શિવપુરાણમ્

ભગવન્બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદુપમન્યુરિતિ શ્રુતઃ ક્ષીરાર્થમદહત્સર્વં તપસા તન્નિવારય

પ્રભુ, ઉપમન્યુ નામનો એક બ્રાહ્મણ છે, જે દુધ મેળવવા માટે બધું ત્યજી તપસ્યા કરે છે. કૃપા કરીને તમારી શક્તિથી તેને રોકો.

ઇતિ શ્રુત્વા વચો વિષ્ણોઃ પ્રાહ દેવો મહેશ્વરઃ શિશું નિવારયિષ્યામિ તત્ત્વં ગચ્છ સ્વમાશ્રમમ્

વિષ્ણુના આ વચન સાંભળી મહાદેવ બોલ્યા: 'હું એ બાળકને રોકીશ; તું તારા આશ્રમમાં પાછો જા.'

તચ્છ્રુત્વા શંભુવચનં સ વિષ્ણુર્દેવવલ્લભઃ જગામાશ્વાસ્ય તાન્સર્વાન્સ્વલોકમમરાદિકાન્

શંભુના વચન સાંભળી, દેવપ્રિય વિષ્ણુએ બધા અમરદેવતાઓને આશ્વાસન આપ્યું અને પોતાના લોકમાં પાછા ગયા.

એતસ્મિન્નંતરે દેવઃ પિનાકી પરમેશ્વરઃ શક્રસ્ય રૂપમાસ્થાય ગન્તું ચક્રે મતિં તતઃ

એ સમયે પિનાકધારી પરમેશ્વરે ઇન્દ્રનું રૂપ ધારણ કરીને ત્યાં જવાનું મનમાં નક્કી કર્યું.

અથ જગામ મુનેસ્તુ તપોવનં ગજવરેણ સિતેન સદાશિવઃ સહ સુરાસુરસિદ્ધમહોરગૈરમરરાજતનું સ્વયમાસ્થિતઃ

પછી સદાશિવે દેવ, અસુર, સિદ્ધ અને મહાનાગો સાથે, પોતે અમરરાજા ઇન્દ્રનું રૂપ ધારણ કરીને, સુંદર સફેદ હાથી પર ચડીને મુનિના તપોવનમાં ગયા.

સ વારણશ્ચારુ તદા વિભું તં નિવીજ્ય વાલવ્યજનેન દિવ્યમ્ દધાર શચ્યા સહિતં સુરેંદ્રં કરેણ વામેન શિતાતપત્રમ્

એ સુંદર હાથીએ ત્યારે પરમેશ્વરને દિવ્ય ચામરથી પંખો કરી, જયારે ઇન્દ્રે શચી સાથે ડાબા હાથમાં ચમકતું સફેદ છત્ર પકડી રાખ્યું હતું.

રરાજ ભગવાન્સોમઃ શક્રરૂપી સદાશિવઃ તેનાતપત્રેણ યથા ચન્દ્રબિંબેન મન્દરઃ

ભગવાન સોમ, ઇન્દ્રરૂપે સદાશિવ, એ છત્રથી એ રીતે તેજસ્વી લાગ્યા જેમ મન્દર પર્વત પર ચંદ્રનું બીમ્બ ઝળહળે છે.

આસ્થાયૈવં હિ શક્રસ્ય સ્વરૂપં પરમેશ્વરઃ જગામાનુગ્રહં કર્તુમુપમન્યોસ્તદાશ્રમમ્

આ રીતે ઇન્દ્રનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને પરમેશ્વરે ઉપમન્યુના આશ્રમમાં કૃપા કરવા ગયા.

તં દૃષ્ટ્વા પરમેશાનં શક્રરૂપધરં શિવમ્ પ્રણમ્ય શિરસા પ્રાહ મહામુનિવરઃ સ્વયમ્

સર્વોચ્ચ ભગવાન શિવને ઇન્દ્રરૂપે જોઈ, મહામુનિએ પોતે માથું ઝૂકાવી નમસ્કાર કરીને કહ્યું.

પાવિતશ્ચાશ્રમસ્સો ઽયં મમ દેવેશ્વર સ્વયમ્ પ્રાપ્તો યત્ત્વં જગન્નાથ ભગવન્દેવસત્તમ

હે દેવેશ્વર, તમારી હાજરીથી મારું આશ્રમ પવિત્ર થયું છે; હે જગન્નાથ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તમે સ્વયં અહીં પધાર્યા તે મારા માટે સૌભાગ્ય છે.

એવમુક્ત્વા સ્થિતં પ્રેક્ષ્ય કૃતાંજલિપુટં દ્વિજમ્ પ્રાહ ગંભીરયા વાચા શક્રરૂપધરો હરઃ

આ રીતે બોલીને, દ્રષ્ટિ કરી, હાથ જોડીને ઊભેલા બ્રાહ્મણને ઇન્દ્રરૂપે હરએ ગંભીર અવાજે કહ્યું.

તુષ્ટો ઽસ્મિ તે વરં બ્રૂહિ તપસાનેન સુવ્રત દદામિ ચેપ્સિતાન્સર્વાન્ધૌમ્યાગ્રજ મહામુને

હું તારા પર પ્રસન્ન છું; હે ધીરજવાન, તપસ્યાથી જે ઈચ્છે છે તે વર માગ. હે ધૌમ્યના મોટા ભાઈ મહામુનિ, હું તારી બધી ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરીશ.

એવમુક્તસ્તદા તેન શક્રેણ મુનિપુંગવઃ વારયામિ શિવે ભક્તિમિત્યુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ

એ ઇન્દ્રના આ શબ્દો સાંભળી, મુનિશ્રેષ્ઠે હાથ જોડીને કહ્યું: 'હું શિવભક્તિ માગું છું.'

ત્રૈલોક્યાધિપતિં શક્રં સર્વદેવનમસ્કૃતમ્

ત્રણે લોકના સ્વામી, બધા દેવો દ્વારા પૂજ્ય એવા ઇન્દ્ર—

મદ્ભક્તો ભવ વિપ્રર્ષે મામેવાર્ચય સર્વદા દદામિ સર્વં ભદ્રં તે ત્યજ રુદ્રં ચ નિર્ગુણમ્

હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તું મારો ભક્ત બન અને હંમેશા માત્ર મને જ પૂજ. હું તને સર્વ શુભ ફળ આપું છું; તું નિર્ગુણ રુદ્રને ત્યજી દે.

રુદ્રેણ નિર્ગુણેનાપિ કિં તે કાર્યં ભવિષ્યતિ દેવપઙ્ક્તિબહિર્ભૂતો યઃ પિશાચત્વમાગતઃ

નિર્ગુણ રુદ્રથી તને શું લાભ થશે? જે દેવમંડળમાંથી બહાર થયો છે અને પિશાચ જેવો બની ગયો છે.

તચ્છ્રુત્વા પ્રાહ સ મુનિર્જપન્પઞ્ચાક્ષરં મનુમ્ મન્યમાનો ધર્મવિઘ્નં પ્રાહ તં કર્તુમાગતમ્

આ સાંભળી, મુનિએ પંચાક્ષરી મંત્ર જપતાં મનમાં વિચાર્યું કે આ ધર્મમાં વિઘ્ન છે અને એ પ્રમાણે તેને કહ્યું.

ત્વયૈવં કથિતં સર્વં ભવનિંદારતેન વૈ પ્રસંગાદેવ દેવસ્ય નિર્ગુણત્વં મહાત્મનઃ

તમે જે કહ્યુ છે એ બધું ભવાનીની નિંદા કરવા માટે જ કહ્યું છે, અને એ રીતે તમે દેવોના મહાત્મા, ગુણથી રહિત એવા ભગવાનનું વર્ણન કર્યું છે.

ત્વં ન જાનામિ વૈ રુદ્રં સર્વદેવેશ્વરેશ્વરમ્ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં જનક પ્રકૃતેઃ પરમ્

હું ખરેખર રુદ્રને ઓળખતો નથી, જે સર્વ દેવોના દેવ અને ઈશ્વર છે, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશના પિતા છે અને પ્રકૃતિથી પર છે.

સદસદ્વ્યક્તમવ્યક્તં યમાહુર્બ્રહ્મવાદિનઃ નિત્યમેકમનેકં ચ વરં તસ્માદ્વૃણોમ્યહમ્

જેને બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો સદાસદ, વ્યક્ત અને અવ્યક્ત, સદા એક અને અનેક કહે છે, એ સર્વોત્તમને હું પસંદ કરું છું.

હેતુવાદવિનિર્મુક્તં સાંખ્યયોગાર્થદમ્પરમ્ ઉપાસતે યં તત્ત્વજ્ઞા વરં તસ્માદ્વૃણોમ્યહમ્

જે સર્વ કારણોના તર્કથી રહિત છે, સાંખ્ય અને યોગના ફળ આપનાર છે, અને જેને તત્વજ્ઞાની લોકો પૂજે છે, એ શ્રેષ્ઠને હું પસંદ કરું છું.

નાસ્તિ શંભોઃ પરં તત્ત્વં સર્વકારણકારણાત્ બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિદેવાનાં સ્રષ્ટુર્ગુણપરાદ્વિભોઃ

શંભુથી ઉપર બીજું કોઈ તત્વ નથી, જે સર્વ કારણોના કારણ છે, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને બીજા દેવતાઓના સર્જક છે અને ગુણોથી પર છે.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન મયાદ્યાનુમિતં મહત્ ભવાંતરે કૃતં પાપં શ્રુતા નિન્દા ભવસ્ય ચેત્

હવે વધુ શું કહું? હવે મને એ મહાન સત્ય સમજાયું છે: જો કોઈ બીજા જન્મમાં મેં ભવાનીની નિંદા સાંભળી હોય તો એ પાપ થયું છે.

શ્રુત્વા નિંદાં ભવસ્યાથ તત્ક્ષણાદેવ સન્ત્યજેત્ સ્વદેહં તન્નિહત્યાશુ શિવલોકં સ ગચ્છતિ

જો કોઈ ભવાનીની નિંદા સાંભળે તો તરત જ પોતાનું શરીર ત્યાગી દેવું જોઈએ; આવું કરવાથી તે ઝડપથી શિવલોકમાં પહોંચે છે.

આસ્તાં તાવન્મમેચ્છેયં ક્ષીરં પ્રતિ સુરાધમ નિહત્ય ત્વાં શિવાસ્ત્રેણ ત્યજામ્યેતં કલેવરમ્

હું હવે દૂધની ઈચ્છા છોડું છું, હે દેવોમાં સૌથી નીચા, હું તને શિવના શસ્ત્રથી મારીને આ શરીર ત્યાગી દઈશ.

એવમુક્ત્વોપમન્યુસ્તં મર્તું વ્યવસિતસ્સ્વયમ્ ક્ષીરે વાઞ્છામપિ ત્યક્ત્વા નિહન્તું શક્રમુદ્યતઃ

આ રીતે બોલીને ઉપમન્યુએ પોતે મરવાનો નિશ્ચય કર્યો, દૂધની ઈચ્છા પણ છોડી દીધી અને ઈન્દ્રને મારવા તૈયાર થયો.

ભસ્માદાય તદા ઘોરમઘોરાસ્ત્રાભિમંત્રિતમ્ વિસૃજ્ય શક્રમુદ્દિશ્ય નનાદ સ મુનિસ્તદા

પછી તેણે ભયાનક ભસ્મ લીધું, જેમાં અઘોરાસ્ત્રની શક્તિ હતી, અને એ ઈન્દ્ર પર ફેંકી દીધી અને મুনি જોરથી દહાડ્યો.

સ્મૃત્વા શંભુપદદ્વંદ્વં સ્વદેહં દુગ્ધુમુદ્યતઃ આગ્નેયીં ધારણાં બિભ્રદુપમન્યુરવસ્થિતઃ

ઉપમન્યુએ શંભુના ચરણોનું સ્મરણ કર્યું અને પોતાનું શરીર દૂધવા તૈયાર થયો, અગ્નિસમાન ધ્યાનમાં સ્થિર રહ્યો.

એવં વ્યવસિતે વિપ્રે ભગવાન્ભગનેત્રહા વારયામાસ સૌમ્યેન ધારણાં તસ્ય યોગિનઃ

જ્યારે એ બ્રાહ્મણ એવો નિશ્ચય કર્યો, ત્યારે ભગવાન, ભાગાના નેત્રના વિનાશક, એના યોગના ધ્યાનને સૌમ્ય રીતે અટકાવ્યું.