શિવપુરાણમ્

અકારૌત્તરાત્પૂર્વમુકારઃ પશ્ચિમાનનાત્ મકારો દક્ષિણમુખાદ્બિંદુઃ પ્રાઙ્મુખતસ્તથા

'ઉ' અક્ષર ઉત્તરમુખથી આવે છે, 'ક' પશ્ચિમમુખથી, 'મ' દક્ષિણમુખથી અને બિંદુ પૂર્વમુખથી ઉત્પન્ન થાય છે.

નાદો મધ્યમુખાદેવં પઞ્ચધા ઽસૌ વિજૃંભિતઃ એકીભૂતઃ પુનસ્તદ્વદોમિત્યેકાક્ષરો ભવેત્

નાદ મધ્યમુખમાંથી જન્મે છે; એ રીતે એ પાંચ ભાગે ફેલાય છે; અને ફરીથી એકરૂપ થાય ત્યારે એ 'ઓમ' એક અક્ષર બની જાય છે.

નામરૂપાત્મકં સર્વં વેદભૂતકુલદ્વયમ્ વ્યાપ્તમેતેન મંત્રેણ શિવશક્ત્યોશ્ચ બોધકઃ

નામ અને રૂપથી બનેલું બધું, બંને વેદકુળ, આ મંત્રથી વ્યાપ્ત છે; અને એ શિવ-શક્તિને પ્રગટ કરે છે.

અસ્માત્પઞ્ચાક્ષરં જજ્ઞે બોધકં સકલસ્યતત્ આકારાદિક્રમેણૈવ નકારાદિયથાક્રમમ્

આમાંથી પાંચ અક્ષરવાળો મંત્ર ઉત્પન્ન થયો, જે સર્વને જ્ઞાન આપે છે; એ 'અ'થી શરૂ થાય છે અને 'ન'થી પણ ક્રમશઃ શરૂ થાય છે.

અસ્માત્પઞ્ચાક્ષરાજ્જાતા માતૃકાઃ પઞ્ચભેદતઃ તસ્માચ્છિરશ્ચતુર્વક્ત્રાત્ત્રિપાદ્ગાય ત્રિરેવ હિ

આ પાંચ અક્ષરવાળા મંત્રમાંથી પાંચ પ્રકારની માતૃકાઓ ઉત્પન્ન થઈ; તેથી શિર્ષ અને ચાર મુખમાંથી ત્રણ પગવાળી ગાયત્રી ત્રણ પ્રકારની થઈ.

વેદઃ સર્વસ્તતો જજ્ઞે તતો વૈ મંત્રકોટયઃ તત્તન્મંત્રેણ તત્સિદ્ધિઃ સર્વસિદ્ધિરિતો ભવેત્

એમાંથી બધા વેદો જન્મ્યા, અને એમાંથી અનગણ્યા મંત્રો; દરેક મંત્રથી એની સિદ્ધિ મળે છે અને એથી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

અનેન મંત્રકંદેન ભોગો મોક્ષશ્ચ સિદ્ધ્યતિ સકલા મંત્રરાજાનઃ સાક્ષાદ્ભોગપ્રદાઃ શુભાઃ

આ મૂળમંત્રથી ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત થાય છે; બધા મંત્રરાજા સીધા શુભ ભોગ આપે છે.

પુનસ્તયોસ્તત્ર તિરઃ પટં ગુરુઃ પ્રકલ્પ્ય મંત્રં ચ સમાદિશત્પરમ્ નિધાય તચ્છીર્ષ્ણિ કરાંબુજં શનૈરુદઙ્મુખં સંસ્થિતયોઃ સહાંબિકઃ

પછી એ બંને માટે ગુરુએ ત્યાં પડદો મૂક્યો અને એમના માથા પર કમળ જેવી હથેળી ધીમે ધીમે રાખી, ઉત્તરમુખ બેસેલા એમને અંબિકા સાથે પરમ મંત્ર શીખવાડ્યો.

ત્રિરુચ્ચાર્યાગ્રહીન્મંત્રં યંત્રતંત્રોક્તિપૂર્વકમ્ શિષ્યૌ ચ તૌ દક્ષિણાયામાત્માનં ચ સમર્પયત્

યંત્ર અને તંત્ર પ્રમાણે ત્રણ વખત મંત્ર ઉચ્ચાર્યા પછી, ગુરુએ એ બંને શિષ્યોને દક્ષિણ બાજુ અને પોતાને પણ અર્પણ કર્યા.

પ્રબદ્ધહસ્તૌ કિલ તૌ તદંતિકે તમેવ દેવં જગતુર્જગદ્ગુરુમ્

હાથ બાંધેલા એ બંને, નજીક ઊભા રહી, એ દેવ, જગતના ગુરુનું સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

નમો નિષ્કલરૂપાય નમો નિષ્કલતેજસે નમઃ સકલનાથાય નમસ્તે સકલાત્મને

નમસ્કાર છે નિષ્કલ રૂપવાળા તમને, નમસ્કાર છે નિષ્કલ તેજવાળા તમને, નમસ્કાર છે સર્વ રૂપના સ્વામી તમને, નમસ્કાર છે સર્વના આત્મા તમને.

પ્રણવવાચ્યાય નમઃ પ્રણવલિંગિને નમઃ સૃષ્ટ્યાદિકર્ત્રે ચ નમઃ પઞ્ચમુખાયતે

ૐકારથી ઓળખાતા પરમેશ્વરને વંદન છે, જેમનું સ્વરૂપ પણ ૐકાર જેવું છે એવા લિંગધારીને વંદન છે, સૃષ્ટિ અને સર્વ સર્જનના કર્તા પરમાત્માને વંદન છે, અને પાંચ મુખ ધરાવતા મહાદેવને પણ વંદન છે.

પઞ્ચબ્રહ્મસ્વરૂપાય પઞ્ચ કૃત્યાયતે નમઃ આત્મને બ્રહ્મણે તુભ્યમનંતગુણશક્તયે

પાંચ બ્રહ્મરૂપ પરમેશ્વરને, પાંચ પ્રકારના કાર્ય કરનારને વંદન છે. અનંત ગુણ અને શક્તિઓ ધરાવતા આત્મા અને પરમાત્મા, તને વંદન છે.

સકલાકલરૂપાય શંભવે ગુરવે નમઃ ઇતિ સ્તુત્વા ગુરું પદ્યૈર્બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ ચ નેમતુઃ

સર્વ સ્વરૂપ અને અખંડ સ્વરૂપ ધરાવતા શંભુ ગુરુને વંદન છે. આમ, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ પદ્યો દ્વારા ગુરુની સ્તુતિ કરીને નમસ્કાર કર્યો.

વત્સકૌ સર્વતત્ત્વં ચ કથિતં દર્શિતં ચ વામ્ જપતં પ્રણવં મંત્રં દેવીદિષ્ટં મદાત્મકમ્

પ્રિય વત્સો, સર્વ તત્ત્વો તમને સમજાવ્યા અને બતાવ્યા છે. દેવી દ્વારા આપેલો અને મારો સ્વરૂપ ધરાવતો પ્રણવ મંત્ર જપો.

જ્ઞાનં ચ સુસ્થિરં ભાગ્યં સર્વં ભવતિ શાશ્વતમ્ આર્દ્રાયાં ચ ચતુર્દશ્યાં તજ્જાપ્યં ત્વક્ષયં ભવેત્

આથી જ્ઞાન દૃઢ બને છે, ભાગ્ય શાશ્વત બને છે અને સર્વ કાયમ માટે સુખદાયી બને છે. આર્દ્રા નક્ષત્રની ચૌદસે દિવસે આ મંત્ર જપવાથી અક્ષય પુણ્ય મળે છે.

સૂર્યગત્યા મહાર્દ્રાયામેકં કોટિગુણં ભવેત્ મૃગશીર્ષાંતિમો ભાગઃ પુનર્વસ્વાદિમસ્તથા

સૂર્યના ગમન સાથે મહા આર્દ્રા આવે ત્યારે પુણ્યનું ફળ દસ કરોડ ગણું થાય છે. મૃગશિર્ષના અંતિમ ભાગ અને પુનર્વસુના આરંભ પણ એ જ રીતે શુભ ગણાય છે.

આર્દ્રાસમઃ સદા જ્ઞેયઃ પૂજાહોમાદિતર્પણે દર્શનં તુ પ્રભાતે ચ પ્રાતઃસંગવકાલયોઃ

આર્દ્રા નક્ષત્ર હંમેશાં પૂજા, હોમ અને તર્પણ માટે સમાન રીતે શ્રેષ્ઠ માનવું. પ્રભાતે અને વહેલી સવારના સમયે લિંગના દર્શનથી વિશેષ પુણ્ય મળે છે.

ચતુર્દશી તથા ગ્રાહ્યા નિશીથવ્યાપિની ભવેત્ પ્રદોષવ્યાપિની ચૈવ પરયુક્તા પ્રશસ્યતે

ચૌદસ એવી હોવી જોઈએ કે જે મધ્યરાત્રિ સુધી વિસ્તરે, અને જો તે પ્રદોષ સુધી જાય તો તે વિશેષ પ્રશંસનીય ગણાય છે.

લિંગં બેરં ચ મેતુલ્યં યજતાં લિંગમુત્તમમ્ તસ્માલ્લિંગં પરં પૂજ્યં બેરાદપિ મુમુક્ષુભિઃ

લિંગ અને મૂર્તિ બંને પૂજામાં સમાન ગણાય છે, પણ લિંગ શ્રેષ્ઠ છે. તેથી મોક્ષ ઇચ્છુકે મૂર્તિ કરતાં લિંગની વિશેષ પૂજા કરવી જોઈએ.

લિંગમોંકારમંત્રેણ બેરં પઞ્ચાક્ષરેણ તુ સ્વયમેવ હિ દ્રવ્યૈઃ પ્રતિષ્ઠાપ્યં પરૈરપિ

લિંગને ૐ મંત્રથી અને મૂર્તિને પાંચ અક્ષરવાળા મંત્રથી સ્થાપવું. બંનેની સ્થાપના યોગ્ય સામગ્રીથી, પોતે કે બીજાઓ દ્વારા કરી શકાય છે.

પૂજયેદુપચારૈશ્ચ મત્પદં સુલભં ભવેત્ ઇતિ શાસ્ય તથા શિષ્યૌ તત્રૈવાં ઽતર્હિતઃ શિવઃ

ઉપચારપૂર્વક પૂજા કરવાથી મારું પરમપદ સહેલાઈથી મળે છે. આમ બંને શિષ્યોને ઉપદેશ આપીને ત્યાં જ શિવજી અદૃશ્ય થયા.

કથં લિંગં પ્રતિષ્ઠાપ્યં કથં વાતસ્ય લક્ષણમ્ કથં વા તત્સમભ્યર્ચ્યં દેશે કાલે ચ કેન હિ

લિંગ કેવી રીતે સ્થાપવું, સ્થળના લક્ષણો શું છે, કેવી રીતે અને કયાં, ક્યારે અને કોણે પૂજા કરવી—આ બધું કહો.

યુષ્મદર્થં પ્રવક્ષ્યામિ બુદ્ધ્યતામવધાનતઃ અનુકૂલે શુભે કાલે પુણ્યે તીર્થે તટે તથા

તમારા હિત માટે હું સમજાવીશ, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. શુભ અને અનુકૂળ સમયે, પવિત્ર સ્થળે કે તટ પર સ્થાપના કરવી.

યથેષ્ટં લિંગમારોપ્યં યત્ર સ્યાન્નિત્યમર્ચનમ્ પાર્થિવેન તથાપ્યેનં તૈજસેન યથારુચિ

જ્યાં નિયમિત પૂજા થઈ શકે ત્યાં ઇચ્છા મુજબ લિંગ સ્થાપવું. માટી, પથ્થર કે ધાતુમાંથી મનગમતું લિંગ બનાવી શકાય.

કલ્પલક્ષણસંયુક્તં લિંગં પૂજાફલં લભેત્ સર્વલક્ષણસંયુક્તં સદ્યઃ પૂજાફલપ્રદમ્

કલ્પવૃક્ષના ગુણો ધરાવતું લિંગ પૂજાનું ફળ આપે છે; સર્વ શુભ લક્ષણો ધરાવતું લિંગ તરત જ પૂજાનું ફળ આપે છે.

ચરે વિશિષ્યતે સૂક્ષ્મં સ્થાવરે સ્થૂલમેવ હિ સલક્ષણં સપીઠં ચ સ્થાપયેચ્છિવનિર્મિતમ્

ચાલતી (હલનચલન) લિંગ માટે સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ વિશેષ માન્ય છે, સ્થિર માટે સ્થૂળ સ્વરૂપ યોગ્ય છે. લક્ષણો અને પીઠ સાથે, શિવજીની today પ્રમાણે સ્થાપવું.

મંડલં ચતુરસ્રં વા ત્રિકોણમથવા તથા ખટ્વાંગવન્મધ્યસૂક્ષ્મં લિંગપીઠં મહાફલં

લિંગનું પીઠ ચોરસ, ત્રિકોણ અથવા ખટ્વાંગ જેવું, મધ્યમાં સૂક્ષ્મ હોવું જોઈએ. આવું પીઠ મહાન ફળ આપે છે.

પ્રથમં મૃચ્છિલાદિભ્યો લિગં લોહાદિભિઃ કૃતમ્ યેન લિંગં તેન પીઠં સ્થાવરે હિ વિશિષ્યતે

પ્રથમ લિંગ માટી, પથ્થર વગેરેમાંથી કે ધાતુમાંથી બનાવવું. જે સામગ્રીથી લિંગ બને, એ જ સામગ્રીનું પીઠ પણ બનાવવું, ખાસ કરીને સ્થિર સ્થાપન માટે.