ નિગ્રહઃ અનિષ્ટમષ્ટમૂર્તેસ્તત્કૃતમેવ ન સંશયઃ

કોઈ પણ જીવને દુઃખ પહોંચાડવામાં આવે, તો એ નિશ્ચિત રીતે અષ્ટમૂર્તિ ધરાવનારને જ પહોંચે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

અષ્ટમૂર્ત્યાત્મના વિશ્વમધિષ્ઠાય સ્થિતં શિવમ્ ભજસ્વ સર્વભાવેન રુદ્રઃ પરમકારણમ્

અષ્ટમૂર્તિ સ્વરૂપે સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી રહેલા શિવને, સર્વ હૃદયથી, ભજજો—એ રુદ્ર સર્વથી પરમ કારણ છે.

ભગવન્પરમેશસ્ય શર્વસ્યામિતતેજસઃ મૂર્તિભિર્વિશ્વમેવેદં યથા વ્યાપ્તં તથા શ્રુતમ્

હે ભગવાન, પરમેશ્વર શર્વના અનંત તેજથી ભરેલા સ્વરૂપે આ સમગ્ર જગત વ્યાપેલું છે—આવું સાંભળવામાં આવે છે.

અથૈતજ્જ્ઞાતુમિચ્છામિ યાથાત્મ્યં પમેશયોઃ સ્ત્રીપુંભાવાત્મકં ચેદં તાભ્યાં કથમધિષ્ઠિતમ્

હવે હું જાણવું ઇચ્છું છું કે પરમેશ્વર અને પરમેશ્વરીનું સાચું સ્વરૂપ શું છે—આ પુરુષ અને સ્ત્રી સ્વરૂપે રહેલું જગત એમણે કેવી રીતે ધારણ કર્યું છે?

શ્રીમદ્વિભૂતિં શિવયોર્યાથાત્મ્યં ચ સમાસતઃ વક્ષ્યે તદ્વિસ્તરાદ્વક્તું ભવેનાપિ ન શક્યતે

હું હવે શિવ અને શિવાની મહિમા અને સાચું સ્વરૂપ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું; એનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવું તો મારા માટે પણ શક્ય નથી.

શક્તિઃ સાક્ષાન્મહાદેવી મહાદેવશ્ચ શક્તિમાન્ તયોર્વિભૂતિલેશો વૈ સર્વમેતચ્ચરાચરમ્

શક્તિ એ મહાદેવી છે અને મહાદેવ એ શક્તિવાન છે; એમની મહિમાનો એક અંશ પણ આ ચાલતું-અચળતું બધું છે.

વસ્તુ કિંચિદચિદ્રૂપં કિંચિદ્વસ્તુ ચિદાત્મકમ્ દ્વયં શુદ્ધમશુદ્ધં ચ પરં ચાપરમેવ ચ

કેટલાક પદાર્થો જડ સ્વરૂપના છે, કેટલાક ચેતન સ્વરૂપના છે; શુદ્ધ અને અશુદ્ધ, ઉપરના અને નીચલા—બંને પ્રકારના છે.

યત્સંસરતિ ચિચ્ચક્રમચિચ્ચક્રસમન્વિતમ્ તદેવાશુદ્ધમપરમિતરં તુ પરં શુભમ્

જે ચેતન અને અચેતનના ચક્રમાં ફરતું રહે છે, એ અશુદ્ધ છે; પણ જે એથી પર છે, એ પરમ અને શુભ છે.

અપરં ચ પરં ચૈવ દ્વયં ચિદચિદાત્મકમ્ શિવસ્ય ચ શિવાયાશ્ચ સ્વામ્યં ચૈતત્સ્વભાવતઃ

ઉપરનું અને નીચું—બંને ચેતન અને અચેતનથી બનેલા છે; આ શિવ અને શિવાની સ્વાભાવિક સ્વામ્યતા છે.

શિવયોર્વૈ વશે વિશ્વં ન વિશ્વસ્ય વશે શિવૌ ઈશિતવ્યમિદં યસ્માત્તસ્માદ્વિશ્વેશ્વરૌ શિવૌ

આ સમગ્ર જગત શિવ અને શિવાના વશમાં છે, જગત એમના વશમાં નથી; કારણ કે આ જગત શાસનપાત્ર છે, તેથી શિવ અને શિવા જગતના સ્વામી છે.

યથા શિવસ્તથા દેવી યથા દેવી તથા શિવઃ નાનયોરંતરં વિદ્યાચ્ચંદ્રચન્દ્રિકયોરિવ

શિવ જેવા છે, તેવી દેવી છે; દેવી જેવી છે, એવો શિવ છે. જેમ ચાંદ અને ચાંદનીમાં ફરક નથી, તેમ એમા પણ કોઈ ભેદ નથી.

ચંદ્રો ન ખલુ ભાત્યેષ યથા ચંદ્રિકયા વિના ન ભાતિ વિદ્યમાનો ઽપિ તથા શક્ત્યા વિના શિવઃ

જેમ ચાંદ ચાંદની વિના કદી પ્રકાશતું નથી, તેમ—even હાજર હોય તો પણ—શક્તિ વિના શિવ પ્રકાશતો નથી.

પ્રભયા હિ વિનાયદ્વદ્ભાનુરેષ ન વિદ્યતે પ્રભા ચ ભાનુના તેન સુતરાં તદુપાશ્રયા

પ્રભા વિના સૂર્યનું અસ્તિત્વ નથી; અને પ્રભા પણ સંપૂર્ણપણે સૂર્ય પર આધાર રાખે છે.

એવં પરસ્પરાપેક્ષા શક્તિશક્તિમતોઃ સ્થિતા ન શિવેન વિના શક્તિર્ન શક્ત્યા ચ વિના શિવઃ

આ રીતે, શક્તિ અને શક્તિમાનનું અસ્તિત્વ એકબીજાની પરસ્પર જરૂરિયાતથી છે; શિવ વિના શક્તિ નથી અને શક્તિ વિના શિવ પણ નથી.

શક્તૌયયા શિવો નિત્યં ભક્તૌ મુક્તૌ ચ દેહિનામ્ આદ્યા સૈકા પરા શક્તિશ્ચિન્મયી શિવસંશ્રયા

આ શક્તિથી જ શિવ હંમેશા ભક્તિ અને મુક્તિમાં જીવોમાં રહેલો છે; એ એક જ પરા, ચેતન સ્વરૂપ શક્તિ છે, જે શિવ પર આધાર રાખે છે.

યામાહુરખિલેશસ્ય તૈસ્તૈરનુગુણૈર્ગુણૈઃ સમાનધર્મિણીમેવ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

જેને બધા ભગવાનના શક્તિ તરીકે જુદી-જુદી ગુણોથી યુક્ત કહે છે, એ પરમાત્મા શિવ સાથે એકસરખી સ્વભાવ ધરાવે છે.

સૈકા પરા ચ ચિદ્રૂપા શક્તિઃ પ્રસવધર્મિણી વિભજ્ય બહુધા વિશ્વં વિદધાતિ શિવેચ્છયા

એ જ એક પરા, ચેતન સ્વરૂપ, સર્જનશીલ શક્તિ છે; એ શિવની ઇચ્છાથી જગતને અનેક રીતે વિભાજિત કરીને ગોઠવે છે.

સા મૂલપ્રકૃતિર્માયા ત્રિગુણા ચ ત્રિધા સ્મૃતા શિવયા ચ વિપર્યસ્તં યયા તતમિદં જગત્

આ મૂળપ્રકૃતિ, જેને માયા કહે છે, તે ત્રણ ગુણવાળી અને ત્રણ રીતે ઓળખાય છે; એ માયા દ્વારા પણ શિવને ઢાંકી દેવામાં આવે છે અને એ માયા સમગ્ર જગતને વ્યાપી રહી છે.

એકધા ચ દ્વિધા ચૈવ તથા શતસહસ્રધા શક્તયઃ ખલુ ભિદ્યંતે બહુધા વ્યવહારતઃ

શક્તિઓ એક રીતે, બે રીતે અને હજારો રીતે પણ જુદી જુદી રીતે વહેંચાયેલી છે; વ્યવહાર પ્રમાણે એ અનેક પ્રકારની છે.

શિવેચ્છયા પરાશક્તિઃ શિવતત્ત્વૈકતાં ગતા તતઃ પરિસ્ફુરત્યાદૌ સર્ગે તૈલં તિલાદિવ

શિવની ઈચ્છાથી પરમ શક્તિ, શિવતત્વ સાથે એકરૂપ થઈને, સર્જનના આરંભે તે તેલ જેમ તલમાંથી નીકળે તેમ પ્રકાશિત થવા લાગે છે.

તતઃ ક્રિયાખ્યયા શક્ત્યા શક્તૌ શક્તિમદુત્થયા તસ્યાં વિક્ષોભ્યમાણાયામાદૌ નાદઃ સમુદ્બભૌ

પછી ક્રિયા નામની શક્તિ, જે શક્તિમાનમાંથી ઉદ્ભવે છે, એ શક્તિમાં હલચલ થતાં શરૂઆતમાં નાદ પ્રગટ થયો.

નાદાદ્વિનિઃસૃતો બિંદુર્બિંદોદેવસ્સદાશિવઃ તસ્માન્મહેશ્વરો જાતઃ શુદ્ધવિદ્યા મહેશ્વરાત્

આ નાદમાંથી બિંદુ નીકળ્યો; બિંદુમાંથી દેવ સદા શિવ પ્રગટ થયા; તેમાંથી મહેશ્વર જન્મ્યા અને મહેશ્વરથી શુદ્ધ વિદ્યા ઉત્પન્ન થઈ.

સા વાચામીશ્વરી શક્તિર્વાગીશાખ્યા હિ શૂલિનઃ યા સા વર્ણસ્વરૂપેણ માતૃકેપિ વિજૃમ્ભતે

વાણીની જે શક્તિ છે, જેને વાગીશા કહે છે, એ ત્રિશૂળધારીની સ્વામી શક્તિ છે; એ માતૃકાઓમાં અક્ષરરૂપે વ્યાપી રહી છે.

અથાનંતસમાવેશાન્માયા કાલમવાસૃજત્ નિયતિઞ્ચ કલાં વિદ્યાં કલાતોરાગપૂરુષૌ

પછી અનંત સંયોગથી માયાએ સમય, નિયતિ, કલાનું સર્જન કર્યું, વિદ્યા અને કલાથી રાગ અને પુરુષનું સર્જન થયું.

માયાતઃ પુનરેવાભૂદવ્યક્તં ત્રિગુણાત્મકમ્ ત્રિગુણાચ્ચ તતો વ્યક્તાદ્વિભક્તાઃ સ્યુસ્ત્રયો ગુણાઃ

માયામાંથી ફરીથી ત્રણ ગુણથી બનેલું અવ્યક્ત જન્મ્યું; અને એ ત્રણ ગુણવાળા અવ્યક્તમાંથી ત્રણેય ગુણો અલગ અલગ પ્રગટ થયા.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્ ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્યમાણેભ્યો ગુણેશાખ્યાસ્ત્રિમૂર્તયઃ

સત્વ, રજસ અને તમસ—આ ત્રણ ગુણોથી આખું જગત વ્યાપેલું છે; અને જ્યારે એ ગુણોમાં હલચલ થાય છે, ત્યારે ગુણોના સ્વામી તરીકે ત્રણ મુર્તિઓ જન્મે છે.

અભવન્મહદાદીનિ તત્ત્વાનિ ચ યથાક્રમમ્ તેભ્યસ્સ્યુરણ્ડપિણ્ડાનિ ત્વસંખ્યાનિ શિવાજ્ઞયા અધિષ્ઠિતાન્યનન્તાદ્યૈર્વિદ્યેશૈશ્ચક્રવર્તિભિઃ

એમાંથી મહતથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ tattvao ઉત્પન્ન થયા; અને એમાંથી અનગણ્યા બ્રહ્માંડ શિવની આજ્ઞાથી અને અનંત વિદ્યા સ્વામીઓ દ્વારા સ્થાપિત થયા.

શરીરાંતરભેદેન શક્તેર્ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ નાનારૂપાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મવિભેદતઃ

શક્તિના ભેદો શરીરના ભેદ પ્રમાણે વર્ણવાયા છે; એ વિવિધ રૂપે, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ રૂપે સમજવા જેવા છે.

રુદ્રસ્ય રૌદ્રી સા શક્તિર્વિષ્ણૌર્વૈ વૈષ્ણવી મતા બ્રહ્માણી બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તા ચેન્દ્રસ્યૈંદ્રીતિ કથ્યતે

રુદ્રની શક્તિને રૌદ્રી કહે છે; વિષ્ણુ માટે વૈષ્ણવી, બ્રહ્મા માટે બ્રાહ્મણી અને ઇન્દ્ર માટે એઇન્દ્રિ તરીકે ઓળખાય છે.