શિવપુરાણમ્

બહિરંતર્ગતા વિશ્વં વ્યાપ્ય તેજોમયી શુભા રૌદ્રી રુદ્રાવ્યયા મૂર્તિરાસ્થિતા ઘોરરૂપિણી

રૌદ્રી, જે શુભ અને તેજથી ભરપૂર છે, રુદ્રની અવિનાશી મુર્તિ છે; એ અંદર અને બહાર આખા વિશ્વમાં વ્યાપી રહી છે અને ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

સ્પંદયત્યનિલાત્મદં બિભર્તિ સ્પંદતે સ્વયમ્ ઔગ્રીતિ કથ્યતે સદ્ભિર્મૂર્તિરુગ્રસ્ય વેધસઃ

ઉગ્ર નામની મુર્તિ, જે સર્જનહાર છે, એ જ સ્વયં ગતિ પામે છે, જીવદાયી પવનને ધારણ કરે છે અને સર્વેમાં ચળપળ લાવે છે — વિદ્વાનો એમ કહે છે.

સર્વાવકાશદા સર્વવ્યાપિકા ગગનાત્મિકા મૂર્તિર્ભીમસ્ય ભીમાખ્યા ભૂતવૃંદસ્ય ભેદિકા

ભીમ નામની મુર્તિ, જે ભીમને અર્પિત છે, એ જ સર્વ અવકાશ આપનારી, સર્વત્ર વ્યાપક, આકાશ સ્વરૂપ અને સર્વે જીવોના જૂથને વિભાજિત કરનારી છે.

સર્વાત્મનામધિષ્ઠાત્રી સર્વક્ષેત્રનિવાસિની મૂર્તિઃ પશુપતેર્જ્ઞેયા પશુપાશનિકૃંતની

પશુપતિની મુર્તિ સર્વના અધિપતિ તરીકે, સર્વ ક્ષેત્રોમાં નિવાસ કરતી અને સર્વે જીવોના બંધન કાપનારી તરીકે જાણીવી જોઈએ.

દીપયંતી જગત્સર્વં દિવાકરસમાહ્વયા ઈશાનાખ્યમહેશસ્ય મૂર્તિર્દિવિ વિસર્પતિ

મહેશની ઈશાન નામની મુર્તિ, જેને સૂર્ય પણ કહે છે, એ આખા જગતને પ્રકાશિત કરે છે અને આકાશમાં વિહાર કરે છે.

આપ્યાયયતિ યો વિશ્વમમૃતાંશુર્નિશાકરઃ મહાદેવસ્ય સા મૂર્તિર્મહાદેવસમાહ્વયા

મહાદેવની મહાદેવ નામની મુર્તિ ચંદ્ર છે, જે અમૃત આપનાર છે અને આખા જગતને પોષણ આપે છે.

આત્મા તસ્યાષ્ટમી મૂર્તિઃ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ વ્યાપિકેતરમૂર્તીનાં વિશ્વં તસ્માચ્છિવાત્મકમ્

શિવના પરમાત્મા સ્વરૂપે આઠમી મુર્તિ એ પોતાનો આત્મા છે; એ જ અન્ય મુર્તિઓમાં વ્યાપક છે અને એમાંથી આખું જગત શિવસ્વરૂપ છે.

વૃક્ષસ્ય મૂલસેકેન શાખાઃ પુષ્યંતિ વૈ યથા શિવસ્ય પૂજયા તદ્વત્પુષ્યત્યસ્ય વપુર્જગત્

જેમ વૃક્ષના મૂળને પાણી આપવાથી તેની ડાળીઓ ફૂલેફલે છે, તેમ શિવની પૂજા કરવાથી આખું જગત પોષાય છે.

સર્વાભયપ્રદાનં ચ સર્વાનુગ્રહણં તથા સર્વોપકારકરણં શિવસ્યારાધનં વિદુઃ

શિવની આરાધના એ સર્વેને નિર્ભયતા આપવી, સર્વે પર કૃપા કરવી અને સર્વેનું કલ્યાણ કરવું એમ જાણી છે.

યથેહ પુત્રપૌત્રાદેઃ પ્રીત્યા પ્રીતો ભવેત્પિતા તથા સર્વસ્ય સંપ્રીત્યા પ્રીતો ભવતિ શંકરઃ

જેમ પિતા પોતાના પુત્ર અને પૌત્ર પ્રત્યે પ્રેમથી ખુશ થાય છે, તેમ સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે પ્રેમ રાખવાથી શંકર પણ પ્રસન્ન થાય છે.

દેહિનો યસ્ય કસ્યાપિ ક્રિયતે યદિ નિગ્રહઃ અનિષ્ટમષ્ટમૂર્તેસ્તત્કૃતમેવ ન સંશયઃ

કોઈ પણ જીવને દુઃખ પહોંચાડવામાં આવે, તો એ નિશ્ચિત રીતે અષ્ટમૂર્તિ ધરાવનારને જ પહોંચે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

અષ્ટમૂર્ત્યાત્મના વિશ્વમધિષ્ઠાય સ્થિતં શિવમ્ ભજસ્વ સર્વભાવેન રુદ્રઃ પરમકારણમ્

અષ્ટમૂર્તિ સ્વરૂપે સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી રહેલા શિવને, સર્વ હૃદયથી, ભજજો—એ રુદ્ર સર્વથી પરમ કારણ છે.

ભગવન્પરમેશસ્ય શર્વસ્યામિતતેજસઃ મૂર્તિભિર્વિશ્વમેવેદં યથા વ્યાપ્તં તથા શ્રુતમ્

હે ભગવાન, પરમેશ્વર શર્વના અનંત તેજથી ભરેલા સ્વરૂપે આ સમગ્ર જગત વ્યાપેલું છે—આવું સાંભળવામાં આવે છે.

અથૈતજ્જ્ઞાતુમિચ્છામિ યાથાત્મ્યં પમેશયોઃ સ્ત્રીપુંભાવાત્મકં ચેદં તાભ્યાં કથમધિષ્ઠિતમ્

હવે હું જાણવું ઇચ્છું છું કે પરમેશ્વર અને પરમેશ્વરીનું સાચું સ્વરૂપ શું છે—આ પુરુષ અને સ્ત્રી સ્વરૂપે રહેલું જગત એમણે કેવી રીતે ધારણ કર્યું છે?

શ્રીમદ્વિભૂતિં શિવયોર્યાથાત્મ્યં ચ સમાસતઃ વક્ષ્યે તદ્વિસ્તરાદ્વક્તું ભવેનાપિ ન શક્યતે

હું હવે શિવ અને શિવાની મહિમા અને સાચું સ્વરૂપ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું; એનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવું તો મારા માટે પણ શક્ય નથી.

શક્તિઃ સાક્ષાન્મહાદેવી મહાદેવશ્ચ શક્તિમાન્ તયોર્વિભૂતિલેશો વૈ સર્વમેતચ્ચરાચરમ્

શક્તિ એ મહાદેવી છે અને મહાદેવ એ શક્તિવાન છે; એમની મહિમાનો એક અંશ પણ આ ચાલતું-અચળતું બધું છે.

વસ્તુ કિંચિદચિદ્રૂપં કિંચિદ્વસ્તુ ચિદાત્મકમ્ દ્વયં શુદ્ધમશુદ્ધં ચ પરં ચાપરમેવ ચ

કેટલાક પદાર્થો જડ સ્વરૂપના છે, કેટલાક ચેતન સ્વરૂપના છે; શુદ્ધ અને અશુદ્ધ, ઉપરના અને નીચલા—બંને પ્રકારના છે.

યત્સંસરતિ ચિચ્ચક્રમચિચ્ચક્રસમન્વિતમ્ તદેવાશુદ્ધમપરમિતરં તુ પરં શુભમ્

જે ચેતન અને અચેતનના ચક્રમાં ફરતું રહે છે, એ અશુદ્ધ છે; પણ જે એથી પર છે, એ પરમ અને શુભ છે.

અપરં ચ પરં ચૈવ દ્વયં ચિદચિદાત્મકમ્ શિવસ્ય ચ શિવાયાશ્ચ સ્વામ્યં ચૈતત્સ્વભાવતઃ

ઉપરનું અને નીચું—બંને ચેતન અને અચેતનથી બનેલા છે; આ શિવ અને શિવાની સ્વાભાવિક સ્વામ્યતા છે.

શિવયોર્વૈ વશે વિશ્વં ન વિશ્વસ્ય વશે શિવૌ ઈશિતવ્યમિદં યસ્માત્તસ્માદ્વિશ્વેશ્વરૌ શિવૌ

આ સમગ્ર જગત શિવ અને શિવાના વશમાં છે, જગત એમના વશમાં નથી; કારણ કે આ જગત શાસનપાત્ર છે, તેથી શિવ અને શિવા જગતના સ્વામી છે.

યથા શિવસ્તથા દેવી યથા દેવી તથા શિવઃ નાનયોરંતરં વિદ્યાચ્ચંદ્રચન્દ્રિકયોરિવ

શિવ જેવા છે, તેવી દેવી છે; દેવી જેવી છે, એવો શિવ છે. જેમ ચાંદ અને ચાંદનીમાં ફરક નથી, તેમ એમા પણ કોઈ ભેદ નથી.

ચંદ્રો ન ખલુ ભાત્યેષ યથા ચંદ્રિકયા વિના ન ભાતિ વિદ્યમાનો ઽપિ તથા શક્ત્યા વિના શિવઃ

જેમ ચાંદ ચાંદની વિના કદી પ્રકાશતું નથી, તેમ—even હાજર હોય તો પણ—શક્તિ વિના શિવ પ્રકાશતો નથી.

પ્રભયા હિ વિનાયદ્વદ્ભાનુરેષ ન વિદ્યતે પ્રભા ચ ભાનુના તેન સુતરાં તદુપાશ્રયા

પ્રભા વિના સૂર્યનું અસ્તિત્વ નથી; અને પ્રભા પણ સંપૂર્ણપણે સૂર્ય પર આધાર રાખે છે.

એવં પરસ્પરાપેક્ષા શક્તિશક્તિમતોઃ સ્થિતા ન શિવેન વિના શક્તિર્ન શક્ત્યા ચ વિના શિવઃ

આ રીતે, શક્તિ અને શક્તિમાનનું અસ્તિત્વ એકબીજાની પરસ્પર જરૂરિયાતથી છે; શિવ વિના શક્તિ નથી અને શક્તિ વિના શિવ પણ નથી.

શક્તૌયયા શિવો નિત્યં ભક્તૌ મુક્તૌ ચ દેહિનામ્ આદ્યા સૈકા પરા શક્તિશ્ચિન્મયી શિવસંશ્રયા

આ શક્તિથી જ શિવ હંમેશા ભક્તિ અને મુક્તિમાં જીવોમાં રહેલો છે; એ એક જ પરા, ચેતન સ્વરૂપ શક્તિ છે, જે શિવ પર આધાર રાખે છે.

યામાહુરખિલેશસ્ય તૈસ્તૈરનુગુણૈર્ગુણૈઃ સમાનધર્મિણીમેવ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

જેને બધા ભગવાનના શક્તિ તરીકે જુદી-જુદી ગુણોથી યુક્ત કહે છે, એ પરમાત્મા શિવ સાથે એકસરખી સ્વભાવ ધરાવે છે.

સૈકા પરા ચ ચિદ્રૂપા શક્તિઃ પ્રસવધર્મિણી વિભજ્ય બહુધા વિશ્વં વિદધાતિ શિવેચ્છયા

એ જ એક પરા, ચેતન સ્વરૂપ, સર્જનશીલ શક્તિ છે; એ શિવની ઇચ્છાથી જગતને અનેક રીતે વિભાજિત કરીને ગોઠવે છે.

સા મૂલપ્રકૃતિર્માયા ત્રિગુણા ચ ત્રિધા સ્મૃતા શિવયા ચ વિપર્યસ્તં યયા તતમિદં જગત્

આ મૂળપ્રકૃતિ, જેને માયા કહે છે, તે ત્રણ ગુણવાળી અને ત્રણ રીતે ઓળખાય છે; એ માયા દ્વારા પણ શિવને ઢાંકી દેવામાં આવે છે અને એ માયા સમગ્ર જગતને વ્યાપી રહી છે.

એકધા ચ દ્વિધા ચૈવ તથા શતસહસ્રધા શક્તયઃ ખલુ ભિદ્યંતે બહુધા વ્યવહારતઃ

શક્તિઓ એક રીતે, બે રીતે અને હજારો રીતે પણ જુદી જુદી રીતે વહેંચાયેલી છે; વ્યવહાર પ્રમાણે એ અનેક પ્રકારની છે.