શિવપુરાણમ્

રુદ્રાગ્નિર્યત્પરં વીર્યન્તદ્ભસ્મ પરિકીર્તિતમ્ તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ વીર્યવાન્ભસ્મસંયુતઃ

રુદ્રની અગ્નિનું જે શ્રેષ્ઠ તેજ કહેવાય છે, એ જ ભસ્મ છે; તેથી, જે ભસ્મ ધારણ કરે છે, તે હંમેશા એ તેજથી યુક્ત રહે છે.

ભસ્મનિષ્ઠસ્ય નશ્યન્તિ દેષા ભસ્માગ્નિસંગમાત્ ભસ્મસ્નાનવિશુદ્ધાત્મા ભસ્મનિષ્ઠ ઇતિ સ્મૃતઃ

જે ભસ્મમાં સ્થિર છે, તેની ખામીઓ ભસ્મ અને અગ્નિના સંયોગથી નાશ પામે છે; જે ભસ્મથી સ્નાન કરીને શુદ્ધ થાય છે, તેને ભસ્મનિષ્ઠ કહેવાય છે.

ભસ્મના દિગ્ધસર્વાંગો ભસ્મદીપ્તત્રિપુંડ્રકઃ ભસ્મસ્નાયી ચ પુરુષો ભસ્મનિષ્ઠ ઇતિ સ્મૃતઃ

જે પુરુષ આખા શરીરે ભસ્મ લગાવે છે, ભસ્મથી તેજસ્વી ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે અને ભસ્મથી સ્નાન કરે છે, તેને ભસ્મનિષ્ઠ કહેવાય છે.

ભૂતપ્રેતપિશાસાશ્ચ રોગાશ્ચાતીવ દુસ્સહાઃ ભસ્મનિષ્ઠસ્ય સાન્નિધ્યાદ્વિદ્રવંતિ ન સંશયઃ

ભૂત, પ્રેત, પિશાચ અને અત્યંત દુઃસહ રોગો પણ ભસ્મનિષ્ઠના સાન્નિધ્યમાં ભાગી જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ભાસનાદ્ભાસિતં પ્રોક્તં ભસ્મ કલ્મષભક્ષણાત્ ભૂતિભૂતિકરી ચૈવ રક્ષા રક્ષાકરી પરમ્

કારણ કે તે પ્રકાશ આપે છે, તેને 'ભસ્મ' કહે છે; કારણ કે તે પાપોનો નાશ કરે છે, તેને 'ભસ્મ' કહે છે; તે જ સત્તાનું મૂળ, સત્તા આપનાર, શ્રેષ્ઠ રક્ષા અને રક્ષાનું સાધન છે.

કિમન્યદિહ વક્તવ્યં ભસ્મમાહાત્મ્યકારણમ્ વ્રતી ચ ભસ્મના સ્નાતસ્સ્વયં દેવો મહેશ્વરઃ

ભસ્મના મહિમા વિશે બીજું શું કહેવું? મહાદેવ સ્વયં પણ વ્રત રાખીને ભસ્મથી સ્નાન કરે છે.

પરમાસ્ત્રં ચ શૈવાનાં ભસ્મૈતત્પારમેશ્વરમ્ ધૌમ્યાગ્રજસ્ય તપસિ વ્યાપદો યન્નિવારિતાઃ

આ ભસ્મ, જે પરમેશ્વરનું છે, એ શૈવોના શ્રેષ્ઠ અસ્ત્ર છે; તેના દ્વારા ધૌમ્યના ભાઈના તપમાં આવેલી વિપત્તિઓ દૂર થઈ હતી.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કૃત્વા પાશુપતવ્રતમ્ ધનવદ્ભસ્મ સંગૃહ્ય ભસ્મસ્નાનરતો ભવેત્

અત્યારે, સર્વશક્તિથી પાશુપતવ્રત પાળીને, ભસ્મને ધન સમાન સંભાળી રાખવું અને ભસ્મસ્નાનમાં તત્પર રહેવું જોઈએ.

ધૌમ્યાગ્રજેન શુશુના ક્ષીરાર્થં હિ તપઃ કૃતમ્ તસ્માત્ ક્ષીરાર્ણવો દત્તસ્તસ્મૈ દેવેન શૂલિના

ધૌમ્યના મોટા ભાઈ શુષુણે દુધ માટે તપ કર્યું હતું; તેથી, ત્રિશૂળધારી દેવે તેને દુધનો સમુદ્ર આપ્યો હતો.

સ કથં શિશુકો લેભે શિવશાસ્ત્રપ્રવક્તૃતામ્ કથં વા શિવસદ્ભાવં જ્ઞાત્વા તપસિ નિષ્ઠિતઃ

એ બાળક કેવી રીતે શિવશાસ્ત્રનો ઉપદેશક બન્યો? અથવા, શિવનું સાચું સ્વરૂપ જાણી, તે કેવી રીતે તપમાં સ્થિર થયો?

કથં ચ લબ્ધવિજ્ઞાનસ્તપશ્ચરણપર્વણિ રુદ્રાગ્નેર્યત્પરં વીર્યં લભે ભસ્મ સ્વરક્ષકમ્

અને તેણે તપસ્યાના સમયગાળા દરમિયાન જ્ઞાન મેળવ્યા પછી, રુદ્રાગ્નિનું શ્રેષ્ઠ તેજ—જે પોતાનું રક્ષણ કરે છે, એવી ભસ્મ—કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી?

ન હ્યેષ શિશુકઃ કશ્ચિત્પ્રાકૃતઃ કૃતવાંસ્તપઃ મુનિવર્યસ્ય તનયો વ્યાઘ્રપાદસ્ય ધીમતઃ

કારણ કે આ બાળક કોઈ સામાન્ય નહોતું, જેણે તપ કર્યું; તે મહાન ઋષિ વ્યાઘ્રપાદનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર હતો.

જન્માન્તરેણ સંસિદ્ધઃ કેનાપિ ખલુ હેતુના સ્વપદપ્રચ્યુતો દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તો મુનિકુમારતામ્

પાછલા જન્મમાં કોઈ કારણસર સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને, પોતાનું સ્થાન ગુમાવી, ભાગ્યવશ તે ઋષિપુત્ર બન્યો હતો.

મહાદેવપ્રસાદસ્ય ભાગ્યાપન્નસ્ય ભાવિનઃ દુગ્ધાભિલાષપ્રભવદ્વારતામગમત્તપઃ

મહાદેવની કૃપાથી અને પોતાના સારા ભાગ્યથી, તેને દુધની ઇચ્છાથી તપ કરવાની પ્રેરણા મળી.

અતઃ સર્વગણેશત્વં કુમારત્વં ચ શાશ્વતમ્ સહ દુગ્ધાબ્ધિના તસ્મૈ પ્રદદૌ શંકરઃ સ્વયમ્

આથી, દુધના સમુદ્ર સાથે, શંકરે તેને સર્વગણોના અધિપતિપદ અને શાશ્વત કુમારપદ આપ્યું.

તસ્ય જ્ઞાનાગમોપ્યસ્ય પ્રસાદાદેવ શાંકરાત્ કૌમારં હિ પરં સાક્ષાજ્જ્ઞાનં શક્તિમયં વિદુઃ

કોઈ પણ પવિત્ર જ્ઞાન, તેને શંકર ભગવાનની કૃપાથી જ મળ્યું હતું; કારણ કે, કુમારનું જે ઉત્તમ જ્ઞાન છે, તે સીધું જ પ્રગટ થાય છે અને એ શક્તિથી ભરપૂર છે, એવું કહેવાય છે.

શિવશાસ્ત્રપ્રવક્તૃત્વમપિ તસ્ય હિ તત્કૃતમ્ કુમારો મુનિતો લબ્ધજ્ઞાનાબ્ધિરિવ નન્દનઃ

શિવના ઉપદેશોનું પ્રચારક બનવાનો અધિકાર પણ તેને એ કૃપાથી જ મળ્યો હતો; કુમારે, ઋષિ પાસેથી જ્ઞાનનું મહાસાગર પ્રાપ્ત કરીને, નંદન જેવો બની ગયો હતો.

દૃષ્ટં તુ કારણં તસ્ય શિવજ્ઞાનસમન્વયે સ્વમાતૃવચનં સાક્ષાચ્છોકજં ક્ષીરકારણાત્

તેના શિવજ્ઞાનમાં લીન થવાનો કારણ એ હતું કે, તેની પોતાની માતાના દુઃખથી ઉદ્ભવેલા શબ્દો જ કારણ બન્યા, જેમ કે દુઃખથી દૂધ ઉતરે છે.

કદાચિત્ક્ષીરમત્યલ્પં પીતવાન્માતુલાશ્રમે ઈર્ષયયા માતુલસુતં સંતૃપ્તક્ષીરમુત્તમમ્

એક વખત, જ્યારે તે પોતાના મામાના આશ્રમમાં હતો, ત્યારે તેણે ઈર્ષ્યાથી થોડું જ દૂધ પીધું, કારણ કે તેના મામાના પુત્રે ઉત્તમ દૂધ પીધું હતું અને સંતૃપ્ત હતો.

પીત્વા સ્થિતં યથાકામં દૃષ્ટ્વા વૈ માતુલાત્મજમ્ ઉપમન્યુર્વ્યાઘ્રપાદિઃ પ્રીત્યા પ્રોવાચ માતરમ્

પછી, મનગમતું દૂધ પીધા પછી, જ્યારે તેણે મામાના પુત્રને ખુશ જોયો, ત્યારે વ્યાઘ્રપાદનો પુત્ર ઉપમન્યુ આનંદથી પોતાની માતાને બોલ્યો.

માતર્માતર્મહાભાગે મમ દેહિ તપસ્વિનિ ગવ્યં ક્ષીરમતિસ્વાદુ નાલ્પમુષ્ણં પિબામ્યહમ્

"માતા, ઓ મહાભાગ્યવતી અને તપસ્વિ, મને ગાયનું દૂધ આપો; હું થોડું, ઉષ્ણ દૂધ નથી પીતો, મને તો બહુ મીઠું દૂધ જોઈએ છે."

તચ્છ્રુત્વા પુત્રવચનં તન્માતા ચ તપસ્વિની વ્યાઘ્રપાદસ્ય મહિષી દુઃખમાપત્તદા ચ સા

પુત્રના આ શબ્દો સાંભળીને, વ્યાઘ્રપાદની પત્ની, જે તપસ્વિ હતી, દુઃખથી ભરાઈ ગઈ.

ઉપલાલ્યાથ સુપ્રીત્યા પુત્રમાલિંગ્ય સાદરમ્ દુઃખિતા વિલલાપાથ સ્મૃત્વા નૈર્ધન્યમાત્મનઃ

પછી, તેણે પુત્રને પ્રેમથી વળીને, હૃદયપૂર્વક ચુંબી, પોતાના ગરીબીની યાદ કરીને દુઃખથી રડવા લાગી.

સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા પુનઃ ક્ષીરમુપમન્યુસ્સ બાલકઃ દેહિ દેહીતિ તામાહ રુદ્રન્ભૂયો મહાદ્યુતિઃ

ઉપમન્યુ એ બાળક વારંવાર યાદ કરીને અને ભૂલીને, "આપો, આપો" એમ પોતાની માતાને કહેતો રહ્યો, તે સમયે તે રુદ્ર જેવો તેજસ્વી દેખાતો હતો.

તદ્ધઠં સા પરિજ્ઞાય દ્વિજપત્ની તપસ્વિની શાન્તયે તદ્ધઠસ્યાથ શુભોપાયમરીરચત્

પુત્રના આ આગ્રહને સમજીને, તપસ્વિ બ્રાહ્મણપત્નીએ તેના મનને શાંત કરવા માટે યોગ્ય ઉપાય શોધ્યો.

ઉઞ્છવૃત્ત્યાર્જિતાન્બીજાન્સ્વયં દૃષ્ટ્વા ચ સા તદા બીજપિષ્ટમથાલોડ્ય તોયેન કલભાષિણી

પછી, તેણે ઉંછવૃત્તિથી મેળવેલા બીજ જોયા, તેને પીસી, પાણીમાં ઉમેરી, અને ધીરે ધીરે પુત્રને બોલાવી.

એહ્યેહિ મમ પુત્રેતિ સામપૂર્વં તતસ્સુતમ્ આલિંગ્યાદાય દુઃખાર્તા પ્રદદૌ કૃત્રિમં પયઃ

"આવો, આવો, મારા પુત્ર," એમ પ્રેમથી બોલાવી, દુઃખી હૃદયથી પુત્રને વળી, તેને બનાવટનું દૂધ આપી દીધું.

પીત્વા ચ કૃત્રિમં ક્ષીરં માત્રાં દત્તં સ બાલકઃ નૈતત્ક્ષીરમિતિ પ્રાહ માતરં ચાતિવિહ્વલઃ

માતાએ આપેલું બનાવટનું દૂધ પીધા પછી, એ બાળક ખૂબ જ દુઃખી થઈને બોલ્યો, "માતા, આ તો દૂધ નથી."

દુઃખિતા સા તદા પ્રાહ સંપ્રેક્ષ્યાઘ્રાય મૂર્ધનિ સમાર્જ્ય નેત્ર પુત્રસ્ય કરાભ્યાં કમલાયતે

પછી, માતાએ દુઃખથી, પુત્રના માથા પર સુઘી, કમળ જેવા આંખો હાથથી પાંછડી, અને પુત્રને કહ્યું.