શિવપુરાણમ્

કથં ચ લબ્ધવિજ્ઞાનસ્તપશ્ચરણપર્વણિ રુદ્રાગ્નેર્યત્પરં વીર્યં લભે ભસ્મ સ્વરક્ષકમ્

અને તેણે તપસ્યાના સમયગાળા દરમિયાન જ્ઞાન મેળવ્યા પછી, રુદ્રાગ્નિનું શ્રેષ્ઠ તેજ—જે પોતાનું રક્ષણ કરે છે, એવી ભસ્મ—કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી?

ન હ્યેષ શિશુકઃ કશ્ચિત્પ્રાકૃતઃ કૃતવાંસ્તપઃ મુનિવર્યસ્ય તનયો વ્યાઘ્રપાદસ્ય ધીમતઃ

કારણ કે આ બાળક કોઈ સામાન્ય નહોતું, જેણે તપ કર્યું; તે મહાન ઋષિ વ્યાઘ્રપાદનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર હતો.

જન્માન્તરેણ સંસિદ્ધઃ કેનાપિ ખલુ હેતુના સ્વપદપ્રચ્યુતો દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તો મુનિકુમારતામ્

પાછલા જન્મમાં કોઈ કારણસર સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને, પોતાનું સ્થાન ગુમાવી, ભાગ્યવશ તે ઋષિપુત્ર બન્યો હતો.

મહાદેવપ્રસાદસ્ય ભાગ્યાપન્નસ્ય ભાવિનઃ દુગ્ધાભિલાષપ્રભવદ્વારતામગમત્તપઃ

મહાદેવની કૃપાથી અને પોતાના સારા ભાગ્યથી, તેને દુધની ઇચ્છાથી તપ કરવાની પ્રેરણા મળી.

અતઃ સર્વગણેશત્વં કુમારત્વં ચ શાશ્વતમ્ સહ દુગ્ધાબ્ધિના તસ્મૈ પ્રદદૌ શંકરઃ સ્વયમ્

આથી, દુધના સમુદ્ર સાથે, શંકરે તેને સર્વગણોના અધિપતિપદ અને શાશ્વત કુમારપદ આપ્યું.

તસ્ય જ્ઞાનાગમોપ્યસ્ય પ્રસાદાદેવ શાંકરાત્ કૌમારં હિ પરં સાક્ષાજ્જ્ઞાનં શક્તિમયં વિદુઃ

કોઈ પણ પવિત્ર જ્ઞાન, તેને શંકર ભગવાનની કૃપાથી જ મળ્યું હતું; કારણ કે, કુમારનું જે ઉત્તમ જ્ઞાન છે, તે સીધું જ પ્રગટ થાય છે અને એ શક્તિથી ભરપૂર છે, એવું કહેવાય છે.

શિવશાસ્ત્રપ્રવક્તૃત્વમપિ તસ્ય હિ તત્કૃતમ્ કુમારો મુનિતો લબ્ધજ્ઞાનાબ્ધિરિવ નન્દનઃ

શિવના ઉપદેશોનું પ્રચારક બનવાનો અધિકાર પણ તેને એ કૃપાથી જ મળ્યો હતો; કુમારે, ઋષિ પાસેથી જ્ઞાનનું મહાસાગર પ્રાપ્ત કરીને, નંદન જેવો બની ગયો હતો.

દૃષ્ટં તુ કારણં તસ્ય શિવજ્ઞાનસમન્વયે સ્વમાતૃવચનં સાક્ષાચ્છોકજં ક્ષીરકારણાત્

તેના શિવજ્ઞાનમાં લીન થવાનો કારણ એ હતું કે, તેની પોતાની માતાના દુઃખથી ઉદ્ભવેલા શબ્દો જ કારણ બન્યા, જેમ કે દુઃખથી દૂધ ઉતરે છે.

કદાચિત્ક્ષીરમત્યલ્પં પીતવાન્માતુલાશ્રમે ઈર્ષયયા માતુલસુતં સંતૃપ્તક્ષીરમુત્તમમ્

એક વખત, જ્યારે તે પોતાના મામાના આશ્રમમાં હતો, ત્યારે તેણે ઈર્ષ્યાથી થોડું જ દૂધ પીધું, કારણ કે તેના મામાના પુત્રે ઉત્તમ દૂધ પીધું હતું અને સંતૃપ્ત હતો.

પીત્વા સ્થિતં યથાકામં દૃષ્ટ્વા વૈ માતુલાત્મજમ્ ઉપમન્યુર્વ્યાઘ્રપાદિઃ પ્રીત્યા પ્રોવાચ માતરમ્

પછી, મનગમતું દૂધ પીધા પછી, જ્યારે તેણે મામાના પુત્રને ખુશ જોયો, ત્યારે વ્યાઘ્રપાદનો પુત્ર ઉપમન્યુ આનંદથી પોતાની માતાને બોલ્યો.

માતર્માતર્મહાભાગે મમ દેહિ તપસ્વિનિ ગવ્યં ક્ષીરમતિસ્વાદુ નાલ્પમુષ્ણં પિબામ્યહમ્

"માતા, ઓ મહાભાગ્યવતી અને તપસ્વિ, મને ગાયનું દૂધ આપો; હું થોડું, ઉષ્ણ દૂધ નથી પીતો, મને તો બહુ મીઠું દૂધ જોઈએ છે."

તચ્છ્રુત્વા પુત્રવચનં તન્માતા ચ તપસ્વિની વ્યાઘ્રપાદસ્ય મહિષી દુઃખમાપત્તદા ચ સા

પુત્રના આ શબ્દો સાંભળીને, વ્યાઘ્રપાદની પત્ની, જે તપસ્વિ હતી, દુઃખથી ભરાઈ ગઈ.

ઉપલાલ્યાથ સુપ્રીત્યા પુત્રમાલિંગ્ય સાદરમ્ દુઃખિતા વિલલાપાથ સ્મૃત્વા નૈર્ધન્યમાત્મનઃ

પછી, તેણે પુત્રને પ્રેમથી વળીને, હૃદયપૂર્વક ચુંબી, પોતાના ગરીબીની યાદ કરીને દુઃખથી રડવા લાગી.

સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા પુનઃ ક્ષીરમુપમન્યુસ્સ બાલકઃ દેહિ દેહીતિ તામાહ રુદ્રન્ભૂયો મહાદ્યુતિઃ

ઉપમન્યુ એ બાળક વારંવાર યાદ કરીને અને ભૂલીને, "આપો, આપો" એમ પોતાની માતાને કહેતો રહ્યો, તે સમયે તે રુદ્ર જેવો તેજસ્વી દેખાતો હતો.

તદ્ધઠં સા પરિજ્ઞાય દ્વિજપત્ની તપસ્વિની શાન્તયે તદ્ધઠસ્યાથ શુભોપાયમરીરચત્

પુત્રના આ આગ્રહને સમજીને, તપસ્વિ બ્રાહ્મણપત્નીએ તેના મનને શાંત કરવા માટે યોગ્ય ઉપાય શોધ્યો.

ઉઞ્છવૃત્ત્યાર્જિતાન્બીજાન્સ્વયં દૃષ્ટ્વા ચ સા તદા બીજપિષ્ટમથાલોડ્ય તોયેન કલભાષિણી

પછી, તેણે ઉંછવૃત્તિથી મેળવેલા બીજ જોયા, તેને પીસી, પાણીમાં ઉમેરી, અને ધીરે ધીરે પુત્રને બોલાવી.

એહ્યેહિ મમ પુત્રેતિ સામપૂર્વં તતસ્સુતમ્ આલિંગ્યાદાય દુઃખાર્તા પ્રદદૌ કૃત્રિમં પયઃ

"આવો, આવો, મારા પુત્ર," એમ પ્રેમથી બોલાવી, દુઃખી હૃદયથી પુત્રને વળી, તેને બનાવટનું દૂધ આપી દીધું.

પીત્વા ચ કૃત્રિમં ક્ષીરં માત્રાં દત્તં સ બાલકઃ નૈતત્ક્ષીરમિતિ પ્રાહ માતરં ચાતિવિહ્વલઃ

માતાએ આપેલું બનાવટનું દૂધ પીધા પછી, એ બાળક ખૂબ જ દુઃખી થઈને બોલ્યો, "માતા, આ તો દૂધ નથી."

દુઃખિતા સા તદા પ્રાહ સંપ્રેક્ષ્યાઘ્રાય મૂર્ધનિ સમાર્જ્ય નેત્ર પુત્રસ્ય કરાભ્યાં કમલાયતે

પછી, માતાએ દુઃખથી, પુત્રના માથા પર સુઘી, કમળ જેવા આંખો હાથથી પાંછડી, અને પુત્રને કહ્યું.

તટિની રત્નપૂર્ણાસ્તાસ્સ્વર્ગપાતાલગોચરાઃ ભાગ્યહીના ન પશ્યન્તિ ભક્તિહીનાશ્ચ યે શિવે

સ્વર્ગ અને પાતાળમાં રત્નોથી ભરેલી નદીઓ છે, પણ જેમણે ભાગ્ય નથી અને જેમને શિવમાં ભક્તિ નથી, તેઓ તેને જોઈ શકતા નથી.

રાજ્યં સ્વર્ગં ચ મોક્ષં ચ ભોજનં ક્ષીરસંભવમ્ ન લભન્તે પ્રિયાણ્યેષાં ન તુષ્યતિ યદા શિવઃ

રાજ્ય, સ્વર્ગ, મોક્ષ કે દૂધથી બનેલું ભોજન—આપણા માટે પ્રિય એવી કોઈ પણ વસ્તુ, જયારે શિવ પ્રસન્ન ન હોય ત્યારે, મળતી નથી.

ભવપ્રસાદજં સર્વં નાન્યદ્દેવપ્રસાદજમ્ અન્યદેવેષુ નિરતા દુઃખાર્તા વિભ્રમન્તિ ચ

બધું જ ભવાની કૃપાથી મળે છે; બીજાં દેવોની કૃપાથી કશું મળતું નથી. બીજાં દેવોમાં મન લગાવનારા દુઃખી રહીને ભટકતા રહે છે.

ક્ષીરં તત્ર કુતો ઽસ્માકં વને નિવસતાં સદા ક્વ દુગ્ધસાધનં વત્સ ક્વ વયં વનવાસિનઃ

અહીં, જંગલમાં રહેતાં આપણને દૂધ ક્યાંથી મળશે? દૂધ મેળવવાનો ઉપાય ક્યાં છે, બેટા? આપણે તો જંગલવાસી છીએ.

કૃત્સ્નાભાવેન દારિદ્ર્યાન્મયા તે ભાગ્યહીનયા મિથ્યાદુગ્ધમિદં દત્તમ્પિષ્ટમાલોડ્ય વારિણા

મારે ઘોર ગરીબી અને ભાગ્યના અભાવે, પાણીમાં દૂધ ભેળવીને ખોટું દૂધ તને આપ્યું છે.

ત્વં માતુલગૃહે સ્વલ્પં પીત્વા સ્વાદુ પયઃ શૃતમ્ જ્ઞાત્વા સ્વાદુ ત્વયા પીતં તજ્જાતીયમનુસ્મરન્

તારે તારા મામાના ઘરે થોડું શુદ્ધ, મીઠું, ઉકાળેલું દૂધ પીધું હતું; એનો સ્વાદ જાણીને તું એ જ દૂધ યાદ કરે છે.

દત્તં ન પય ઇત્યુક્ત્વા રુદન્ દુઃખીકરોષિ મામ્ પ્રસાદેન વિના શંભો પયસ્તવ ન વિદ્યતે

તું કહે છે કે, 'આ તો દૂધ નથી,' અને રડીને મને દુઃખ આપે છે; શંભુની કૃપા વિના તને દૂધ મળતું નથી.

પાદપંકજયોસ્તસ્ય સામ્બસ્ય સગણસ્ય ચ ભક્ત્યા સમર્પિતં યત્તત્કારણં સર્વસમ્પદામ્

સાંબ અને તેના સાથેના દેવતાઓના કમળ જેવા પગે ભક્તિપૂર્વક જે કંઈ અર્પણ થાય છે, એ જ સર્વ સમૃદ્ધિનું કારણ બને છે.

અધુના વસુદોસ્માભિર્મહાદેવો ન પૂજિતઃ સકામાનાં યથાકામં યથોક્તફલદાયકઃ

હવે આપણે ધનથી મહાદેવની પૂજા કરી નથી; ઈચ્છાવાળાને મહાદેવ તેમની ઈચ્છા પ્રમાણે ફળ આપે છે.

ધનાન્યુદ્દિશ્ય નાસ્માભિરિતઃ પ્રાગર્ચિતઃ શિવઃ અતો દરિદ્રાસ્સંજાતા વયં તસ્માન્ન તે પયઃ

અહીં આપણે ધન મેળવવાના આશયથી શિવજીની અગાઉ પૂજા કરી નથી; તેથી આપણે ગરીબ થયા છીએ અને તને દૂધ નથી મળતું.