શિવપુરાણમ્

સમર્પયેત્સ્વગુરવે સ્થાપયેદ્વા શિવાલયે સંપૂજ્ય ચ ગુરૂન્વિપ્રાન્વ્રતિનશ્ચ વિશેષતઃ

પોતાના ગુરુને અર્પણ કરવું કે શિવાલયમાં સ્થાપિત કરવું; અને ગુરુ, બ્રાહ્મણો તથા ખાસ કરીને વ્રતીઓની પૂજા કરવી.

ભક્તાન્દ્વિજાંશ્ચ શક્તશ્ચેદ્દીનાનાથાંશ્ચ તોષયેત્ સ્વયં ચાનશને શક્તઃ ફલમૂલાશને ઽથ વા

શક્તિ હોય તો ભક્તો, બ્રાહ્મણો, ગરીબો અને અનાથોને સંતોષવા જોઈએ; અને પોતે પણ શક્તિસામર્થ્ય મુજબ ઓછું ખાવું કે ફળ-મૂળ ઉપર જીવવું.

પયોવ્રતો વા ભિક્ષાશી ભવેદેકાશનસ્તથા નક્તં યુક્તાશનો નિત્યં ભૂશય્યાનિરતઃ શુચિઃ

અથવા, દૂધનું વ્રત રાખવું, ભિક્ષાથી જીવન ચલાવવું, એક વખત જ ખાવું, રાત્રે જમવું, મર્યાદિત ખાવું, હંમેશા જમીન પર સુવું અને શુદ્ધ રહેવું.

ભસ્મશાયી તૃણેશાયી ચીરાજિનધૃતો ઽથવા બ્રહ્મચર્યવ્રતો નિત્યં વ્રતમેતત્સમાચરેત્

ભસ્મ પર સુવું, ઘાસ પર સુવું, વાઘાં અથવા મૃગચર્મ ધારણ કરવું, અથવા જીવનભર બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું; આ વ્રત હંમેશા પાળવું.

અર્કવારે તથાર્દ્રાયાં પઞ્ચદશ્યાં ચ પક્ષયોઃ અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં શક્તસ્તૂપવસેદપિ

રવિવારે, અમાસ અને પૂર્ણિમા, અષ્ટમી અને ચતુર્દશી પર, શક્તિ હોય તો ઉપવાસ પણ કરવો.

પાખણ્ડિપતિતોદક્યાસ્સૂતકાન્ત્યજપૂર્વકાન્ વર્જયેત્સર્વયત્નેન મનસા કર્મણા ગિરા

પાખંડી, પતિત, ઉડકી અને શુદ્ધિ છોડનારાઓને મન, કર્મ અને વાણીથી પૂરેપૂરી રીતે ટાળવા.

ક્ષમદાનદયાસત્યાહિંસાશીલઃ સદા ભવેત્ સંતુષ્ટશ્ચ પ્રશાન્તશ્ચ જપધ્યાનરતસ્તથા

હંમેશા ક્ષમા, દાન, દયા, સત્ય, અહિંસા અને સારા આચરણથી યુક્ત રહેવું; સંતોષી, શાંત અને જાપ-ધ્યાનમાં તત્પર રહેવું.

કુર્યાત્ત્રિષવણસ્નાનં ભસ્મસ્નાનમથાપિ વા પૂજાં વૈશેષિકીં ચૈવ મનસા વચસા ગિરા

દિવસમાં ત્રણ વખત સ્નાન કરવું, અથવા ભસ્મથી સ્નાન કરવું, અને મન, વાણી તથા ક્રિયા દ્વારા વિશિષ્ટ પૂજા કરવી.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન નાચરેદશિવં વ્રતી પ્રમાદાત્તુ તથાચારે નિરૂપ્ય ગુરુલાઘવે

આથી વધુ શું કહેવું? વ્રતધારી એશુભ વર્તન ન કરે; અને જો ક્યારેક ભૂલ થાય, તો તેની ગંભીરતા કે સામાન્યતા નિર્ધારવી.

ઉચિતાં નિષ્કૃતિં કુર્યાત્પૂજાહોમજપાદિભિઃ આસમાપ્તેર્વ્રતસ્યૈવમાચરેન્ન પ્રમાદતઃ

પાત્ર પ્રાયશ્ચિત્ત માટે પૂજા, હોળી, જપ વગેરે કરવું જોઈએ. વ્રત પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી, આ બધું ધ્યાનપૂર્વક, બેદરકારી વિના કરવું જોઈએ.

ગોદાનં ચ વૃષોત્સર્ગં કુર્યાત્પૂજાં ચ સંપદા ભક્તશ્ચ શિવપ્રીત્યર્થં સર્વકામવિવર્જિતઃ

ગાય દાન કરવું, વાછરડા ને છોડવું, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પૂજા કરવી અને ભક્તિથી, શિવજીને પ્રસન્ન કરવા માટે, સર્વ ઇચ્છાઓનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

સામાન્યમેતત્કથિતં વ્રતસ્યાસ્ય સમાસતઃ પ્રતિમાસં વિશેષં ચ પ્રવદામિ યથાશ્રુતમ્

આ વ્રતનું સામાન્ય વર્ણન સંક્ષિપ્તમાં કરવામાં આવ્યું છે; હવે હું દરેક મહિનાનું વિશેષ વર્ણન, જેમ સાંભળ્યું છે તેમ, કહું છું.

વૈશાખે વજ્રલિંગં તુ જ્યેષ્ઠે મારકતં શુભમ્ આષાઢે મૌક્તિકં વિદ્યાચ્છ્રાવણે નીલનિર્મિતમ્

વૈશાખમાં વજ્રનું લિંગ, જેઠમાં પન્નાનું શુભ લિંગ, આશાઢમાં મોતીનું લિંગ અને શ્રાવણમાં નીલમનું લિંગ કરવું જોઈએ.

માસે ભાદ્રપદે ચૈવ પદ્મરાગમયં પરમ્ આશ્વિને માસિ વિદ્યાદ્વૈ લિંગં ગોમેદકં વરમ્

ભાદરવામાં ઉત્તમ પદ્મરાગનું લિંગ, આશ્વિનમાં શ્રેષ્ઠ ગોમેદકનું લિંગ કરવું જોઈએ.

કાર્તિક્યાં વૈદ્રુમં લિંગં વૈદૂર્યં માર્ગશીર્ષકે પુષ્પરાગમયં પૌષે માઘે દ્યુમણિજન્તથા

કારતકમાં મોવાની લાલ લિંગ, માર્ગશીર્ષમાં વૈદૂર્યનું લિંગ, પોષમાં પુષ્પરાગનું લિંગ અને માઘમાં પણ કાચનું લિંગ કરવું જોઈએ.

ફાલ્ગુણે ચન્દ્રકાન્તોત્થં ચૈત્રે તદ્વ્યત્યયો ઽથવા સર્વમાસેષુ રત્નાનામલાભે હૈમમેવ વા

ફાગણમાં ચંદ્રકાંતોનું લિંગ, ચૈત્રમાં તેનું બદલી પણ ચાલે; અને જો કોઈ મહિને રત્નો ન મળે તો સોનાનું લિંગ પણ કરી શકાય.

હૈમાભાવે રાજતં વા તામ્રજં શૈલજન્તથા મૃન્મયં વા યથાલાભં જાતુષં ચાન્યદેવ વા

સોનું ન મળે તો ચાંદીનું, તાંબાનું, પથ્થરનું, માટીનું કે જે મળે તેવું લાકડું કે બીજું કોઈ લિંગ પણ બનાવી શકાય.

સર્વગંધમયં વાથ લિંગં કુર્યાદ્યથારુચિ વ્રતાવસાનસમયે સમાચરિતનિત્યકઃ

કે પછી, આખું લિંગ સુગંધિત પદાર્થોથી પણ બનાવી શકાય, વ્રત પૂર્ણ થયા પછી, નિયમિત વિધિ કરીને, મનગમતું લિંગ કરવું.

કૃત્વા વૈશેષિકીં પૂજાં હુત્વા ચૈવ યથા પુરા સંપૂજ્ય ચ તથાચાર્યં વ્રતિનશ્ચ વિશેષતઃ

વિશેષ પૂજા કરી, અગાઉ જેવી હોળી અર્પણ કરી, ગુરૂ અને ખાસ કરીને વ્રતીનું સન્માન કરવું.

દેશિકેનાપ્યનુજ્ઞાતઃ પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ દર્ભાસનો દર્ભપાણિઃ પ્રાણાપાનૌ નિયમ્ય ચ

ગુરુની પરવાનગી લઈને, પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને, દર્ભના આસન પર બેસી, દર્ભ હાથમાં લઈ, શ્વાસને નિયંત્રિત કરવો.

જપિત્વા શક્તિતો મૂલં ધ્યાત્વા સામ્બં ત્રિયમ્બકમ્ અનુજ્ઞાપ્ય યથાપૂર્વં નમસ્કૃત્ય કૃતાઞ્જલિઃ

શક્તિ પ્રમાણે મૂળમંત્રનું જપ કરીને, અંબા સાથે ત્ર્યંબકનું ધ્યાન કરીને, અગાઉની જેમ પરવાનગી મેળવી, હાથ જોડીને વંદન કરવું.

સમુત્સૃજામિ ભગવન્વ્રતમેતત્ત્વદાજ્ઞયા ઇત્યુક્ત્વા લિંગમૂલસ્થાન્દર્ભાનુત્તરતસ્ત્યજેત્

'હે ભગવાન, તમારી આજ્ઞાથી હું આ વ્રત છોડું છું' એમ બોલીને, લિંગના તળે રહેલા દર્ભને ઉત્તર તરફ મૂકી દેવું.

તતો દણ્ડજટાચીરમેખલા અપિ ચોત્સૃજેત્ પુનરાચમ્ય વિધિવત્પઞ્ચાક્ષરમુદીરયેત્

પછી દંડ, જટા અને કમરપટ્ટા ઉતારી, ફરીથી નિયમ પ્રમાણે આચમન કરીને, પંચાક્ષરી મંત્ર બોલવો.

યઃ કૃત્વાત્યંતિકીં દીક્ષામાદેહાન્તમનાકુલઃ વ્રતમેતત્પ્રકુર્વીત સ તુ વૈ નૈષ્ઠિકઃ સ્મૃતઃ

જે વ્યક્તિ અંતિમ દીક્ષા લઈને, શરીર છૂટે ત્યાં સુધી આ વ્રત નિર્વિકારપણે કરે છે, તે સાચો નૈષ્ઠિક કહેવાય છે.

સો ઽત્યાશ્રમી ચ વિજ્ઞેયો મહાપાશુપતસ્તથા સ એવ તપતાં શ્રેષ્ઠ સ એવ ચ મહાવ્રતી

એવો માણસ સર્વ આશ્રમથી પર છે, મહાપાશુપત છે, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને મહાવ્રતી છે.

ન તેન સદૃશઃ કશ્ચિત્કૃતકૃત્યો મુમુક્ષુષુ યો યતિર્નૈષ્ઠિકો જાતસ્તમાહુર્નૈષ્ઠિકોત્તમમ્

મુક્તિ ઇચ્છનારાઓમાં એવો સિદ્ધ બીજો કોઈ નથી; જે યતિ નૈષ્ઠિક બને છે, તેને સર્વોત્તમ નૈષ્ઠિક કહે છે.

યો ઽન્વહં દ્વાદશાહં વા વ્રતમેતત્સમાચરેત્ સો ઽપિ નૈષ્ઠિકતુલ્યઃ સ્યાત્તીવ્રવ્રતસમન્વયાત્

જે વ્યક્તિ રોજ કે બાર દિવસ સુધી આ વ્રત કરે છે, તે પણ તીવ્ર વ્રતના કારણે નૈષ્ઠિક સમાન ગણાય છે.

ઘૃતાક્તો યશ્ચરેદેતદ્વ્રતં વ્રતપરાયણઃ દ્વિત્રૈકદિવસં વાપિ સ ચ કશ્ચન નૈષ્ઠિકઃ

જે કોઈ ઘીથી અભિષેક કરીને આ વ્રત ભક્તિપૂર્વક—even બે, ત્રણ કે એક દિવસ માટે પણ—પાલે છે, એ સાચો ત્યાગી કહેવાય છે.

કૃત્યમિત્યેવ નિષ્કામો યશ્ચરેદ્વ્રતમુત્તમમ્ શિવાર્પિતાત્મા સતતં ન તેન સદૃશઃ ક્વચિત્

જે કોઈ કોઈ ઈચ્છા વિના, ફક્ત ફરજ સમજીને, પોતાનું મન શિવને અર્પણ કરીને આ શ્રેષ્ઠ વ્રત કરે છે, એના સમાન બીજું કોઈ નથી.