શિવપુરાણમ્

જપિત્વા શક્તિતો મૂલં ધ્યાત્વા સામ્બં ત્રિયમ્બકમ્ અનુજ્ઞાપ્ય યથાપૂર્વં નમસ્કૃત્ય કૃતાઞ્જલિઃ

શક્તિ પ્રમાણે મૂળમંત્રનું જપ કરીને, અંબા સાથે ત્ર્યંબકનું ધ્યાન કરીને, અગાઉની જેમ પરવાનગી મેળવી, હાથ જોડીને વંદન કરવું.

સમુત્સૃજામિ ભગવન્વ્રતમેતત્ત્વદાજ્ઞયા ઇત્યુક્ત્વા લિંગમૂલસ્થાન્દર્ભાનુત્તરતસ્ત્યજેત્

'હે ભગવાન, તમારી આજ્ઞાથી હું આ વ્રત છોડું છું' એમ બોલીને, લિંગના તળે રહેલા દર્ભને ઉત્તર તરફ મૂકી દેવું.

તતો દણ્ડજટાચીરમેખલા અપિ ચોત્સૃજેત્ પુનરાચમ્ય વિધિવત્પઞ્ચાક્ષરમુદીરયેત્

પછી દંડ, જટા અને કમરપટ્ટા ઉતારી, ફરીથી નિયમ પ્રમાણે આચમન કરીને, પંચાક્ષરી મંત્ર બોલવો.

યઃ કૃત્વાત્યંતિકીં દીક્ષામાદેહાન્તમનાકુલઃ વ્રતમેતત્પ્રકુર્વીત સ તુ વૈ નૈષ્ઠિકઃ સ્મૃતઃ

જે વ્યક્તિ અંતિમ દીક્ષા લઈને, શરીર છૂટે ત્યાં સુધી આ વ્રત નિર્વિકારપણે કરે છે, તે સાચો નૈષ્ઠિક કહેવાય છે.

સો ઽત્યાશ્રમી ચ વિજ્ઞેયો મહાપાશુપતસ્તથા સ એવ તપતાં શ્રેષ્ઠ સ એવ ચ મહાવ્રતી

એવો માણસ સર્વ આશ્રમથી પર છે, મહાપાશુપત છે, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને મહાવ્રતી છે.

ન તેન સદૃશઃ કશ્ચિત્કૃતકૃત્યો મુમુક્ષુષુ યો યતિર્નૈષ્ઠિકો જાતસ્તમાહુર્નૈષ્ઠિકોત્તમમ્

મુક્તિ ઇચ્છનારાઓમાં એવો સિદ્ધ બીજો કોઈ નથી; જે યતિ નૈષ્ઠિક બને છે, તેને સર્વોત્તમ નૈષ્ઠિક કહે છે.

યો ઽન્વહં દ્વાદશાહં વા વ્રતમેતત્સમાચરેત્ સો ઽપિ નૈષ્ઠિકતુલ્યઃ સ્યાત્તીવ્રવ્રતસમન્વયાત્

જે વ્યક્તિ રોજ કે બાર દિવસ સુધી આ વ્રત કરે છે, તે પણ તીવ્ર વ્રતના કારણે નૈષ્ઠિક સમાન ગણાય છે.

ઘૃતાક્તો યશ્ચરેદેતદ્વ્રતં વ્રતપરાયણઃ દ્વિત્રૈકદિવસં વાપિ સ ચ કશ્ચન નૈષ્ઠિકઃ

જે કોઈ ઘીથી અભિષેક કરીને આ વ્રત ભક્તિપૂર્વક—even બે, ત્રણ કે એક દિવસ માટે પણ—પાલે છે, એ સાચો ત્યાગી કહેવાય છે.

કૃત્યમિત્યેવ નિષ્કામો યશ્ચરેદ્વ્રતમુત્તમમ્ શિવાર્પિતાત્મા સતતં ન તેન સદૃશઃ ક્વચિત્

જે કોઈ કોઈ ઈચ્છા વિના, ફક્ત ફરજ સમજીને, પોતાનું મન શિવને અર્પણ કરીને આ શ્રેષ્ઠ વ્રત કરે છે, એના સમાન બીજું કોઈ નથી.

ભસ્મચ્છન્નો દ્વિજો વિદ્વાન્મહાપાતકસંભવૈઃ પાપૈસ્સુદારુણૈસ્સદ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

જે વિદ્વાન દ્વિજ પોતાના શરીરે ભસ્મ લગાવે છે, તે મહાપાપોથી તરત જ મુક્ત થઈ જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

રુદ્રાગ્નિર્યત્પરં વીર્યન્તદ્ભસ્મ પરિકીર્તિતમ્ તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ વીર્યવાન્ભસ્મસંયુતઃ

રુદ્રની અગ્નિનું જે શ્રેષ્ઠ તેજ કહેવાય છે, એ જ ભસ્મ છે; તેથી, જે ભસ્મ ધારણ કરે છે, તે હંમેશા એ તેજથી યુક્ત રહે છે.

ભસ્મનિષ્ઠસ્ય નશ્યન્તિ દેષા ભસ્માગ્નિસંગમાત્ ભસ્મસ્નાનવિશુદ્ધાત્મા ભસ્મનિષ્ઠ ઇતિ સ્મૃતઃ

જે ભસ્મમાં સ્થિર છે, તેની ખામીઓ ભસ્મ અને અગ્નિના સંયોગથી નાશ પામે છે; જે ભસ્મથી સ્નાન કરીને શુદ્ધ થાય છે, તેને ભસ્મનિષ્ઠ કહેવાય છે.

ભસ્મના દિગ્ધસર્વાંગો ભસ્મદીપ્તત્રિપુંડ્રકઃ ભસ્મસ્નાયી ચ પુરુષો ભસ્મનિષ્ઠ ઇતિ સ્મૃતઃ

જે પુરુષ આખા શરીરે ભસ્મ લગાવે છે, ભસ્મથી તેજસ્વી ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે અને ભસ્મથી સ્નાન કરે છે, તેને ભસ્મનિષ્ઠ કહેવાય છે.

ભૂતપ્રેતપિશાસાશ્ચ રોગાશ્ચાતીવ દુસ્સહાઃ ભસ્મનિષ્ઠસ્ય સાન્નિધ્યાદ્વિદ્રવંતિ ન સંશયઃ

ભૂત, પ્રેત, પિશાચ અને અત્યંત દુઃસહ રોગો પણ ભસ્મનિષ્ઠના સાન્નિધ્યમાં ભાગી જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ભાસનાદ્ભાસિતં પ્રોક્તં ભસ્મ કલ્મષભક્ષણાત્ ભૂતિભૂતિકરી ચૈવ રક્ષા રક્ષાકરી પરમ્

કારણ કે તે પ્રકાશ આપે છે, તેને 'ભસ્મ' કહે છે; કારણ કે તે પાપોનો નાશ કરે છે, તેને 'ભસ્મ' કહે છે; તે જ સત્તાનું મૂળ, સત્તા આપનાર, શ્રેષ્ઠ રક્ષા અને રક્ષાનું સાધન છે.

કિમન્યદિહ વક્તવ્યં ભસ્મમાહાત્મ્યકારણમ્ વ્રતી ચ ભસ્મના સ્નાતસ્સ્વયં દેવો મહેશ્વરઃ

ભસ્મના મહિમા વિશે બીજું શું કહેવું? મહાદેવ સ્વયં પણ વ્રત રાખીને ભસ્મથી સ્નાન કરે છે.

પરમાસ્ત્રં ચ શૈવાનાં ભસ્મૈતત્પારમેશ્વરમ્ ધૌમ્યાગ્રજસ્ય તપસિ વ્યાપદો યન્નિવારિતાઃ

આ ભસ્મ, જે પરમેશ્વરનું છે, એ શૈવોના શ્રેષ્ઠ અસ્ત્ર છે; તેના દ્વારા ધૌમ્યના ભાઈના તપમાં આવેલી વિપત્તિઓ દૂર થઈ હતી.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કૃત્વા પાશુપતવ્રતમ્ ધનવદ્ભસ્મ સંગૃહ્ય ભસ્મસ્નાનરતો ભવેત્

અત્યારે, સર્વશક્તિથી પાશુપતવ્રત પાળીને, ભસ્મને ધન સમાન સંભાળી રાખવું અને ભસ્મસ્નાનમાં તત્પર રહેવું જોઈએ.

ધૌમ્યાગ્રજેન શુશુના ક્ષીરાર્થં હિ તપઃ કૃતમ્ તસ્માત્ ક્ષીરાર્ણવો દત્તસ્તસ્મૈ દેવેન શૂલિના

ધૌમ્યના મોટા ભાઈ શુષુણે દુધ માટે તપ કર્યું હતું; તેથી, ત્રિશૂળધારી દેવે તેને દુધનો સમુદ્ર આપ્યો હતો.

સ કથં શિશુકો લેભે શિવશાસ્ત્રપ્રવક્તૃતામ્ કથં વા શિવસદ્ભાવં જ્ઞાત્વા તપસિ નિષ્ઠિતઃ

એ બાળક કેવી રીતે શિવશાસ્ત્રનો ઉપદેશક બન્યો? અથવા, શિવનું સાચું સ્વરૂપ જાણી, તે કેવી રીતે તપમાં સ્થિર થયો?

કથં ચ લબ્ધવિજ્ઞાનસ્તપશ્ચરણપર્વણિ રુદ્રાગ્નેર્યત્પરં વીર્યં લભે ભસ્મ સ્વરક્ષકમ્

અને તેણે તપસ્યાના સમયગાળા દરમિયાન જ્ઞાન મેળવ્યા પછી, રુદ્રાગ્નિનું શ્રેષ્ઠ તેજ—જે પોતાનું રક્ષણ કરે છે, એવી ભસ્મ—કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી?

ન હ્યેષ શિશુકઃ કશ્ચિત્પ્રાકૃતઃ કૃતવાંસ્તપઃ મુનિવર્યસ્ય તનયો વ્યાઘ્રપાદસ્ય ધીમતઃ

કારણ કે આ બાળક કોઈ સામાન્ય નહોતું, જેણે તપ કર્યું; તે મહાન ઋષિ વ્યાઘ્રપાદનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર હતો.

જન્માન્તરેણ સંસિદ્ધઃ કેનાપિ ખલુ હેતુના સ્વપદપ્રચ્યુતો દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તો મુનિકુમારતામ્

પાછલા જન્મમાં કોઈ કારણસર સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને, પોતાનું સ્થાન ગુમાવી, ભાગ્યવશ તે ઋષિપુત્ર બન્યો હતો.

મહાદેવપ્રસાદસ્ય ભાગ્યાપન્નસ્ય ભાવિનઃ દુગ્ધાભિલાષપ્રભવદ્વારતામગમત્તપઃ

મહાદેવની કૃપાથી અને પોતાના સારા ભાગ્યથી, તેને દુધની ઇચ્છાથી તપ કરવાની પ્રેરણા મળી.

અતઃ સર્વગણેશત્વં કુમારત્વં ચ શાશ્વતમ્ સહ દુગ્ધાબ્ધિના તસ્મૈ પ્રદદૌ શંકરઃ સ્વયમ્

આથી, દુધના સમુદ્ર સાથે, શંકરે તેને સર્વગણોના અધિપતિપદ અને શાશ્વત કુમારપદ આપ્યું.

તસ્ય જ્ઞાનાગમોપ્યસ્ય પ્રસાદાદેવ શાંકરાત્ કૌમારં હિ પરં સાક્ષાજ્જ્ઞાનં શક્તિમયં વિદુઃ

કોઈ પણ પવિત્ર જ્ઞાન, તેને શંકર ભગવાનની કૃપાથી જ મળ્યું હતું; કારણ કે, કુમારનું જે ઉત્તમ જ્ઞાન છે, તે સીધું જ પ્રગટ થાય છે અને એ શક્તિથી ભરપૂર છે, એવું કહેવાય છે.

શિવશાસ્ત્રપ્રવક્તૃત્વમપિ તસ્ય હિ તત્કૃતમ્ કુમારો મુનિતો લબ્ધજ્ઞાનાબ્ધિરિવ નન્દનઃ

શિવના ઉપદેશોનું પ્રચારક બનવાનો અધિકાર પણ તેને એ કૃપાથી જ મળ્યો હતો; કુમારે, ઋષિ પાસેથી જ્ઞાનનું મહાસાગર પ્રાપ્ત કરીને, નંદન જેવો બની ગયો હતો.

દૃષ્ટં તુ કારણં તસ્ય શિવજ્ઞાનસમન્વયે સ્વમાતૃવચનં સાક્ષાચ્છોકજં ક્ષીરકારણાત્

તેના શિવજ્ઞાનમાં લીન થવાનો કારણ એ હતું કે, તેની પોતાની માતાના દુઃખથી ઉદ્ભવેલા શબ્દો જ કારણ બન્યા, જેમ કે દુઃખથી દૂધ ઉતરે છે.

કદાચિત્ક્ષીરમત્યલ્પં પીતવાન્માતુલાશ્રમે ઈર્ષયયા માતુલસુતં સંતૃપ્તક્ષીરમુત્તમમ્

એક વખત, જ્યારે તે પોતાના મામાના આશ્રમમાં હતો, ત્યારે તેણે ઈર્ષ્યાથી થોડું જ દૂધ પીધું, કારણ કે તેના મામાના પુત્રે ઉત્તમ દૂધ પીધું હતું અને સંતૃપ્ત હતો.