શિવપુરાણમ્

તતશ્ચાન્યે સુસંરબ્ધા લોકપાલા મહાબલાઃ સસૃજુસ્તૃણમુદ્દિશ્ય સ્વાયુધાનિ સહસ્રશઃ

પછી બીજા શક્તિશાળી લોકપાલો ગુસ્સે થઈને, હજારો પોતાના શસ્ત્રો એ તણખલા પર ફેંક્યા.

પ્રજજ્જ્વાલ મહાવહ્નિઃ પ્રચંડઃ પવનો વવૌ પ્રવૃદ્ધો ઽપાંપતિર્યદ્વત્પ્રલયે સમુપસ્થિતે

મહાન અગ્નિ પ્રગટ્યો, જોરદાર પવન ફૂંકાયો, અને પાણીના દેવ વધ્યા—જેમ પ્રલય સમયે થાય છે તેમ.

એવં દેવૈસ્સમારબ્ધં તૃણમુદ્દિશ્ય યત્નતઃ વ્યર્થમાસીદહો કૃષ્ણ યક્ષસ્યાત્મબલેન વૈ

હું કહું છું, કૃષ્ણ, બધા દેવોએ મળીને તણખલાં સામે જે પ્રયત્ન કર્યો, એ યક્ષના પોતાના બળથી વ્યર્થ થયો.

તદાહ યક્ષં દેવેંદ્રઃ કો ભવાનિત્યમર્ષિતઃ તતસ્સ પશ્યતામેવ તેષામંતરધાદથ

એ સમયે દેવોના રાજા ઇન્દ્રે યક્ષને ગુસ્સે થઈને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો?' પણ બધાના નજર સામે જ એ યક્ષ અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયો.

તદંતરે હૈમવતી દેવી દિવ્યવિભૂષણા આવિરાસીન્નભોરંગે શોભમાના શુચિસ્મિતા

એ જ સમયે હિમાલયની દેવી, દૈવી આભૂષણોથી શોભાયમાન, આકાશમાં સુંદર સ્મિત સાથે તેજસ્વી રૂપે પ્રગટ થઈ.

તાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયાવિષ્ટા દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ પ્રણમ્ય યક્ષં પપ્રચ્છુઃ કો ઽસૌ યક્ષો વિલક્ષણઃ

તેને જોઈને ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા; તેઓએ નમન કરીને યક્ષને પૂછ્યું: 'આ અનોખો યક્ષ કોણ છે?'

સા ઽબ્રવીત્સસ્મિતં દેવી સ યુષ્માકમગોચરઃ તેનેદં ભ્રમ્યતે ચક્રં સંસારાખ્યં ચરાચરમ્

દેવી સ્મિત સાથે બોલી: 'એ તમારાથી પર છે. એના દ્વારા જ આ સંસાર નામનું ગોળ ચળવળે છે, જેમાં ચાલતું અને અચળ બધું આવે છે.'

તેનાદૌ ક્રિયતે વિશ્વં તેન સંહ્રિયતે પુનઃ ન તન્નિયન્તા કશ્ચિત્સ્યાત્તેન સર્વં નિયમ્યતે

એના દ્વારા જ આ જગતની શરૂઆત થાય છે અને એના દ્વારા જ ફરીથી અંત આવે છે; બીજું કોઈ શાસક નથી—બધું એના દ્વારા જ ચાલે છે.

ઇત્યુક્ત્વા સા મહાદેવી તત્રૈવાંતરધત્ત વૈ દેવાશ્ચ વિસ્મિતાઃ સર્વે તાં પ્રણમ્ય દિવં યયુઃ

આવું કહીને મહાદેવી ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ; બધા દેવતાઓ આશ્ચર્યમાં પડી, તેમને નમન કરીને પોતાના સ્વર્ગમાં પાછા ગયા.

શૃણુ કૃષ્ણ મહેશસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ મૂર્ત્યાત્મભિસ્તતં કૃત્સ્નં જગદેતચ્ચરાચરમ્

કૃષ્ણ, મહેશ, શિવ, પરમાત્મા—એના રૂપોથી આખું ચાલતું અને અચળ જગત વ્યાપેલું છે, એ વિશે સાંભળો.

સ શિવસ્સર્વમેવેદં સ્વકીયાભિશ્ચ મૂર્તિભિઃ અધિતિષ્ઠત્યમેયાત્મા હ્યેતત્સર્વમનુસ્મૃતમ્

એ અજ્ઞેય સ્વરૂપવાળા શિવ પોતાના રૂપોથી આ બધામાં વસે છે; આ બધું એનું જ માનવામાં આવે છે.

બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્રો મહેશાનસ્સદાશિવઃ મૂર્તયસ્તસ્ય વિજ્ઞેયા યાભિર્વિશ્વમિદં તતમ્

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, મહેશાન અને સદાશિવ—આ એના એવા રૂપો છે, જેના દ્વારા આ આખું જગત વ્યાપેલું છે.

અથાન્યાશ્ચાપિ તનવઃ પઞ્ચ બ્રહ્મસમાહ્વયાઃ તનૂભિસ્તાભિરાવ્યાપ્તમિહ કિંચિન્ન વિદ્યતે

આ ઉપરાંત, પાંચ બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાતા બીજા પણ રૂપો છે; એ રૂપોથી અહીં બધું વ્યાપેલું છે, અને કંઈ પણ એમાંથી બહાર નથી.

ઈશાનઃ પુરુષો ઽઘોરો વામઃ સદ્યસ્તથૈવ ચ બ્રહ્માણ્યેતાનિ દેવસ્ય મૂર્તયઃ પઞ્ચ વિશ્રુતાઃ

ઈશાન, પુરુષ, અઘોર, વામ અને સદ્ય—આ પાંચ દેવના રૂપો બ્રહ્મા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

ઈશાનાખ્યા તુ યા તસ્ય મૂર્તિરાદ્યા ગરીયસી ભોક્તારં પ્રકૃતેઃ સાક્ષાત્ક્ષેત્રજ્ઞમધિતિષ્ઠતિ

ઈશાન નામની જે પ્રથમ અને શ્રેષ્ઠ મૂર્તિ છે, એ પ્રકૃતિના ભોક્તા અને ક્ષેત્રજ્ઞ પર સીધો અધિકાર ધરાવે છે.

સ્થાણોસ્તત્પુરુષાખ્યા યા મૂર્તિર્મૂર્તિમતઃ પ્રભોઃ ગુણાશ્રયાત્મકં ભોગ્યમવ્યક્તમધિતિષ્ઠતિ

પ્રભુની જે તત્પુરુષ નામની સ્થિર મૂર્તિ છે, એ ગુણોથી ભરેલા ભોગ્ય અને અવ્યક્ત પર અધિકાર રાખે છે.

ધર્માદ્યષ્ટાંગસંયુક્તં બુદ્ધિતત્ત્વં પિનાકિનઃ અધિતિષ્ઠત્યઘોરાખ્યા મૂર્તિરત્યંતપૂજિતા

પિનાકધારીની અત્યંત પૂજ્ય અઘોર નામની મૂર્તિ ધર્મ વગેરે આઠ અંગોથી યુક્ત બુદ્ધિ તત્વ પર અધિકાર ધરાવે છે.

વામદેવાહ્વયાં મૂર્તિં મહાદેવસ્ય વેધસઃ અહંકૃતેરધિષ્ઠાત્રીમાહુરાગમવેદિનઃ

આગમ જાણનારા કહે છે કે મહાદેવની વામદેવ નામની મૂર્તિ અહંકાર પર અધિકાર ધરાવે છે.

સદ્યો જાતાહ્વયાં મૂર્તિં શમ્ભોરમિતવર્ચસઃ માનસઃ સમધિષ્ઠાત્રીં મતિમંતઃ પ્રચક્ષતે

શંભુની સદ્યોજાત નામની, અમાપ તેજવાળી મૂર્તિ મન પર અધિકાર ધરાવે છે, એમ જાણકારો કહે છે.

શ્રોત્રસ્ય વાચઃ શબ્દસ્ય વિભોર્વ્યોમ્નસ્તથૈવ ચ ઈશ્વરીમીશ્વરસ્યેમામીશાખ્યાં હિ વિદુર્બુધાઃ

જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે ઈશાન નામની, ઈશ્વરરૂપ મૂર્તિ કાન, વાણી, ધ્વનિ અને આકાશ પર અધિકાર ધરાવે છે.

ત્વક્પાણિસ્પર્શવાયૂનામીશ્વરીં મૂર્તિમૈશ્વરીમ્ પુરુષાખ્યં વિદુસ્સર્વે પુરાણાર્થવિશારદાઃ

પુરાણના અર્થમાં નિપુણ બધા જાણે છે કે પુરુષ નામની, ઈશ્વરરૂપ મૂર્તિ ચામડી, હાથ, સ્પર્શ અને વાયુ પર અધિકાર ધરાવે છે.

ચક્ષુષશ્ચરણસ્યાપિ રૂપસ્યાગ્નેસ્તથૈવ ચ અઘોરાખ્યામધિષ્ઠાત્રીં મૂર્તિમાહુર્મનીષિણઃ

દ્રષ્ટિ, પગ, રૂપ અને અગ્નિ — આ બધાં પર અઘોર નામની જે મુર્તિ છે, તે સર્વેમાં અધિપતિ છે એમ વિદ્વાનો કહે છે.

રમનાયાશ્ચ પાયોશ્ચ રસસ્યાપાં તથૈવ ચ ઈશ્વરીં વામદેવાખ્યાં મૂર્તિં તન્નિરતાં વિદુઃ

રસ, જીભ, આનંદ અને પાણી — આ બધાંમાં જે વામદેવ નામની ઈશ્વરી મુર્તિ છે, તે સર્વેમાં તત્પર છે એમ જાણવામાં આવે છે.

ઘ્રાણસ્ય ચૈવોપસ્થસ્ય ગંધસ્ય ચ ભુવસ્તથા સદ્યો જાતાહ્વયાં મૂર્તિમીશ્વરીં સંપ્રચક્ષતે

નાક, પ્રજનન અંગ, સુગંધ અને ધરતી — આ બધાંમાં સદ્યોજાત નામની ઈશ્વરી મુર્તિ અધિપતિ છે એમ કહેવામાં આવે છે.

મૂર્તયઃ પઞ્ચ દેવસ્ય વંદનીયાઃ પ્રયત્નતઃ શ્રેયોર્થિભિર્નરૈર્નિત્યં શ્રેયસામેકહેતવઃ

દેવની આ પાંચ મુર્તિઓ, જે સર્વે શ્રેષ્ઠતા ઈચ્છતા મનુષ્યો દ્વારા શ્રદ્ધાપૂર્વક હંમેશા પૂજ્ય છે, કારણ કે એ જ સર્વે કલ્યાણનું એકમાત્ર કારણ છે.

તસ્ય દેવાદિદેવસ્ય મૂર્ત્યષ્ટકમયં જગત્ તસ્મિન્વ્યાપ્ય સ્થિતં વિશ્વં સૂત્રે મણિગણા ઇવ

આ દેવ, દેવોમાં સર્વોચ્ચ, તેની આઠ મુર્તિઓથી જ જગત રચાયું છે; જેમ મણિઓ દોરામાં ગોઠવાય છે તેમ, આખું વિશ્વ એમાં વ્યાપી રહે છે.

ઈશાનશ્ચ મહાદેવો મૂર્તયશ્ચાષ્ટ વિશ્રુતાઃ

ઈશાન મહાદેવ અને આઠ પ્રસિદ્ધ મુર્તિઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

ભૂમ્યંભોગ્નિમરુદ્વ્યોમક્ષેત્રજ્ઞાર્કનિશાકરાઃ અધિષ્ઠિતા મહેશસ્ય શર્વાદ્યૈરષ્ટમૂર્તિભિઃ

ધરતી, પાણી, અગ્નિ, પવન, આકાશ, ક્ષેત્રજ્ઞ, સૂર્ય અને ચંદ્ર — આ બધાં મહેશના શર્વાદિ આઠ મુર્તિઓ દ્વારા સંચાલિત છે.

ચરાચરાત્મકં વિશ્વં ધત્તે વિશ્વંભરાત્મિકા શાર્વીર્શિવાહ્વયા મૂર્તિરિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ

શર્વી, જેને શિવ પણ કહે છે, એ જ મુર્તિ છે જે ચાલતું અને અચળું એવું આખું વિશ્વ ધારણ કરે છે; એ જ વિશ્વભરણી સ્વરૂપ છે — એ જ શાસ્ત્રનો નિશ્ચય છે.