શિવપુરાણમ્

ત્વક્પાણિસ્પર્શવાયૂનામીશ્વરીં મૂર્તિમૈશ્વરીમ્ પુરુષાખ્યં વિદુસ્સર્વે પુરાણાર્થવિશારદાઃ

પુરાણના અર્થમાં નિપુણ બધા જાણે છે કે પુરુષ નામની, ઈશ્વરરૂપ મૂર્તિ ચામડી, હાથ, સ્પર્શ અને વાયુ પર અધિકાર ધરાવે છે.

ચક્ષુષશ્ચરણસ્યાપિ રૂપસ્યાગ્નેસ્તથૈવ ચ અઘોરાખ્યામધિષ્ઠાત્રીં મૂર્તિમાહુર્મનીષિણઃ

દ્રષ્ટિ, પગ, રૂપ અને અગ્નિ — આ બધાં પર અઘોર નામની જે મુર્તિ છે, તે સર્વેમાં અધિપતિ છે એમ વિદ્વાનો કહે છે.

રમનાયાશ્ચ પાયોશ્ચ રસસ્યાપાં તથૈવ ચ ઈશ્વરીં વામદેવાખ્યાં મૂર્તિં તન્નિરતાં વિદુઃ

રસ, જીભ, આનંદ અને પાણી — આ બધાંમાં જે વામદેવ નામની ઈશ્વરી મુર્તિ છે, તે સર્વેમાં તત્પર છે એમ જાણવામાં આવે છે.

ઘ્રાણસ્ય ચૈવોપસ્થસ્ય ગંધસ્ય ચ ભુવસ્તથા સદ્યો જાતાહ્વયાં મૂર્તિમીશ્વરીં સંપ્રચક્ષતે

નાક, પ્રજનન અંગ, સુગંધ અને ધરતી — આ બધાંમાં સદ્યોજાત નામની ઈશ્વરી મુર્તિ અધિપતિ છે એમ કહેવામાં આવે છે.

મૂર્તયઃ પઞ્ચ દેવસ્ય વંદનીયાઃ પ્રયત્નતઃ શ્રેયોર્થિભિર્નરૈર્નિત્યં શ્રેયસામેકહેતવઃ

દેવની આ પાંચ મુર્તિઓ, જે સર્વે શ્રેષ્ઠતા ઈચ્છતા મનુષ્યો દ્વારા શ્રદ્ધાપૂર્વક હંમેશા પૂજ્ય છે, કારણ કે એ જ સર્વે કલ્યાણનું એકમાત્ર કારણ છે.

તસ્ય દેવાદિદેવસ્ય મૂર્ત્યષ્ટકમયં જગત્ તસ્મિન્વ્યાપ્ય સ્થિતં વિશ્વં સૂત્રે મણિગણા ઇવ

આ દેવ, દેવોમાં સર્વોચ્ચ, તેની આઠ મુર્તિઓથી જ જગત રચાયું છે; જેમ મણિઓ દોરામાં ગોઠવાય છે તેમ, આખું વિશ્વ એમાં વ્યાપી રહે છે.

ઈશાનશ્ચ મહાદેવો મૂર્તયશ્ચાષ્ટ વિશ્રુતાઃ

ઈશાન મહાદેવ અને આઠ પ્રસિદ્ધ મુર્તિઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

ભૂમ્યંભોગ્નિમરુદ્વ્યોમક્ષેત્રજ્ઞાર્કનિશાકરાઃ અધિષ્ઠિતા મહેશસ્ય શર્વાદ્યૈરષ્ટમૂર્તિભિઃ

ધરતી, પાણી, અગ્નિ, પવન, આકાશ, ક્ષેત્રજ્ઞ, સૂર્ય અને ચંદ્ર — આ બધાં મહેશના શર્વાદિ આઠ મુર્તિઓ દ્વારા સંચાલિત છે.

ચરાચરાત્મકં વિશ્વં ધત્તે વિશ્વંભરાત્મિકા શાર્વીર્શિવાહ્વયા મૂર્તિરિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ

શર્વી, જેને શિવ પણ કહે છે, એ જ મુર્તિ છે જે ચાલતું અને અચળું એવું આખું વિશ્વ ધારણ કરે છે; એ જ વિશ્વભરણી સ્વરૂપ છે — એ જ શાસ્ત્રનો નિશ્ચય છે.

સંજીવનં સમસ્તસ્ય જગતસ્સલિલાત્મિકા ભાવીતિ ગીયતે મૂર્તિભવસ્ય પરમાત્મનઃ

પાણી સ્વરૂપે રહેલી પરમાત્માની મુર્તિ આખા જગતને જીવન આપનારી છે એમ ગાય છે.

બહિરંતર્ગતા વિશ્વં વ્યાપ્ય તેજોમયી શુભા રૌદ્રી રુદ્રાવ્યયા મૂર્તિરાસ્થિતા ઘોરરૂપિણી

રૌદ્રી, જે શુભ અને તેજથી ભરપૂર છે, રુદ્રની અવિનાશી મુર્તિ છે; એ અંદર અને બહાર આખા વિશ્વમાં વ્યાપી રહી છે અને ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

સ્પંદયત્યનિલાત્મદં બિભર્તિ સ્પંદતે સ્વયમ્ ઔગ્રીતિ કથ્યતે સદ્ભિર્મૂર્તિરુગ્રસ્ય વેધસઃ

ઉગ્ર નામની મુર્તિ, જે સર્જનહાર છે, એ જ સ્વયં ગતિ પામે છે, જીવદાયી પવનને ધારણ કરે છે અને સર્વેમાં ચળપળ લાવે છે — વિદ્વાનો એમ કહે છે.

સર્વાવકાશદા સર્વવ્યાપિકા ગગનાત્મિકા મૂર્તિર્ભીમસ્ય ભીમાખ્યા ભૂતવૃંદસ્ય ભેદિકા

ભીમ નામની મુર્તિ, જે ભીમને અર્પિત છે, એ જ સર્વ અવકાશ આપનારી, સર્વત્ર વ્યાપક, આકાશ સ્વરૂપ અને સર્વે જીવોના જૂથને વિભાજિત કરનારી છે.

સર્વાત્મનામધિષ્ઠાત્રી સર્વક્ષેત્રનિવાસિની મૂર્તિઃ પશુપતેર્જ્ઞેયા પશુપાશનિકૃંતની

પશુપતિની મુર્તિ સર્વના અધિપતિ તરીકે, સર્વ ક્ષેત્રોમાં નિવાસ કરતી અને સર્વે જીવોના બંધન કાપનારી તરીકે જાણીવી જોઈએ.

દીપયંતી જગત્સર્વં દિવાકરસમાહ્વયા ઈશાનાખ્યમહેશસ્ય મૂર્તિર્દિવિ વિસર્પતિ

મહેશની ઈશાન નામની મુર્તિ, જેને સૂર્ય પણ કહે છે, એ આખા જગતને પ્રકાશિત કરે છે અને આકાશમાં વિહાર કરે છે.

આપ્યાયયતિ યો વિશ્વમમૃતાંશુર્નિશાકરઃ મહાદેવસ્ય સા મૂર્તિર્મહાદેવસમાહ્વયા

મહાદેવની મહાદેવ નામની મુર્તિ ચંદ્ર છે, જે અમૃત આપનાર છે અને આખા જગતને પોષણ આપે છે.

આત્મા તસ્યાષ્ટમી મૂર્તિઃ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ વ્યાપિકેતરમૂર્તીનાં વિશ્વં તસ્માચ્છિવાત્મકમ્

શિવના પરમાત્મા સ્વરૂપે આઠમી મુર્તિ એ પોતાનો આત્મા છે; એ જ અન્ય મુર્તિઓમાં વ્યાપક છે અને એમાંથી આખું જગત શિવસ્વરૂપ છે.

વૃક્ષસ્ય મૂલસેકેન શાખાઃ પુષ્યંતિ વૈ યથા શિવસ્ય પૂજયા તદ્વત્પુષ્યત્યસ્ય વપુર્જગત્

જેમ વૃક્ષના મૂળને પાણી આપવાથી તેની ડાળીઓ ફૂલેફલે છે, તેમ શિવની પૂજા કરવાથી આખું જગત પોષાય છે.

સર્વાભયપ્રદાનં ચ સર્વાનુગ્રહણં તથા સર્વોપકારકરણં શિવસ્યારાધનં વિદુઃ

શિવની આરાધના એ સર્વેને નિર્ભયતા આપવી, સર્વે પર કૃપા કરવી અને સર્વેનું કલ્યાણ કરવું એમ જાણી છે.

યથેહ પુત્રપૌત્રાદેઃ પ્રીત્યા પ્રીતો ભવેત્પિતા તથા સર્વસ્ય સંપ્રીત્યા પ્રીતો ભવતિ શંકરઃ

જેમ પિતા પોતાના પુત્ર અને પૌત્ર પ્રત્યે પ્રેમથી ખુશ થાય છે, તેમ સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે પ્રેમ રાખવાથી શંકર પણ પ્રસન્ન થાય છે.

દેહિનો યસ્ય કસ્યાપિ ક્રિયતે યદિ નિગ્રહઃ અનિષ્ટમષ્ટમૂર્તેસ્તત્કૃતમેવ ન સંશયઃ

કોઈ પણ જીવને દુઃખ પહોંચાડવામાં આવે, તો એ નિશ્ચિત રીતે અષ્ટમૂર્તિ ધરાવનારને જ પહોંચે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

અષ્ટમૂર્ત્યાત્મના વિશ્વમધિષ્ઠાય સ્થિતં શિવમ્ ભજસ્વ સર્વભાવેન રુદ્રઃ પરમકારણમ્

અષ્ટમૂર્તિ સ્વરૂપે સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી રહેલા શિવને, સર્વ હૃદયથી, ભજજો—એ રુદ્ર સર્વથી પરમ કારણ છે.

ભગવન્પરમેશસ્ય શર્વસ્યામિતતેજસઃ મૂર્તિભિર્વિશ્વમેવેદં યથા વ્યાપ્તં તથા શ્રુતમ્

હે ભગવાન, પરમેશ્વર શર્વના અનંત તેજથી ભરેલા સ્વરૂપે આ સમગ્ર જગત વ્યાપેલું છે—આવું સાંભળવામાં આવે છે.

અથૈતજ્જ્ઞાતુમિચ્છામિ યાથાત્મ્યં પમેશયોઃ સ્ત્રીપુંભાવાત્મકં ચેદં તાભ્યાં કથમધિષ્ઠિતમ્

હવે હું જાણવું ઇચ્છું છું કે પરમેશ્વર અને પરમેશ્વરીનું સાચું સ્વરૂપ શું છે—આ પુરુષ અને સ્ત્રી સ્વરૂપે રહેલું જગત એમણે કેવી રીતે ધારણ કર્યું છે?

શ્રીમદ્વિભૂતિં શિવયોર્યાથાત્મ્યં ચ સમાસતઃ વક્ષ્યે તદ્વિસ્તરાદ્વક્તું ભવેનાપિ ન શક્યતે

હું હવે શિવ અને શિવાની મહિમા અને સાચું સ્વરૂપ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું; એનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવું તો મારા માટે પણ શક્ય નથી.

શક્તિઃ સાક્ષાન્મહાદેવી મહાદેવશ્ચ શક્તિમાન્ તયોર્વિભૂતિલેશો વૈ સર્વમેતચ્ચરાચરમ્

શક્તિ એ મહાદેવી છે અને મહાદેવ એ શક્તિવાન છે; એમની મહિમાનો એક અંશ પણ આ ચાલતું-અચળતું બધું છે.

વસ્તુ કિંચિદચિદ્રૂપં કિંચિદ્વસ્તુ ચિદાત્મકમ્ દ્વયં શુદ્ધમશુદ્ધં ચ પરં ચાપરમેવ ચ

કેટલાક પદાર્થો જડ સ્વરૂપના છે, કેટલાક ચેતન સ્વરૂપના છે; શુદ્ધ અને અશુદ્ધ, ઉપરના અને નીચલા—બંને પ્રકારના છે.

યત્સંસરતિ ચિચ્ચક્રમચિચ્ચક્રસમન્વિતમ્ તદેવાશુદ્ધમપરમિતરં તુ પરં શુભમ્

જે ચેતન અને અચેતનના ચક્રમાં ફરતું રહે છે, એ અશુદ્ધ છે; પણ જે એથી પર છે, એ પરમ અને શુભ છે.

અપરં ચ પરં ચૈવ દ્વયં ચિદચિદાત્મકમ્ શિવસ્ય ચ શિવાયાશ્ચ સ્વામ્યં ચૈતત્સ્વભાવતઃ

ઉપરનું અને નીચું—બંને ચેતન અને અચેતનથી બનેલા છે; આ શિવ અને શિવાની સ્વાભાવિક સ્વામ્યતા છે.