શિવપુરાણમ્

સ શિવસ્સર્વમેવેદં સ્વકીયાભિશ્ચ મૂર્તિભિઃ અધિતિષ્ઠત્યમેયાત્મા હ્યેતત્સર્વમનુસ્મૃતમ્

એ અજ્ઞેય સ્વરૂપવાળા શિવ પોતાના રૂપોથી આ બધામાં વસે છે; આ બધું એનું જ માનવામાં આવે છે.

બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્રો મહેશાનસ્સદાશિવઃ મૂર્તયસ્તસ્ય વિજ્ઞેયા યાભિર્વિશ્વમિદં તતમ્

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, મહેશાન અને સદાશિવ—આ એના એવા રૂપો છે, જેના દ્વારા આ આખું જગત વ્યાપેલું છે.

અથાન્યાશ્ચાપિ તનવઃ પઞ્ચ બ્રહ્મસમાહ્વયાઃ તનૂભિસ્તાભિરાવ્યાપ્તમિહ કિંચિન્ન વિદ્યતે

આ ઉપરાંત, પાંચ બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાતા બીજા પણ રૂપો છે; એ રૂપોથી અહીં બધું વ્યાપેલું છે, અને કંઈ પણ એમાંથી બહાર નથી.

ઈશાનઃ પુરુષો ઽઘોરો વામઃ સદ્યસ્તથૈવ ચ બ્રહ્માણ્યેતાનિ દેવસ્ય મૂર્તયઃ પઞ્ચ વિશ્રુતાઃ

ઈશાન, પુરુષ, અઘોર, વામ અને સદ્ય—આ પાંચ દેવના રૂપો બ્રહ્મા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

ઈશાનાખ્યા તુ યા તસ્ય મૂર્તિરાદ્યા ગરીયસી ભોક્તારં પ્રકૃતેઃ સાક્ષાત્ક્ષેત્રજ્ઞમધિતિષ્ઠતિ

ઈશાન નામની જે પ્રથમ અને શ્રેષ્ઠ મૂર્તિ છે, એ પ્રકૃતિના ભોક્તા અને ક્ષેત્રજ્ઞ પર સીધો અધિકાર ધરાવે છે.

સ્થાણોસ્તત્પુરુષાખ્યા યા મૂર્તિર્મૂર્તિમતઃ પ્રભોઃ ગુણાશ્રયાત્મકં ભોગ્યમવ્યક્તમધિતિષ્ઠતિ

પ્રભુની જે તત્પુરુષ નામની સ્થિર મૂર્તિ છે, એ ગુણોથી ભરેલા ભોગ્ય અને અવ્યક્ત પર અધિકાર રાખે છે.

ધર્માદ્યષ્ટાંગસંયુક્તં બુદ્ધિતત્ત્વં પિનાકિનઃ અધિતિષ્ઠત્યઘોરાખ્યા મૂર્તિરત્યંતપૂજિતા

પિનાકધારીની અત્યંત પૂજ્ય અઘોર નામની મૂર્તિ ધર્મ વગેરે આઠ અંગોથી યુક્ત બુદ્ધિ તત્વ પર અધિકાર ધરાવે છે.

વામદેવાહ્વયાં મૂર્તિં મહાદેવસ્ય વેધસઃ અહંકૃતેરધિષ્ઠાત્રીમાહુરાગમવેદિનઃ

આગમ જાણનારા કહે છે કે મહાદેવની વામદેવ નામની મૂર્તિ અહંકાર પર અધિકાર ધરાવે છે.

સદ્યો જાતાહ્વયાં મૂર્તિં શમ્ભોરમિતવર્ચસઃ માનસઃ સમધિષ્ઠાત્રીં મતિમંતઃ પ્રચક્ષતે

શંભુની સદ્યોજાત નામની, અમાપ તેજવાળી મૂર્તિ મન પર અધિકાર ધરાવે છે, એમ જાણકારો કહે છે.

શ્રોત્રસ્ય વાચઃ શબ્દસ્ય વિભોર્વ્યોમ્નસ્તથૈવ ચ ઈશ્વરીમીશ્વરસ્યેમામીશાખ્યાં હિ વિદુર્બુધાઃ

જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે ઈશાન નામની, ઈશ્વરરૂપ મૂર્તિ કાન, વાણી, ધ્વનિ અને આકાશ પર અધિકાર ધરાવે છે.

ત્વક્પાણિસ્પર્શવાયૂનામીશ્વરીં મૂર્તિમૈશ્વરીમ્ પુરુષાખ્યં વિદુસ્સર્વે પુરાણાર્થવિશારદાઃ

પુરાણના અર્થમાં નિપુણ બધા જાણે છે કે પુરુષ નામની, ઈશ્વરરૂપ મૂર્તિ ચામડી, હાથ, સ્પર્શ અને વાયુ પર અધિકાર ધરાવે છે.

ચક્ષુષશ્ચરણસ્યાપિ રૂપસ્યાગ્નેસ્તથૈવ ચ અઘોરાખ્યામધિષ્ઠાત્રીં મૂર્તિમાહુર્મનીષિણઃ

દ્રષ્ટિ, પગ, રૂપ અને અગ્નિ — આ બધાં પર અઘોર નામની જે મુર્તિ છે, તે સર્વેમાં અધિપતિ છે એમ વિદ્વાનો કહે છે.

રમનાયાશ્ચ પાયોશ્ચ રસસ્યાપાં તથૈવ ચ ઈશ્વરીં વામદેવાખ્યાં મૂર્તિં તન્નિરતાં વિદુઃ

રસ, જીભ, આનંદ અને પાણી — આ બધાંમાં જે વામદેવ નામની ઈશ્વરી મુર્તિ છે, તે સર્વેમાં તત્પર છે એમ જાણવામાં આવે છે.

ઘ્રાણસ્ય ચૈવોપસ્થસ્ય ગંધસ્ય ચ ભુવસ્તથા સદ્યો જાતાહ્વયાં મૂર્તિમીશ્વરીં સંપ્રચક્ષતે

નાક, પ્રજનન અંગ, સુગંધ અને ધરતી — આ બધાંમાં સદ્યોજાત નામની ઈશ્વરી મુર્તિ અધિપતિ છે એમ કહેવામાં આવે છે.

મૂર્તયઃ પઞ્ચ દેવસ્ય વંદનીયાઃ પ્રયત્નતઃ શ્રેયોર્થિભિર્નરૈર્નિત્યં શ્રેયસામેકહેતવઃ

દેવની આ પાંચ મુર્તિઓ, જે સર્વે શ્રેષ્ઠતા ઈચ્છતા મનુષ્યો દ્વારા શ્રદ્ધાપૂર્વક હંમેશા પૂજ્ય છે, કારણ કે એ જ સર્વે કલ્યાણનું એકમાત્ર કારણ છે.

તસ્ય દેવાદિદેવસ્ય મૂર્ત્યષ્ટકમયં જગત્ તસ્મિન્વ્યાપ્ય સ્થિતં વિશ્વં સૂત્રે મણિગણા ઇવ

આ દેવ, દેવોમાં સર્વોચ્ચ, તેની આઠ મુર્તિઓથી જ જગત રચાયું છે; જેમ મણિઓ દોરામાં ગોઠવાય છે તેમ, આખું વિશ્વ એમાં વ્યાપી રહે છે.

ઈશાનશ્ચ મહાદેવો મૂર્તયશ્ચાષ્ટ વિશ્રુતાઃ

ઈશાન મહાદેવ અને આઠ પ્રસિદ્ધ મુર્તિઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

ભૂમ્યંભોગ્નિમરુદ્વ્યોમક્ષેત્રજ્ઞાર્કનિશાકરાઃ અધિષ્ઠિતા મહેશસ્ય શર્વાદ્યૈરષ્ટમૂર્તિભિઃ

ધરતી, પાણી, અગ્નિ, પવન, આકાશ, ક્ષેત્રજ્ઞ, સૂર્ય અને ચંદ્ર — આ બધાં મહેશના શર્વાદિ આઠ મુર્તિઓ દ્વારા સંચાલિત છે.

ચરાચરાત્મકં વિશ્વં ધત્તે વિશ્વંભરાત્મિકા શાર્વીર્શિવાહ્વયા મૂર્તિરિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ

શર્વી, જેને શિવ પણ કહે છે, એ જ મુર્તિ છે જે ચાલતું અને અચળું એવું આખું વિશ્વ ધારણ કરે છે; એ જ વિશ્વભરણી સ્વરૂપ છે — એ જ શાસ્ત્રનો નિશ્ચય છે.

સંજીવનં સમસ્તસ્ય જગતસ્સલિલાત્મિકા ભાવીતિ ગીયતે મૂર્તિભવસ્ય પરમાત્મનઃ

પાણી સ્વરૂપે રહેલી પરમાત્માની મુર્તિ આખા જગતને જીવન આપનારી છે એમ ગાય છે.

બહિરંતર્ગતા વિશ્વં વ્યાપ્ય તેજોમયી શુભા રૌદ્રી રુદ્રાવ્યયા મૂર્તિરાસ્થિતા ઘોરરૂપિણી

રૌદ્રી, જે શુભ અને તેજથી ભરપૂર છે, રુદ્રની અવિનાશી મુર્તિ છે; એ અંદર અને બહાર આખા વિશ્વમાં વ્યાપી રહી છે અને ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

સ્પંદયત્યનિલાત્મદં બિભર્તિ સ્પંદતે સ્વયમ્ ઔગ્રીતિ કથ્યતે સદ્ભિર્મૂર્તિરુગ્રસ્ય વેધસઃ

ઉગ્ર નામની મુર્તિ, જે સર્જનહાર છે, એ જ સ્વયં ગતિ પામે છે, જીવદાયી પવનને ધારણ કરે છે અને સર્વેમાં ચળપળ લાવે છે — વિદ્વાનો એમ કહે છે.

સર્વાવકાશદા સર્વવ્યાપિકા ગગનાત્મિકા મૂર્તિર્ભીમસ્ય ભીમાખ્યા ભૂતવૃંદસ્ય ભેદિકા

ભીમ નામની મુર્તિ, જે ભીમને અર્પિત છે, એ જ સર્વ અવકાશ આપનારી, સર્વત્ર વ્યાપક, આકાશ સ્વરૂપ અને સર્વે જીવોના જૂથને વિભાજિત કરનારી છે.

સર્વાત્મનામધિષ્ઠાત્રી સર્વક્ષેત્રનિવાસિની મૂર્તિઃ પશુપતેર્જ્ઞેયા પશુપાશનિકૃંતની

પશુપતિની મુર્તિ સર્વના અધિપતિ તરીકે, સર્વ ક્ષેત્રોમાં નિવાસ કરતી અને સર્વે જીવોના બંધન કાપનારી તરીકે જાણીવી જોઈએ.

દીપયંતી જગત્સર્વં દિવાકરસમાહ્વયા ઈશાનાખ્યમહેશસ્ય મૂર્તિર્દિવિ વિસર્પતિ

મહેશની ઈશાન નામની મુર્તિ, જેને સૂર્ય પણ કહે છે, એ આખા જગતને પ્રકાશિત કરે છે અને આકાશમાં વિહાર કરે છે.

આપ્યાયયતિ યો વિશ્વમમૃતાંશુર્નિશાકરઃ મહાદેવસ્ય સા મૂર્તિર્મહાદેવસમાહ્વયા

મહાદેવની મહાદેવ નામની મુર્તિ ચંદ્ર છે, જે અમૃત આપનાર છે અને આખા જગતને પોષણ આપે છે.

આત્મા તસ્યાષ્ટમી મૂર્તિઃ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ વ્યાપિકેતરમૂર્તીનાં વિશ્વં તસ્માચ્છિવાત્મકમ્

શિવના પરમાત્મા સ્વરૂપે આઠમી મુર્તિ એ પોતાનો આત્મા છે; એ જ અન્ય મુર્તિઓમાં વ્યાપક છે અને એમાંથી આખું જગત શિવસ્વરૂપ છે.

વૃક્ષસ્ય મૂલસેકેન શાખાઃ પુષ્યંતિ વૈ યથા શિવસ્ય પૂજયા તદ્વત્પુષ્યત્યસ્ય વપુર્જગત્

જેમ વૃક્ષના મૂળને પાણી આપવાથી તેની ડાળીઓ ફૂલેફલે છે, તેમ શિવની પૂજા કરવાથી આખું જગત પોષાય છે.

સર્વાભયપ્રદાનં ચ સર્વાનુગ્રહણં તથા સર્વોપકારકરણં શિવસ્યારાધનં વિદુઃ

શિવની આરાધના એ સર્વેને નિર્ભયતા આપવી, સર્વે પર કૃપા કરવી અને સર્વેનું કલ્યાણ કરવું એમ જાણી છે.