શિવપુરાણમ્

અથ પાશુપતં સાક્ષાદ્વ્રતં દ્વાદશમાસિકમ્ કારયિત્વા મુનિસ્તસ્મૈ પ્રદદૌ જ્ઞાનમુત્તમમ્

પછી મુનિએ કૃષ્ણને બાર મહિના પાશુપત વ્રત કરાવ્યું અને પછી તેમને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન આપ્યું.

તદાપ્રભૃતિ તં કૃષ્ણં મુનયશ્શંસિતવ્રતાઃ દિવ્યાઃ પાશુપતાઃ સર્વે પરિવૃત્યોપતસ્થિરે

ત્યાંથી આગળ, સર્વે દિવ્ય પાશુપત મુનિઓ, શ્રેષ્ઠ વ્રતધારી, કૃષ્ણની આસપાસ ભેગા થયા અને તેમની સેવા કરવા લાગ્યા.

તતો ગુરુનિયોગાદ્વૈ કૃષ્ણઃ પરમશક્તિમાન્ તપશ્ચકાર પુત્રાર્થં સાંબમુદ્દિશ્ય શંકરમ્

પછી ગુરુની આજ્ઞાથી, પરમ શક્તિશાળી કૃષ્ણે પુત્રપ્રાપ્તિ માટે શંભુનું સ્મરણ કરીને તપ કર્યું.

તપસો તેન વર્ષાંતે દૃષ્ટો ઽસૌ પરમેશ્વરઃ શ્રિયા પરમયા યુક્તસ્સાંબશ્ચ સગણશ્શિવઃ

તપના અંતે, પરમેશ્વર પરમ તેજથી યુક્ત થઈ પ્રગટ થયા; શિવ, સાંબ અને તેમના ગણા સાથે ત્યાં હાજર હતા.

વરાર્થમાવિર્ભૂતસ્ય હરસ્ય સુભગાકૃતેઃ સ્તુતિં ચકાર નત્વાસૌ કૃષ્ણઃ સમ્યક્કૃતાંજલિઃ

વર માટે પ્રગટ થયેલા સુંદર રૂપવંત હરિની કૃષ્ણે, હાથ જોડીને, શ્રદ્ધાથી સ્તુતિ કરી.

સાંબં સમગણવ્યગ્રો લબ્ધવાન્પુત્રમાત્મનઃ તપસા તુષ્ટચિત્તેન દત્તં વિષ્ણોશ્શિવેન વૈ

ગણો સાથે વ્યસ્ત રહી, કૃષ્ણે સાંબને પુત્રરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો; તપથી પ્રસન્ન થયેલા શિવે વિષ્ણુને એ પુત્ર આપ્યો.

યસ્માત્સાંબો મહાદેવઃ પ્રદદૌ પુત્રમાત્મનઃ તસ્માજ્જાંબવતીસૂનું સાંબં ચક્રે સ નામતઃ

મહાદેવએ પોતાનો પુત્ર સાંબ આપ્યો, તેથી જાંબવતીના પુત્રને સાંબ નામ આપવામાં આવ્યું.

તદેતત્કથિતં સર્વં કૃષ્ણસ્યામિતકર્મણઃ મહર્ષેર્જ્ઞાનલાભશ્ચ પુત્રલાભશ્ચ શંકરાત્

આ રીતે, અમિત કર્મવાળા કૃષ્ણની સમગ્ર કથા, મહર્ષિ દ્વારા જ્ઞાનપ્રાપ્તિ અને શંકર પાસેથી પુત્રપ્રાપ્તિનું વર્ણન થયું.

ય ઇદં કીર્તયેન્નિત્યં શૃણુયાચ્છ્રાવયેત્તથા સ વિષ્ણોર્જ્ઞાનમાસાદ્ય તેનૈવ સહ મોદતે

જે આ કથા રોજ પઠે, સાંભળે કે અન્યને સંભળાવે, તે વિષ્ણુનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે અને તેની સાથે આનંદ પામે છે.

કિં તત્પાશુપતં જ્ઞાનં કથં પશુપતિશ્શિવઃ કથં ધૌમ્યાગ્રજઃ પૃષ્ટઃ કૃષ્ણેનાક્લિષ્ટકર્મણા

એ પાશુપત જ્ઞાન શું છે? શિવ ભગવાન પશુઓના સ્વામી કેવી રીતે છે? ધૌમ્યના મોટા ભાઈને અકળેશ રહિત કર્મવાળા કૃષ્ણે કેવી રીતે પ્રશ્ન કર્યો હતો?

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ વાયો શંકરવિગ્રહ તત્સમો ન હિ વક્તાસ્તિ ત્રૈલોક્યેષ્વપરઃ પ્રભુઃ

હે વાયુ, અમને આ બધું શંકર ભગવાનના સ્વરૂપ વિશે કહો. ત્રણેય લોકમાં તમારી બરાબરીનો બોલનાર કે બીજો કોઈ સ્વામી નથી.

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં મહર્ષીણાં પ્રભંજનઃ સંસ્મૃત્ય શિવમીશાનં પ્રવક્તુમુપચક્રમે

મહર્ષિઓના આ વચન સાંભળી, પ્રભંજન નામના મહાન ઋષિએ શિવ ભગવાનને સ્મરણ કરીને કહેવાનું શરૂ કર્યું.

પુરા સાક્ષાન્મહેશેન શ્રીકંઠાખ્યેન મન્દરે દેવ્યૈ દેવેન કથિતં જ્ઞાનં પાશુપતં પરમ્

પહેલાં મહેશ્વર, જેમને શ્રીકંઠ પણ કહે છે, એ દેવીએ મંદર પર્વત પર પાશુપત જ્ઞાન આપ્યું હતું.

તદેવ પૃષ્ટં કૃષ્ણેન વિષ્ણુના વિશ્વયોનિના પશુત્વં ચ સુરાદીનાં પતિત્વં ચ શિવસ્ય ચ

એ જ જ્ઞાન વિશ્વના મૂળ એવા વિષ્ણુરૂપ કૃષ્ણે પૂછ્યું હતું—દેવતાઓ અને બીજા જીવોના પશુપણ અને શિવના સ્વામિત્વ વિશે.

યથોપદિષ્ટં કૃષ્ણાય મુનિના હ્યુપમન્યુના તથા સમાસતો વક્ષ્યે તચ્છૃણુધ્વમતંદ્રિતાઃ

મુનિ ઉપમન્યુએ કૃષ્ણને જે રીતે સમજાવ્યું હતું, એ જ રીતે હું પણ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું. તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

પુરોપમન્યુમાસીનં વિષ્ણુઃકૃષ્ણવપુર્ધરઃ પ્રણિપત્ય યથાન્યાયમિદં વચનમબ્રવીત્

પહેલાં વિષ્ણુ, કૃષ્ણનું રૂપ ધારણ કરીને, બેઠેલા ઉપમન્યુ પાસે ગયો અને યોગ્ય રીતે વિનમ્રતાપૂર્વક આ શબ્દો કહ્યા.

ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ દેવ્યૈ દેવેન ભાષિતમ્ દિવ્યં પાશુપતં જ્ઞાનં વિભૂતિં વાસ્ય કૃત્સ્નશઃ

હે ભગવન, હું ઈચ્છું છું કે દેવીએ દેવ પાસેથી જે દિવ્ય પાશુપત જ્ઞાન સાંભળ્યું, અને તેમની સમગ્ર મહિમા, એ બધું હું સાંભળું.

કથં પશુપતિર્દેવઃ પશવઃ કે પ્રકીર્તિતાઃ કૈઃ પાશૈસ્તે નિબધ્યંતે વિમુચ્યંતે ચ તે કથમ્

પશુપતિ દેવ પશુઓના સ્વામી કેવી રીતે છે? કોને પશુ કહેવાય છે? કયા બંધનોથી એ બંધાય છે અને કેવી રીતે મુક્ત થાય છે?

ઇતિ સંચોદિતઃ શ્રીમાનુપમન્યુર્મહાત્મના પ્રણમ્ય દેવં દેવીં ચ પ્રાહ પુષ્ટો યથા તથા

મહાન આત્માવાળા ઉપમન્યુએ આમ પ્રેરણા મળતાં, ભગવાન અને દેવીને વંદન કરીને, પૂછ્યા પ્રમાણે જવાબ આપ્યો.

બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાંતાશ્ચ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ પશવઃ પરિકીર્ત્યંતે સંસારવશવર્તિનઃ

બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી બધા જ દેવોના દેવ, ત્રિશૂલધારી ભગવાનના પશુ કહેવાય છે, અને સંસારમાં બંધાયેલા છે.

તેષાં પતિત્વાદ્દેવેશઃ શિવઃ પશુપતિઃ સ્મૃતઃ મલમાયાદિભિઃ પાશૈઃ સ બધ્નાતિ પશૂન્પતિઃ

એ બધાના સ્વામી હોવાથી શિવને પશુપતિ કહેવામાં આવે છે. માલ, માયા વગેરે બંધનોથી ભગવાન પશુઓને બાંધે છે.

સ એવ મોચકસ્તેષાં ભક્ત્યા સમ્યગુપાસિતઃ ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ માયાકર્મગુણા અમી

ભક્તિપૂર્વક સાચા રીતે પૂજા કરવામાં આવે ત્યારે એ જ ભગવાન તેમને મુક્તિ આપે છે. ચોવીસ તત્વો—માયા, કર્મ અને ગુણ—આ બધું છે.

વિષયા ઇતિ કથ્યન્તે પાશા જીવનિબન્ધનાઃ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યંતાન્ પશૂન્બદ્ધ્વા મહેશ્વરઃ

આ બધું વિષયરૂપ છે, જે જીવને બાંધે છે. મહેશ્વર બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધીના પશુઓને આથી બાંધે છે.

પાશૈરેતૈઃ પતિર્દેવઃ કાર્યં કારયતિ સ્વકમ્ તસ્યાજ્ઞયા મહેશસ્ય પ્રકૃતિઃ પુરુષોચિતામ્

આ બધાં બંધનોથી ભગવાન દરેકને પોતપોતાનું કામ કરાવે છે. મહેશ્વરની આજ્ઞાથી પ્રકૃતિ પુરુષને યોગ્ય ફળ આપે છે.

બુદ્ધિં પ્રસૂતે સા બુદ્ધિરહંકારમહંકૃતિઃ ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ તન્માત્રાપઞ્ચકં તથા

પ્રકૃતિ બુદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે; એ બુદ્ધિથી અહંકાર થાય છે; અહંકારથી દસ ઇન્દ્રિયો અને એક મન, અને પાંચ તન્માત્રા પણ થાય છે.

શાસનાદ્દેવદેવસ્ય શિવસ્ય શિવદાયિનઃ તન્માત્રાણ્યપિ તસ્યૈવ શાસનેન મહીયસા

દેવોના દેવ, કલ્યાણ આપનારા શિવની આજ્ઞાથી—even તન્માત્રાઓ પણ તેમની મહાન આજ્ઞાથી ઉત્પન્ન થાય છે.

મહાભૂતાન્યશેષાણિ ભાવયંત્યનુપૂર્વશઃ બ્રહ્માદીનાં તૃણાન્તાનાં દેહિનાં દેહસંગતિમ્

બધા મહાભૂત તત્વો ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થાય છે, જે બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધીના બધાં જીવધારીઓના શરીરનું બંધારણ કરે છે.

મહાભૂતાન્યશેષાણિ જનયંતિ શિવાજ્ઞયા અધ્યવસ્યતિ વૈ બુદ્ધિરહંકારોભિમન્યતે

મહાન તત્ત્વો બધાં શિવજીના આદેશથી જન્મે છે; બુદ્ધિ સમજ કરે છે અને અહંકાર પોતાનું માને છે.

ચિત્તં ચેતયતે ચાપિ મનઃ સંકલ્પયત્યપિ શ્રોત્રાદીનિ ચ ગૃહ્ણન્તિ શબ્દાદીન્વિષયાન્ પૃથક્

મન અનુભવ કરે છે અને ઇચ્છા પણ ઊપજાવે છે; કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો દરેક પોતપોતાના વિષય, જેમ કે અવાજ વગેરે, જુદાં જુદાં પકડી લે છે.