શિવપુરાણમ્

તેષાં પતિત્વાદ્દેવેશઃ શિવઃ પશુપતિઃ સ્મૃતઃ મલમાયાદિભિઃ પાશૈઃ સ બધ્નાતિ પશૂન્પતિઃ

એ બધાના સ્વામી હોવાથી શિવને પશુપતિ કહેવામાં આવે છે. માલ, માયા વગેરે બંધનોથી ભગવાન પશુઓને બાંધે છે.

સ એવ મોચકસ્તેષાં ભક્ત્યા સમ્યગુપાસિતઃ ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ માયાકર્મગુણા અમી

ભક્તિપૂર્વક સાચા રીતે પૂજા કરવામાં આવે ત્યારે એ જ ભગવાન તેમને મુક્તિ આપે છે. ચોવીસ તત્વો—માયા, કર્મ અને ગુણ—આ બધું છે.

વિષયા ઇતિ કથ્યન્તે પાશા જીવનિબન્ધનાઃ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યંતાન્ પશૂન્બદ્ધ્વા મહેશ્વરઃ

આ બધું વિષયરૂપ છે, જે જીવને બાંધે છે. મહેશ્વર બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધીના પશુઓને આથી બાંધે છે.

પાશૈરેતૈઃ પતિર્દેવઃ કાર્યં કારયતિ સ્વકમ્ તસ્યાજ્ઞયા મહેશસ્ય પ્રકૃતિઃ પુરુષોચિતામ્

આ બધાં બંધનોથી ભગવાન દરેકને પોતપોતાનું કામ કરાવે છે. મહેશ્વરની આજ્ઞાથી પ્રકૃતિ પુરુષને યોગ્ય ફળ આપે છે.

બુદ્ધિં પ્રસૂતે સા બુદ્ધિરહંકારમહંકૃતિઃ ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ તન્માત્રાપઞ્ચકં તથા

પ્રકૃતિ બુદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે; એ બુદ્ધિથી અહંકાર થાય છે; અહંકારથી દસ ઇન્દ્રિયો અને એક મન, અને પાંચ તન્માત્રા પણ થાય છે.

શાસનાદ્દેવદેવસ્ય શિવસ્ય શિવદાયિનઃ તન્માત્રાણ્યપિ તસ્યૈવ શાસનેન મહીયસા

દેવોના દેવ, કલ્યાણ આપનારા શિવની આજ્ઞાથી—even તન્માત્રાઓ પણ તેમની મહાન આજ્ઞાથી ઉત્પન્ન થાય છે.

મહાભૂતાન્યશેષાણિ ભાવયંત્યનુપૂર્વશઃ બ્રહ્માદીનાં તૃણાન્તાનાં દેહિનાં દેહસંગતિમ્

બધા મહાભૂત તત્વો ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થાય છે, જે બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધીના બધાં જીવધારીઓના શરીરનું બંધારણ કરે છે.

મહાભૂતાન્યશેષાણિ જનયંતિ શિવાજ્ઞયા અધ્યવસ્યતિ વૈ બુદ્ધિરહંકારોભિમન્યતે

મહાન તત્ત્વો બધાં શિવજીના આદેશથી જન્મે છે; બુદ્ધિ સમજ કરે છે અને અહંકાર પોતાનું માને છે.

ચિત્તં ચેતયતે ચાપિ મનઃ સંકલ્પયત્યપિ શ્રોત્રાદીનિ ચ ગૃહ્ણન્તિ શબ્દાદીન્વિષયાન્ પૃથક્

મન અનુભવ કરે છે અને ઇચ્છા પણ ઊપજાવે છે; કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો દરેક પોતપોતાના વિષય, જેમ કે અવાજ વગેરે, જુદાં જુદાં પકડી લે છે.

સ્વાનેવ નાન્યાન્દેવસ્ય દિવ્યેનાજ્ઞાબલેન વૈ વાગાદીન્યપિ યાન્યાસંસ્તાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

દરેક વસ્તુ પોતાની સ્વભાવ પ્રમાણે જ કરે છે, બીજાની રીતે નહિ; ભગવાનના દિવ્ય આદેશથી વાણી અને અન્ય કર્મેન્દ્રિયો પણ એમ જ સ્થિર છે.

યથા સ્વં કર્મ કુર્વન્તિ નાન્યત્કિંચિચ્છિવાજ્ઞયા શબ્દાદયોપિ ગૃહ્યંતે ક્રિયન્તે વચનાદયઃ

દરેક પોતાનું કામ જ કરે છે, બીજું કશું નહિ, શિવજીના આદેશથી; અવાજ વગેરે ગ્રહણ થાય છે અને બોલવું જેવા કર્મો થાય છે.

અવિલંઘ્યા હિ સર્વેષામાજ્ઞા શંભોર્ગરીયસી અવકાશમશેષાણાં ભૂતાનાં સંપ્રયચ્છતિ

શંભુનો આદેશ બધાને માટે અટલ અને સર્વોપરી છે; તે બધા જીવોને અવસર આપે છે.

આકાશઃ પરમેશસ્ય શાસનાદેવ સર્વગઃ પ્રાણાદ્યૈશ્ચ તથા નામભેદૈરંતર્બહિર્જગત્

આકાશ પરમેશ્વરના આદેશથી સર્વત્ર વ્યાપક છે; એ જ રીતે, શ્વાસ અને નામના ભેદથી જગત અંદર અને બહાર રહે છે.

બિભર્તિ સર્વં શર્વસ્ય શાસનેન પ્રભઞ્જનઃ હવ્યં વહતિ દેવાનાં કવ્યં કવ્યાશિનામપિ

પવન સર્વશક્તિમાન શર્વના આદેશથી બધું જાળવે છે; તે દેવતાઓ માટે હવન અને પિતૃઓ માટે પિંડ પણ પહોંચાડે છે.

પાકાદ્યં ચ કરોત્યગ્નિઃ પરમેશ્વરશાસનાત્ સંજીવનાદ્યં સર્વસ્ય કુર્વત્યાપસ્તદાજ્ઞયા

અગ્નિ પરમેશ્વરના આદેશથી રસોઈ અને અન્ય કામ કરે છે; પાણી એ આદેશથી સર્વને જીવંત કરે છે અને બીજા કાર્યો પણ કરે છે.

વિશ્વમ્ભરા જગન્નિત્યં ધત્તે વિશ્વેશ્વરાજ્ઞયા દેવાન્પાત્યસુરાન્ હંતિ ત્રિલોકમભિરક્ષતિ

પૃથ્વી વિશ્વનાથના આદેશથી હંમેશાં જગતને ધારણ કરે છે; તે દેવતાઓને પોષે છે, અસુરોને નાશે છે અને ત્રણેય લોકનું રક્ષણ કરે છે.

આજ્ઞયા તસ્ય દેવેન્દ્રઃ સર્વૈર્દેવૈરલંઘ્યયા આધિપત્યમપાં નિત્યં કુરુતે વરુણસ્સદા

તેના આદેશથી દેવરાજ ઇન્દ્ર અને બધા દેવતાઓ અવિચલિતપણે જળ પર રાજ કરે છે; વરુણ હંમેશાં તેનું સંચાલન કરે છે.

પાશૈર્બધ્નાતિ ચ યથા દંડ્યાંસ્તસ્યૈવ શાસનાત્ દદાતિ નિત્યં યક્ષેન્દ્રો દ્રવિણં દ્રવિણેશ્વરઃ

એ જ આદેશથી દંડને પાત્રોને બંધાઈ દે છે; યક્ષરાજ હંમેશાં ધનના સ્વામી તરીકે ધન આપે છે.

પુણ્યાનુરૂપં ભૂતેભ્યઃ પુરુષસ્યાનુશાસનાત્ કરોતિ સંપદઃ શશ્વજ્જ્ઞાનં ચાપિ સુમેધસામ્

પુણ્ય પ્રમાણે, એ પુરુષના આદેશથી જીવોને સંપત્તિ આપે છે; અને વિદ્વાનોને સદા માટે જ્ઞાન આપે છે.

નિગ્રહં ચાપ્યસાધૂનામીશાનશ્શિવશાસનાત્ ધત્તે તુ ધરણીં મૂર્ધ્ના શેષઃ શિવનિયોગતઃ

શિવના આદેશથી દુષ્ટોને રોકે છે; અને શેષનાગ શિવજીના આદેશથી પૃથ્વીને પોતાના માથે ધારણ કરે છે.

યામાહુસ્તામસીં રૌદ્રીં મૂર્તિમંતકરીં હરેઃ સૃજત્યશેષમીશસ્ય શાસનાચ્ચતુરાનનઃ

હરિનું જે તામસ, રૌદ્ર અને મૃત્યુદાયક રૂપ કહેવાય છે, તે બધું ભગવાનના આદેશથી બ્રહ્માજી સર્જે છે.

અન્યાભિર્મૂર્તિભિઃ સ્વાભિઃ પાતિ ચાંતે નિહન્તિ ચ વિષ્ણુઃ પાલયતે વિશ્વં કાલકાલસ્ય શાસનાત્

પોતાના વિવિધ રૂપોથી વિષ્ણુ રક્ષા કરે છે અને અંતે સંહાર કરે છે; તે કાળના સ્વામીના આદેશથી જગતને જાળવે છે.

સૃજતે ત્રસતે ચાપિ સ્વકાભિસ્તનુભિસ્ત્રિભિઃ હરત્યંતે જગત્સર્વં હરસ્તસ્યૈવ શાસનાત્

હરિ પોતાના ત્રણ રૂપોથી જગતની રચના કરે છે, ડરે છે અને અંતે બધું નાશ કરે છે; તે બધું એ જ આદેશથી થાય છે.

સૃજત્યપિ ચ વિશ્વાત્મા ત્રિધા ભિન્નસ્તુ રક્ષતિ કાલઃ કરોતિ સકલં કાલસ્સંહરતિ પ્રજાઃ

વિશ્વાત્મા સર્જે છે અને ત્રણ ભાગે વિભાજિત થઈને રક્ષા કરે છે; કાળ બધું કરે છે અને કાળ જ સર્વ પ્રજાનો નાશ કરે છે.

કાલઃ પાલયતે વિશ્વં કાલકાલસ્ય શાસનાત્ ત્રિભિરંશૈર્જગદ્બિભ્રત્તેજોભિર્વૃષ્ટિમાદિશન્

કાળ, કાળના સ્વામીના આદેશથી, જગતને જાળવે છે; ત્રણ ભાગથી તે જગતને ધારે છે અને વરસાદ વગેરે પમાડે છે.

દિવિ વર્ષત્યસૌ ભાનુર્દેવદેવસ્ય શાસનાત્ પુષ્ણાત્યોષધિજાતાનિ ભૂતાન્યાહ્લાદયત્યપિ

આકાશમાં ભગવાનના આદેશથી સૂર્ય વરસાદ વરસાવે છે; તે વનસ્પતિઓને પોષે છે અને સર્વ જીવોને આનંદ આપે છે.

દેવૈશ્ચ પીયતે ચંદ્રશ્ચન્દ્રભૂષણશાસનાત્ આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ મરુતસ્તથા

ચંદ્રશેખર ભગવાનના હુકમથી દેવતાઓ ચંદ્રને પીવે છે; આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર અને મરુતો પણ.

ખેચરા ઋષયસ્સિદ્ધા ભોગિનો મનુજા મૃગાઃ પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ કીટાદ્યાઃ સ્થાવરાણિ ચ

આકાશમાં રહેતા દેવતાઓ, ઋષિઓ, સિદ્ધો, ભોગવિલાસી, મનુષ્યો, જંગલી પ્રાણીઓ, પશુઓ, પક્ષીઓ, કીટ અને સ્થાવર જીવ પણ—

નદ્યસ્સમુદ્રા ગિરયઃ કાનનાનિ સરાંસિ ચ વેદાઃ સાંગાશ્ચ શાસ્ત્રાણિ મંત્રસ્તોમમખાદયઃ

નદીઓ, સમુદ્રો, પર્વતો, જંગલો, સરોવર, વેદો અને તેના અંગો, શાસ્ત્રો, મંત્રો, સ્તુતિઓ અને યજ્ઞો—