શિવપુરાણમ્

વર્તમાનાન્યતીતાનિ ભવિષ્યન્ત્યપિ કૃત્સ્નશઃ દિશશ્ચ વિદિશશ્ચૈવ કાલભેદાઃ કલાદયઃ

હવે જે છે, જે ગયા, અને જે આવશે એ બધું; દિશાઓ, ઉપદિશાઓ, સમયના ભાગો અને તેની કલાઓ—

યચ્ચ કિંચિજ્જગત્યસ્મિન્ દૃશ્યતે શ્રૂયતે ઽપિ વા તત્સર્વં શંકરસ્યાજ્ઞા બલેન સમધિષ્ઠિતમ્

આ જગતમાં જે કંઈ જોઈ શકાય છે કે સાંભળી શકાય છે, એ બધું શંકર ભગવાનના આદેશના બળથી જ સ્થિર છે.

આજ્ઞાબલાત્તસ્ય ધરા સ્થિતેહ ધરાધરા વારિધરાઃ સમુદ્રાઃ જ્યોતિર્ગણાઃ શક્રમુખાશ્ચ દેવાઃ સ્થિરં ચિરં વા ચિદચિદ્યદસ્તિ

તેમના આદેશના બળથી ધરતી, પર્વતો, વાદળો, સમુદ્રો, તારાઓ, ઇન્દ્ર સહિતના દેવતાઓ અને જે કંઈ છે—ચલિત કે અચલ, ચેતન કે અચેતન—બધું સ્થિર છે.

અત્યાશ્ચર્યમિદં કૃષ્ણ શંભોરમિતકર્મણઃ આજ્ઞાકૃતં શૃણુષ્વૈતચ્છ્રુતં શ્રુતિમુખે મયા

કૃષ્ણ, શંભુના અપરિમિત કાર્યો અતિ આશ્ચર્યજનક છે; મેં વેદના મુખેથી જે સાંભળ્યું છે, એ તું સાંભળ.

પુરા કિલ સુરાઃ સેંદ્રા વિવદંતઃ પરસ્પરમ્ અસુરાન્સમરે જિત્વા જેતાહમહમિત્યુત

પહેલાં દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર પરસ્પર ઝઘડતા હતા; તેમણે અસુરોને યુદ્ધમાં હરાવ્યા અને દરેકે કહ્યું: 'હું જીત્યો, હું જીત્યો!'

તદા મહેશ્વરસ્તેષાં મધ્યતો વરવેષધૃક્ સ્વલક્ષણૈર્વિહીનાંગઃ સ્વયં યક્ષ ઇવાભવત્

ત્યારે મહાદેવ તેમના વચ્ચે અનોખા રૂપે, પોતાની ઓળખાણ વગર, યક્ષ તરીકે પ્રગટ થયા.

સ તાનાહ સુરાનેકં તૃણમાદાય ભૂતલે ય એતદ્વિકૃતં કર્તું ક્ષમતે સ તુ દૈત્યજિત્

તેમણે ધરતી પરથી એક તણખલું લઈને દેવતાઓને કહ્યું: 'તમામાંથી જે આ તણખલામાં ફેરફાર કરી શકે, એ જ સાચો અસુરવિજેતા છે.'

યક્ષસ્ય વચનં શ્રુત્વા વજ્રપાણિઃ શચીપતિઃ કિંચિત્ક્રુદ્ધો વિહસ્યૈનં તૃણમાદાતુમુદ્યતઃ

યક્ષના શબ્દો સાંભળીને વજ્રપાણી, શચીપતિ, થોડો ગુસ્સે થયો અને હસતો હસતો એ તણખલું ઉઠાવા ગયો.

ન તત્તૃણમુપદાતું મનસાપિ ચ શક્યતે યથા તથાપિ તચ્છેત્તું વજ્રં વજ્રધરો ઽસૃજત્

તે તણખલું મનથી પણ પકડાઈ ન શક્યું, હાથથી તો દૂરની વાત; છતાં તેને કાપવા માટે વજ્રધારી એ પર વજ્ર ફેંક્યો.

તદ્વજ્રં નિજવજ્રેણ સંસૃષ્ટમિવ સર્વતઃ તૃણેનાભિહતં તેન તિર્યગગ્રં પપાત હ

યક્ષના પોતાના વજ્ર સાથે અથડાઈને, એ વજ્ર તણખલાથી માર ખાઈને બાજુએ જમીન પર પડી ગયું.

તતશ્ચાન્યે સુસંરબ્ધા લોકપાલા મહાબલાઃ સસૃજુસ્તૃણમુદ્દિશ્ય સ્વાયુધાનિ સહસ્રશઃ

પછી બીજા શક્તિશાળી લોકપાલો ગુસ્સે થઈને, હજારો પોતાના શસ્ત્રો એ તણખલા પર ફેંક્યા.

પ્રજજ્જ્વાલ મહાવહ્નિઃ પ્રચંડઃ પવનો વવૌ પ્રવૃદ્ધો ઽપાંપતિર્યદ્વત્પ્રલયે સમુપસ્થિતે

મહાન અગ્નિ પ્રગટ્યો, જોરદાર પવન ફૂંકાયો, અને પાણીના દેવ વધ્યા—જેમ પ્રલય સમયે થાય છે તેમ.

એવં દેવૈસ્સમારબ્ધં તૃણમુદ્દિશ્ય યત્નતઃ વ્યર્થમાસીદહો કૃષ્ણ યક્ષસ્યાત્મબલેન વૈ

હું કહું છું, કૃષ્ણ, બધા દેવોએ મળીને તણખલાં સામે જે પ્રયત્ન કર્યો, એ યક્ષના પોતાના બળથી વ્યર્થ થયો.

તદાહ યક્ષં દેવેંદ્રઃ કો ભવાનિત્યમર્ષિતઃ તતસ્સ પશ્યતામેવ તેષામંતરધાદથ

એ સમયે દેવોના રાજા ઇન્દ્રે યક્ષને ગુસ્સે થઈને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો?' પણ બધાના નજર સામે જ એ યક્ષ અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયો.

તદંતરે હૈમવતી દેવી દિવ્યવિભૂષણા આવિરાસીન્નભોરંગે શોભમાના શુચિસ્મિતા

એ જ સમયે હિમાલયની દેવી, દૈવી આભૂષણોથી શોભાયમાન, આકાશમાં સુંદર સ્મિત સાથે તેજસ્વી રૂપે પ્રગટ થઈ.

તાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયાવિષ્ટા દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ પ્રણમ્ય યક્ષં પપ્રચ્છુઃ કો ઽસૌ યક્ષો વિલક્ષણઃ

તેને જોઈને ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા; તેઓએ નમન કરીને યક્ષને પૂછ્યું: 'આ અનોખો યક્ષ કોણ છે?'

સા ઽબ્રવીત્સસ્મિતં દેવી સ યુષ્માકમગોચરઃ તેનેદં ભ્રમ્યતે ચક્રં સંસારાખ્યં ચરાચરમ્

દેવી સ્મિત સાથે બોલી: 'એ તમારાથી પર છે. એના દ્વારા જ આ સંસાર નામનું ગોળ ચળવળે છે, જેમાં ચાલતું અને અચળ બધું આવે છે.'

તેનાદૌ ક્રિયતે વિશ્વં તેન સંહ્રિયતે પુનઃ ન તન્નિયન્તા કશ્ચિત્સ્યાત્તેન સર્વં નિયમ્યતે

એના દ્વારા જ આ જગતની શરૂઆત થાય છે અને એના દ્વારા જ ફરીથી અંત આવે છે; બીજું કોઈ શાસક નથી—બધું એના દ્વારા જ ચાલે છે.

ઇત્યુક્ત્વા સા મહાદેવી તત્રૈવાંતરધત્ત વૈ દેવાશ્ચ વિસ્મિતાઃ સર્વે તાં પ્રણમ્ય દિવં યયુઃ

આવું કહીને મહાદેવી ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ; બધા દેવતાઓ આશ્ચર્યમાં પડી, તેમને નમન કરીને પોતાના સ્વર્ગમાં પાછા ગયા.

શૃણુ કૃષ્ણ મહેશસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ મૂર્ત્યાત્મભિસ્તતં કૃત્સ્નં જગદેતચ્ચરાચરમ્

કૃષ્ણ, મહેશ, શિવ, પરમાત્મા—એના રૂપોથી આખું ચાલતું અને અચળ જગત વ્યાપેલું છે, એ વિશે સાંભળો.

સ શિવસ્સર્વમેવેદં સ્વકીયાભિશ્ચ મૂર્તિભિઃ અધિતિષ્ઠત્યમેયાત્મા હ્યેતત્સર્વમનુસ્મૃતમ્

એ અજ્ઞેય સ્વરૂપવાળા શિવ પોતાના રૂપોથી આ બધામાં વસે છે; આ બધું એનું જ માનવામાં આવે છે.

બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્રો મહેશાનસ્સદાશિવઃ મૂર્તયસ્તસ્ય વિજ્ઞેયા યાભિર્વિશ્વમિદં તતમ્

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, મહેશાન અને સદાશિવ—આ એના એવા રૂપો છે, જેના દ્વારા આ આખું જગત વ્યાપેલું છે.

અથાન્યાશ્ચાપિ તનવઃ પઞ્ચ બ્રહ્મસમાહ્વયાઃ તનૂભિસ્તાભિરાવ્યાપ્તમિહ કિંચિન્ન વિદ્યતે

આ ઉપરાંત, પાંચ બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાતા બીજા પણ રૂપો છે; એ રૂપોથી અહીં બધું વ્યાપેલું છે, અને કંઈ પણ એમાંથી બહાર નથી.

ઈશાનઃ પુરુષો ઽઘોરો વામઃ સદ્યસ્તથૈવ ચ બ્રહ્માણ્યેતાનિ દેવસ્ય મૂર્તયઃ પઞ્ચ વિશ્રુતાઃ

ઈશાન, પુરુષ, અઘોર, વામ અને સદ્ય—આ પાંચ દેવના રૂપો બ્રહ્મા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

ઈશાનાખ્યા તુ યા તસ્ય મૂર્તિરાદ્યા ગરીયસી ભોક્તારં પ્રકૃતેઃ સાક્ષાત્ક્ષેત્રજ્ઞમધિતિષ્ઠતિ

ઈશાન નામની જે પ્રથમ અને શ્રેષ્ઠ મૂર્તિ છે, એ પ્રકૃતિના ભોક્તા અને ક્ષેત્રજ્ઞ પર સીધો અધિકાર ધરાવે છે.

સ્થાણોસ્તત્પુરુષાખ્યા યા મૂર્તિર્મૂર્તિમતઃ પ્રભોઃ ગુણાશ્રયાત્મકં ભોગ્યમવ્યક્તમધિતિષ્ઠતિ

પ્રભુની જે તત્પુરુષ નામની સ્થિર મૂર્તિ છે, એ ગુણોથી ભરેલા ભોગ્ય અને અવ્યક્ત પર અધિકાર રાખે છે.

ધર્માદ્યષ્ટાંગસંયુક્તં બુદ્ધિતત્ત્વં પિનાકિનઃ અધિતિષ્ઠત્યઘોરાખ્યા મૂર્તિરત્યંતપૂજિતા

પિનાકધારીની અત્યંત પૂજ્ય અઘોર નામની મૂર્તિ ધર્મ વગેરે આઠ અંગોથી યુક્ત બુદ્ધિ તત્વ પર અધિકાર ધરાવે છે.

વામદેવાહ્વયાં મૂર્તિં મહાદેવસ્ય વેધસઃ અહંકૃતેરધિષ્ઠાત્રીમાહુરાગમવેદિનઃ

આગમ જાણનારા કહે છે કે મહાદેવની વામદેવ નામની મૂર્તિ અહંકાર પર અધિકાર ધરાવે છે.

સદ્યો જાતાહ્વયાં મૂર્તિં શમ્ભોરમિતવર્ચસઃ માનસઃ સમધિષ્ઠાત્રીં મતિમંતઃ પ્રચક્ષતે

શંભુની સદ્યોજાત નામની, અમાપ તેજવાળી મૂર્તિ મન પર અધિકાર ધરાવે છે, એમ જાણકારો કહે છે.