શિવપુરાણમ્

અર્દ્યતે તેજસા સર્વં વાયુના ચાપનીયતે વ્યોમ્નાનુગૃહ્યતે સર્વં જ્ઞેયમેવં હિ સૂરિભિઃ

બધું અગ્નિથી ભસ્મ થાય છે, વાયુથી દુર થાય છે અને આકાશથી બધું આધાર પામે છે; આ રીતે જ્ઞાની લોકો સમજવું જોઈએ.

પઞ્ચકૃત્યમિદં બોઢું મમાસ્તિ મુખપઞ્ચકમ્ ચતુર્દિક્ષુ ચતુર્વક્ત્રં તન્મધ્યે પઞ્ચમં મુખમ્

મારા આ પાંચ કર્મોને સમજવા માટે પાંચ મુખ છે; ચાર દિશામાં ચાર મુખ અને વચ્ચે પાંચમું મુખ છે.

યુવાભ્યાં તપસા લબ્ધમેતત્કૃત્યદ્વયં સુતૌ સૃષ્ટિસ્થિત્યભીધં ભાગ્યં મત્તઃ પ્રીતાદતિપ્રિયમ્

પુત્રો, તમારે તપથી સર્જન અને પાલન—આ બે કર્મો પ્રાપ્ત કર્યા છે; આ શુભતા મને ખૂબ પ્રિય છે અને મેં પ્રેમથી આપી છે.

તથા રુદ્રમહેશાભ્યામન્યત્કૃત્યદ્વયં પરમ્ અનુગ્રહાખ્યં કેનાપિ લબ્ધું નૈવ હિ શક્યતે

એવી જ રીતે, રુદ્ર અને મહેશના જે બે સર્વોચ્ચ કૃપાના કાર્યો છે, એ કોઈ પણ બીજાને ક્યારેય પ્રાપ્ત થતાં નથી.

તત્સર્વં પૌર્વિકં કર્મ યુવાભ્યાં કાલવિસ્મૃતમ્ ન તદ્રુદ્ર મહેશાભ્યાં વિસ્મૃતં કર્મ તાદૃશમ્

તમારા બંનેએ સમયના વહેણથી એ બધા પ્રાચીન કાર્યો ભૂલી ગયા છે; પણ એવા કાર્યો રુદ્ર અને મહેશે ક્યારેય ભૂલ્યા નથી.

રૂપે વેશે ચ કૃત્યે ચ વાહને ચાસને તથા આયુધાદૌ ચ મત્સામ્યમસ્માભિસ્તત્કૃતે કૃતમ્

રૂપ, વેશ, કર્મ, વાહન, આસન અને શસ્ત્રાદિ બધામાં અમે એ જ હેતુથી બધું જ અમારું સમાન બનાવી દીધું છે.

મદ્ધ્યાનવિરહાદ્વત્સૌ મૌઢ્યં વામેવમાગતમ્ મજ્જ્ઞાને સતિ નૈવં સ્યાન્માનં રૂપે મહેશવત્

મારા જ્ઞાનથી વિયોગ થવાથી, હે વત્સો, તમારામાં આ ભ્રાંતિ આવી છે; મારું જ્ઞાન રહેલું હોત તો મહેશ જેવા રૂપમાં આવું અહંકાર ન આવત.

તસ્માન્મજ્જ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થં મંત્રમોંકારનામકમ્ ઇતઃ પરં પ્રજપતં મામકં માનભંજનમ્

મારા જ્ઞાનની સિદ્ધિ માટે હવે પછીથી મારા અહંકારને તોડનાર 'ઓમ' નામના મંત્રનો જાપ કરો.

ઉપાદિશં નિજં મંત્રમોંકારમુરુમંગલમ્ ઓંકારો મન્મુખાજ્જજ્ઞે પ્રથમં મત્પ્રબોધકઃ

મેં તમોને મારો પોતાનો મહામંગલમય ઓમ મંત્ર શીખવાડ્યો છે; ઓમ મારો જ મોખેથી ઉદ્ભવ્યો, જે મારું જ્ઞાન જાગૃત કરે છે.

વાચકો ઽયમહં વાચ્યો મંત્રો ઽયં હિ મદાત્મકઃ તદનુસ્મરણં નિત્યં મમાનુસ્મરણં ભવેત્

આ ઉચ્ચારક છે, હું ઉચ્ચાર્ય છું; આ મંત્ર ખરેખર મારું જ સ્વરૂપ છે; એની સતત સ્મૃતિ એટલે મારી સતત સ્મૃતિ છે.

અકારૌત્તરાત્પૂર્વમુકારઃ પશ્ચિમાનનાત્ મકારો દક્ષિણમુખાદ્બિંદુઃ પ્રાઙ્મુખતસ્તથા

'ઉ' અક્ષર ઉત્તરમુખથી આવે છે, 'ક' પશ્ચિમમુખથી, 'મ' દક્ષિણમુખથી અને બિંદુ પૂર્વમુખથી ઉત્પન્ન થાય છે.

નાદો મધ્યમુખાદેવં પઞ્ચધા ઽસૌ વિજૃંભિતઃ એકીભૂતઃ પુનસ્તદ્વદોમિત્યેકાક્ષરો ભવેત્

નાદ મધ્યમુખમાંથી જન્મે છે; એ રીતે એ પાંચ ભાગે ફેલાય છે; અને ફરીથી એકરૂપ થાય ત્યારે એ 'ઓમ' એક અક્ષર બની જાય છે.

નામરૂપાત્મકં સર્વં વેદભૂતકુલદ્વયમ્ વ્યાપ્તમેતેન મંત્રેણ શિવશક્ત્યોશ્ચ બોધકઃ

નામ અને રૂપથી બનેલું બધું, બંને વેદકુળ, આ મંત્રથી વ્યાપ્ત છે; અને એ શિવ-શક્તિને પ્રગટ કરે છે.

અસ્માત્પઞ્ચાક્ષરં જજ્ઞે બોધકં સકલસ્યતત્ આકારાદિક્રમેણૈવ નકારાદિયથાક્રમમ્

આમાંથી પાંચ અક્ષરવાળો મંત્ર ઉત્પન્ન થયો, જે સર્વને જ્ઞાન આપે છે; એ 'અ'થી શરૂ થાય છે અને 'ન'થી પણ ક્રમશઃ શરૂ થાય છે.

અસ્માત્પઞ્ચાક્ષરાજ્જાતા માતૃકાઃ પઞ્ચભેદતઃ તસ્માચ્છિરશ્ચતુર્વક્ત્રાત્ત્રિપાદ્ગાય ત્રિરેવ હિ

આ પાંચ અક્ષરવાળા મંત્રમાંથી પાંચ પ્રકારની માતૃકાઓ ઉત્પન્ન થઈ; તેથી શિર્ષ અને ચાર મુખમાંથી ત્રણ પગવાળી ગાયત્રી ત્રણ પ્રકારની થઈ.

વેદઃ સર્વસ્તતો જજ્ઞે તતો વૈ મંત્રકોટયઃ તત્તન્મંત્રેણ તત્સિદ્ધિઃ સર્વસિદ્ધિરિતો ભવેત્

એમાંથી બધા વેદો જન્મ્યા, અને એમાંથી અનગણ્યા મંત્રો; દરેક મંત્રથી એની સિદ્ધિ મળે છે અને એથી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

અનેન મંત્રકંદેન ભોગો મોક્ષશ્ચ સિદ્ધ્યતિ સકલા મંત્રરાજાનઃ સાક્ષાદ્ભોગપ્રદાઃ શુભાઃ

આ મૂળમંત્રથી ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત થાય છે; બધા મંત્રરાજા સીધા શુભ ભોગ આપે છે.

પુનસ્તયોસ્તત્ર તિરઃ પટં ગુરુઃ પ્રકલ્પ્ય મંત્રં ચ સમાદિશત્પરમ્ નિધાય તચ્છીર્ષ્ણિ કરાંબુજં શનૈરુદઙ્મુખં સંસ્થિતયોઃ સહાંબિકઃ

પછી એ બંને માટે ગુરુએ ત્યાં પડદો મૂક્યો અને એમના માથા પર કમળ જેવી હથેળી ધીમે ધીમે રાખી, ઉત્તરમુખ બેસેલા એમને અંબિકા સાથે પરમ મંત્ર શીખવાડ્યો.

ત્રિરુચ્ચાર્યાગ્રહીન્મંત્રં યંત્રતંત્રોક્તિપૂર્વકમ્ શિષ્યૌ ચ તૌ દક્ષિણાયામાત્માનં ચ સમર્પયત્

યંત્ર અને તંત્ર પ્રમાણે ત્રણ વખત મંત્ર ઉચ્ચાર્યા પછી, ગુરુએ એ બંને શિષ્યોને દક્ષિણ બાજુ અને પોતાને પણ અર્પણ કર્યા.

પ્રબદ્ધહસ્તૌ કિલ તૌ તદંતિકે તમેવ દેવં જગતુર્જગદ્ગુરુમ્

હાથ બાંધેલા એ બંને, નજીક ઊભા રહી, એ દેવ, જગતના ગુરુનું સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

નમો નિષ્કલરૂપાય નમો નિષ્કલતેજસે નમઃ સકલનાથાય નમસ્તે સકલાત્મને

નમસ્કાર છે નિષ્કલ રૂપવાળા તમને, નમસ્કાર છે નિષ્કલ તેજવાળા તમને, નમસ્કાર છે સર્વ રૂપના સ્વામી તમને, નમસ્કાર છે સર્વના આત્મા તમને.

પ્રણવવાચ્યાય નમઃ પ્રણવલિંગિને નમઃ સૃષ્ટ્યાદિકર્ત્રે ચ નમઃ પઞ્ચમુખાયતે

ૐકારથી ઓળખાતા પરમેશ્વરને વંદન છે, જેમનું સ્વરૂપ પણ ૐકાર જેવું છે એવા લિંગધારીને વંદન છે, સૃષ્ટિ અને સર્વ સર્જનના કર્તા પરમાત્માને વંદન છે, અને પાંચ મુખ ધરાવતા મહાદેવને પણ વંદન છે.

પઞ્ચબ્રહ્મસ્વરૂપાય પઞ્ચ કૃત્યાયતે નમઃ આત્મને બ્રહ્મણે તુભ્યમનંતગુણશક્તયે

પાંચ બ્રહ્મરૂપ પરમેશ્વરને, પાંચ પ્રકારના કાર્ય કરનારને વંદન છે. અનંત ગુણ અને શક્તિઓ ધરાવતા આત્મા અને પરમાત્મા, તને વંદન છે.

સકલાકલરૂપાય શંભવે ગુરવે નમઃ ઇતિ સ્તુત્વા ગુરું પદ્યૈર્બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ ચ નેમતુઃ

સર્વ સ્વરૂપ અને અખંડ સ્વરૂપ ધરાવતા શંભુ ગુરુને વંદન છે. આમ, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ પદ્યો દ્વારા ગુરુની સ્તુતિ કરીને નમસ્કાર કર્યો.

વત્સકૌ સર્વતત્ત્વં ચ કથિતં દર્શિતં ચ વામ્ જપતં પ્રણવં મંત્રં દેવીદિષ્ટં મદાત્મકમ્

પ્રિય વત્સો, સર્વ તત્ત્વો તમને સમજાવ્યા અને બતાવ્યા છે. દેવી દ્વારા આપેલો અને મારો સ્વરૂપ ધરાવતો પ્રણવ મંત્ર જપો.

જ્ઞાનં ચ સુસ્થિરં ભાગ્યં સર્વં ભવતિ શાશ્વતમ્ આર્દ્રાયાં ચ ચતુર્દશ્યાં તજ્જાપ્યં ત્વક્ષયં ભવેત્

આથી જ્ઞાન દૃઢ બને છે, ભાગ્ય શાશ્વત બને છે અને સર્વ કાયમ માટે સુખદાયી બને છે. આર્દ્રા નક્ષત્રની ચૌદસે દિવસે આ મંત્ર જપવાથી અક્ષય પુણ્ય મળે છે.

સૂર્યગત્યા મહાર્દ્રાયામેકં કોટિગુણં ભવેત્ મૃગશીર્ષાંતિમો ભાગઃ પુનર્વસ્વાદિમસ્તથા

સૂર્યના ગમન સાથે મહા આર્દ્રા આવે ત્યારે પુણ્યનું ફળ દસ કરોડ ગણું થાય છે. મૃગશિર્ષના અંતિમ ભાગ અને પુનર્વસુના આરંભ પણ એ જ રીતે શુભ ગણાય છે.

આર્દ્રાસમઃ સદા જ્ઞેયઃ પૂજાહોમાદિતર્પણે દર્શનં તુ પ્રભાતે ચ પ્રાતઃસંગવકાલયોઃ

આર્દ્રા નક્ષત્ર હંમેશાં પૂજા, હોમ અને તર્પણ માટે સમાન રીતે શ્રેષ્ઠ માનવું. પ્રભાતે અને વહેલી સવારના સમયે લિંગના દર્શનથી વિશેષ પુણ્ય મળે છે.

ચતુર્દશી તથા ગ્રાહ્યા નિશીથવ્યાપિની ભવેત્ પ્રદોષવ્યાપિની ચૈવ પરયુક્તા પ્રશસ્યતે

ચૌદસ એવી હોવી જોઈએ કે જે મધ્યરાત્રિ સુધી વિસ્તરે, અને જો તે પ્રદોષ સુધી જાય તો તે વિશેષ પ્રશંસનીય ગણાય છે.