શિવપુરાણમ્

ઉક્તં ભગવતા વૃત્તમુપમન્યોર્મહાત્મનઃ ક્ષીરાર્થેનાપિ તપસા યત્પ્રાપ્તં પરમેશ્વરાત્

ભગવાને મહાત્મા ઉપમન્યુના કાર્યો અને પરમેશ્વર પાસેથી તપ દ્વારા મેળવેલા દૂધના પ્રસંગનું વર્ણન કર્યું છે.

દૃષ્ટો ઽસૌ વાસુદેવેન કૃષ્ણેનાક્લિષ્ટકર્મણા ધૌમ્યાગ્રજસ્તતસ્તેન કૃત્વા પાશુપતં વ્રતમ્

વાસુદેવ, એટલે કે કૃષ્ણ, જેના કર્મો નિર્મળ છે, એણે ધૌમ્યજીના માર્ગદર્શન હેઠળ પાશુપત વ્રત ધારણ કર્યું હતું.

પ્રાપ્તં ચ પરમં જ્ઞાનમિતિ પ્રાગેવ શુશ્રુમ કથં સ લબ્ધવાન્ કૃષ્ણો જ્ઞાનં પાશુપતં પરમ્

અમે પહેલેથી જ સાંભળ્યું છે કે કૃષ્ણે પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું; તો કૃષ્ણે એ પાશુપત પરમ જ્ઞાન કેવી રીતે મેળવ્યું?

સ્વેચ્છયા હ્યવતીર્ણોપિ વાસુદેવસ્સનાતનઃ નિંદયન્નિવ માનુષ્યં દેહશુદ્ધિં ચકાર સઃ

વાસુદેવ, જે સદાય અવિનાશી છે, એ પોતાની ઈચ્છાથી અવતરીને, માનવ શરીરને જાણે અવગણે છે એમ, શરીરશુદ્ધિ કરી.

પુત્રાર્થં હિ તપસ્તપ્તું ગતસ્તસ્ય મહામુનેઃ આશ્રમં મુનિભિર્દૃષ્ટં દૃષ્ટવાંસ્તત્ર વૈ મુનિમ્

પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તપ કરવા કૃષ્ણ મહાન મુનિની આશ્રમમાં ગયા; ત્યાં મુનિઓએ તેમને જોયા અને તેમણે પણ મુનિને જોયા.

ભસ્માવદાતસર્વાંગં ત્રિપુંડ્રાંકિતમસ્તકમ્ રુદ્રાક્ષમાલાભરણં જટામંડલમંડિતમ્

મુનિનું આખું શરીર ભસ્મથી લિપ્ત હતું, માથા પર ત્રિપુંડના તિલક હતા, રૂદ્રાક્ષની માળા ધારણ કરી હતી અને જટાઓથી શોભતો હતો.

તચ્છિષ્યભૂતૈર્મુનિભિશ્શાસ્ત્રૈર્વેદમિવાવૃતમ્ શિવધ્યાનરતં શાંતમુપમન્યું મહાદ્યુતિમ્

મુનિ પોતાના શિષ્યમુનિઓથી ઘેરાયેલા હતા, જેમ શાસ્ત્રો વેદને ઘેરી રાખે છે; મહાપ્રભા અને શાંતિથી ભરેલા ઉપમન્યુ શિવના ધ્યાનમાં લીન હતા.

નમશ્ચકાર તં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટસર્વતનૂરુહઃ બહુમાનેન કૃષ્ણો ઽસૌ ત્રિઃ કૃત્વા તુ પ્રદક્ષિણામ્ સ્તુતિં ચકાર સુપ્રીત્યા નતસ્કંધઃ કૃતાઞ્જલિઃ

કૃષ્ણે તેમને જોઈને આનંદથી રોમાચિત્ત થયા, ખૂબ માનપૂર્વક ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરી, નમન કર્યું અને હર્ષભેર નમ્રતાથી સ્તુતિ કરી, હાથ જોડ્યા અને ખભા નમાવ્યા.

તસ્યાવલોકનાદેવ મુનેઃ કૃષ્ણસ્ય ધીમતઃ નષ્ટમાસીન્મલં સર્વં માયાજં કાર્મમેવ ચ

મુનિને માત્ર જોઈને જ વિદ્વાન કૃષ્ણના સર્વે માયાજાળ અને કર્મજન્ય કલ્મષ નાશ પામ્યા.

તપઃક્ષીણમલં કૃષ્ણમુપમન્યુર્યથાવિધિઃ ભસ્મનોદ્ધૂલ્ય તં મન્ત્રૈરગ્નિરિત્યાદિભિઃ ક્રમાત્

ઉપમન્યુએ વિધિ પ્રમાણે કૃષ્ણના તપથી રહેલા કલ્મષ દૂર કર્યા, તેમને ભસ્મથી શુદ્ધ કર્યા અને 'અગ્નિ' વગેરે મંત્રોનું ઉચ્ચારણ કર્યું.

અથ પાશુપતં સાક્ષાદ્વ્રતં દ્વાદશમાસિકમ્ કારયિત્વા મુનિસ્તસ્મૈ પ્રદદૌ જ્ઞાનમુત્તમમ્

પછી મુનિએ કૃષ્ણને બાર મહિના પાશુપત વ્રત કરાવ્યું અને પછી તેમને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન આપ્યું.

તદાપ્રભૃતિ તં કૃષ્ણં મુનયશ્શંસિતવ્રતાઃ દિવ્યાઃ પાશુપતાઃ સર્વે પરિવૃત્યોપતસ્થિરે

ત્યાંથી આગળ, સર્વે દિવ્ય પાશુપત મુનિઓ, શ્રેષ્ઠ વ્રતધારી, કૃષ્ણની આસપાસ ભેગા થયા અને તેમની સેવા કરવા લાગ્યા.

તતો ગુરુનિયોગાદ્વૈ કૃષ્ણઃ પરમશક્તિમાન્ તપશ્ચકાર પુત્રાર્થં સાંબમુદ્દિશ્ય શંકરમ્

પછી ગુરુની આજ્ઞાથી, પરમ શક્તિશાળી કૃષ્ણે પુત્રપ્રાપ્તિ માટે શંભુનું સ્મરણ કરીને તપ કર્યું.

તપસો તેન વર્ષાંતે દૃષ્ટો ઽસૌ પરમેશ્વરઃ શ્રિયા પરમયા યુક્તસ્સાંબશ્ચ સગણશ્શિવઃ

તપના અંતે, પરમેશ્વર પરમ તેજથી યુક્ત થઈ પ્રગટ થયા; શિવ, સાંબ અને તેમના ગણા સાથે ત્યાં હાજર હતા.

વરાર્થમાવિર્ભૂતસ્ય હરસ્ય સુભગાકૃતેઃ સ્તુતિં ચકાર નત્વાસૌ કૃષ્ણઃ સમ્યક્કૃતાંજલિઃ

વર માટે પ્રગટ થયેલા સુંદર રૂપવંત હરિની કૃષ્ણે, હાથ જોડીને, શ્રદ્ધાથી સ્તુતિ કરી.

સાંબં સમગણવ્યગ્રો લબ્ધવાન્પુત્રમાત્મનઃ તપસા તુષ્ટચિત્તેન દત્તં વિષ્ણોશ્શિવેન વૈ

ગણો સાથે વ્યસ્ત રહી, કૃષ્ણે સાંબને પુત્રરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો; તપથી પ્રસન્ન થયેલા શિવે વિષ્ણુને એ પુત્ર આપ્યો.

યસ્માત્સાંબો મહાદેવઃ પ્રદદૌ પુત્રમાત્મનઃ તસ્માજ્જાંબવતીસૂનું સાંબં ચક્રે સ નામતઃ

મહાદેવએ પોતાનો પુત્ર સાંબ આપ્યો, તેથી જાંબવતીના પુત્રને સાંબ નામ આપવામાં આવ્યું.

તદેતત્કથિતં સર્વં કૃષ્ણસ્યામિતકર્મણઃ મહર્ષેર્જ્ઞાનલાભશ્ચ પુત્રલાભશ્ચ શંકરાત્

આ રીતે, અમિત કર્મવાળા કૃષ્ણની સમગ્ર કથા, મહર્ષિ દ્વારા જ્ઞાનપ્રાપ્તિ અને શંકર પાસેથી પુત્રપ્રાપ્તિનું વર્ણન થયું.

ય ઇદં કીર્તયેન્નિત્યં શૃણુયાચ્છ્રાવયેત્તથા સ વિષ્ણોર્જ્ઞાનમાસાદ્ય તેનૈવ સહ મોદતે

જે આ કથા રોજ પઠે, સાંભળે કે અન્યને સંભળાવે, તે વિષ્ણુનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે અને તેની સાથે આનંદ પામે છે.

કિં તત્પાશુપતં જ્ઞાનં કથં પશુપતિશ્શિવઃ કથં ધૌમ્યાગ્રજઃ પૃષ્ટઃ કૃષ્ણેનાક્લિષ્ટકર્મણા

એ પાશુપત જ્ઞાન શું છે? શિવ ભગવાન પશુઓના સ્વામી કેવી રીતે છે? ધૌમ્યના મોટા ભાઈને અકળેશ રહિત કર્મવાળા કૃષ્ણે કેવી રીતે પ્રશ્ન કર્યો હતો?

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ વાયો શંકરવિગ્રહ તત્સમો ન હિ વક્તાસ્તિ ત્રૈલોક્યેષ્વપરઃ પ્રભુઃ

હે વાયુ, અમને આ બધું શંકર ભગવાનના સ્વરૂપ વિશે કહો. ત્રણેય લોકમાં તમારી બરાબરીનો બોલનાર કે બીજો કોઈ સ્વામી નથી.

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં મહર્ષીણાં પ્રભંજનઃ સંસ્મૃત્ય શિવમીશાનં પ્રવક્તુમુપચક્રમે

મહર્ષિઓના આ વચન સાંભળી, પ્રભંજન નામના મહાન ઋષિએ શિવ ભગવાનને સ્મરણ કરીને કહેવાનું શરૂ કર્યું.

પુરા સાક્ષાન્મહેશેન શ્રીકંઠાખ્યેન મન્દરે દેવ્યૈ દેવેન કથિતં જ્ઞાનં પાશુપતં પરમ્

પહેલાં મહેશ્વર, જેમને શ્રીકંઠ પણ કહે છે, એ દેવીએ મંદર પર્વત પર પાશુપત જ્ઞાન આપ્યું હતું.

તદેવ પૃષ્ટં કૃષ્ણેન વિષ્ણુના વિશ્વયોનિના પશુત્વં ચ સુરાદીનાં પતિત્વં ચ શિવસ્ય ચ

એ જ જ્ઞાન વિશ્વના મૂળ એવા વિષ્ણુરૂપ કૃષ્ણે પૂછ્યું હતું—દેવતાઓ અને બીજા જીવોના પશુપણ અને શિવના સ્વામિત્વ વિશે.

યથોપદિષ્ટં કૃષ્ણાય મુનિના હ્યુપમન્યુના તથા સમાસતો વક્ષ્યે તચ્છૃણુધ્વમતંદ્રિતાઃ

મુનિ ઉપમન્યુએ કૃષ્ણને જે રીતે સમજાવ્યું હતું, એ જ રીતે હું પણ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું. તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

પુરોપમન્યુમાસીનં વિષ્ણુઃકૃષ્ણવપુર્ધરઃ પ્રણિપત્ય યથાન્યાયમિદં વચનમબ્રવીત્

પહેલાં વિષ્ણુ, કૃષ્ણનું રૂપ ધારણ કરીને, બેઠેલા ઉપમન્યુ પાસે ગયો અને યોગ્ય રીતે વિનમ્રતાપૂર્વક આ શબ્દો કહ્યા.

ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ દેવ્યૈ દેવેન ભાષિતમ્ દિવ્યં પાશુપતં જ્ઞાનં વિભૂતિં વાસ્ય કૃત્સ્નશઃ

હે ભગવન, હું ઈચ્છું છું કે દેવીએ દેવ પાસેથી જે દિવ્ય પાશુપત જ્ઞાન સાંભળ્યું, અને તેમની સમગ્ર મહિમા, એ બધું હું સાંભળું.

કથં પશુપતિર્દેવઃ પશવઃ કે પ્રકીર્તિતાઃ કૈઃ પાશૈસ્તે નિબધ્યંતે વિમુચ્યંતે ચ તે કથમ્

પશુપતિ દેવ પશુઓના સ્વામી કેવી રીતે છે? કોને પશુ કહેવાય છે? કયા બંધનોથી એ બંધાય છે અને કેવી રીતે મુક્ત થાય છે?

ઇતિ સંચોદિતઃ શ્રીમાનુપમન્યુર્મહાત્મના પ્રણમ્ય દેવં દેવીં ચ પ્રાહ પુષ્ટો યથા તથા

મહાન આત્માવાળા ઉપમન્યુએ આમ પ્રેરણા મળતાં, ભગવાન અને દેવીને વંદન કરીને, પૂછ્યા પ્રમાણે જવાબ આપ્યો.